Qırımnıñ rus insanları

Qırımnıñ ğarbında bulunğan kiçik Çornomorske kasabasınıñ ikâyeleri.

← Ana saifege qaytmaq

Olha Pugaç, T. Şevçenko adındaki KGT «Prosvita». «Qırımska svıtlitsâ» gazeti, 2016 senesi, № 33 sanı

Bu Ukraina mustaqilligi yañıdan tiklenüviniñ ilk yıllarında oldı. Küneş ve deñizni qıdıra-qıdıra Qırımnıñ ğarbiy qısmına, daa doğrusı – Çornomorske adlı kiçik bir şeerçikke kelip çıqtıq. Avtobustan tüşip, toqtalışta gazetadan yapılğan paketçiklerde çigit ve erik satqan yaşlı bir qadınnı körip quvandıq. Yoldan soñ aşamağa istey edik, bunıñ içün em erik, tatlı Qırım erigi, em de qavurılğan qoquviçli çigit pek yerinde oldı. O qadın, lüzzet satıcısı, bizge em de ukrain tilinde yahşı laf etip, qaysı tarafqa barmağımıznı ayttı ki, evni daa tez tapayıq.

«Ukrainalılar Qırımda aman-aman yoq…»

Qırımda güzel ukrain tili diqqatımıznı celp etti, daa yaqından tanış olmaq istediq, lâkin bu defa subet içün vaqıt yoq edi, çünki qanday da olsa yaşayış meselemizni çezmek kerek edik. Öyle oldı ki, artıq ekinci küni yañı tanışımıznen yañıdan körüştik – o bizim qomşumız eken. Aqayımıznıñ evine sıq-sıq qonaqqa kelip, quvançlı, külümsiregen şekilde, iç de boş qolnen kelmey edi, er vaqıt sıy ile – aynı çigit ve eriknen, azbar ve bağdan başqa şeyler ile de. Amma eñ çoq diqqat celp etken şey o edi ki, o öz ukrain tili ile rus tilinde laf etken qomşularnen subetleşe edi, ve iç bir surjiksiz yaki rusizmsiz.

Uzun yaz aqşamları sıq-sıq yerliler ile subetlerde keçe edi, şu cümleden qırağan evimizniñ saipleri ile de. Tamam olardan biz o zaman eşitken edik ki, «ukrainalılar Qırımda aman-aman yoq. Tilni iç kimse bilmey ve Kiyevde parlamentte ne aqqında aytqanlarını biz añlamaymız. Tek bir şeyi añlaymız ki, deputat İvan Zayats - halq içün. Daa başqa iç bir şey añlap olamaymız». Yahşı, añlaymız yaki añlamaymız - o da bar. Amma Qırımda ukrainalılar aqqında men etiraz bildirmege ve olarnıñ ukrain tilinde laf etken qomşusını hatırlatmağa qarar berdim. «O - ruscadır, ukrain tilinde laf etkeniniñ sebebi ise belki vaqtında çoq vaqıt ukrainalılar arasında yaşağanıdır», - dep işançnen cevap berdi ev bikesi.

Bizim ev saiplerimiz yahşı adamlar edi, dostane ve misafirperver. Ev bikesi aşarnı soqaqta kerogaz üstünde azırlay ve er daim tatmağa davet ete edi. Sen, tatıp körip maqtaşaysıñ, o ise birden azırlanuv sırlarını ayta. Aşlarnıñ hepsi bizim - borş (mutlaqa!), sarmalar, varenikler: - «Borş lezetli oluvı içün - bir qartopnı bütin ata, soñunda ise ezip pıraqtıq. Bir kere qaynasa - azır!» - hocalarga diqqat! Men endi borşlarnı öyle pişirem. «Siz böyle aşlarnı pişirmege qaydan ögrendiñiz?» - «Anam azırlay edi, biz de ögrendik». - «Siz Qırımğa qaydan keldiñiz?» - «Biz Voronejnıñ yanından kelgenmiz». «Siz - ukrainalısızmı?» - «Yoq. Men - ruscaman, apaym ise ukrainalı. Qayday istedik, öyle de yazdılar. Men rus olmağa istedim».

Yalta banduraçılar kapellası «Masallar Alanı» kireceginde.

«Biz - rus adamlarımız…»

Ev bikesiniñ aqayı ile subetimiz daa maraqlı oldı. Bizimnen ukrain tilinde laf etmege başlağanınen, deral añlattı ki, seksen yıldır bu tilde laf etmedi. Añlaşıla edi ki, oña bu zor kele. Añlattı ki, o özü İdil deryasındaki büyük bir köydentir, Astrahannıñ yanlarında bir yerde. Uzun bir köy, beş kilometr. Hepsi - ukrainalılar. Amma babası demiryolında maşinist bolıp işke alınğanda, o eñ ilk künü, evge kelip, balalarğa bügünden başlap men sizge tata degilim, men sizge tâtâ (tâta - rusça) dep ayttı.

Onıñ işi devlet hızmeti esaplana edi ve memur öz ailesini bir kün içinde "qararnen" devlet tiline keçirdi, "o vaqıttan berli men bu tilde laf etmedim". Bu ikâyeler kerçekte İdil deryasından olğan vatandaşımızğa bizniñ raatlığımıznıñ soñunda dargin-dargin yaki accılanıp netice çıqarmağa keder etmedi: "Siziñ tiliñiz meni açıvlandıra! Bu şeylerniñ iç biri kerekmez!".

Amma bizni eñ çoq maraqlandıran şey bizge vokzalda çigit satqan o qart qadın oldı. Onıñ aqqında bizge o - rus, dep aytılğanı içün, onıñ özünden eşitmek istedik, o nasıl etip, rus olıp, bu qadar yahşı ukrain tilini ögrendi ve onen laf ete, gerçi er yerde tamam rusça eşitilgenine baqmadan. Razı oluñız, al-yagday kerçekten alışılmağan.

"Siz Qırımğa qaydan keldiñiz?", - dep sorağan edim. - "İç bir yerden. Men mında doğdım" - "Bañız, babañız qaydan keldi?" - "Babam da mında doğdı, babaynıñ babası da, onıñ babası qaydan kelgenini bimem. Amma bilem ki, daa çariçe Katerina devrinde bizim ailemiz mında kelip tüştü. Biz - rus insanları, qıraliça imperatriçeniñ tabiyası" - "Siz ne kibi rus insansız? Ruslar boyle laf etemi?" - dep ukrain tilinden rus tiline (Kiyev lehçesine) keçtim. - "O, bu medeniy tilnen dep kibi, amma biz adiy insanlar, bunıñ içün biz adiy tilnen, añlaşıla - medeniy tilnen degil yaki..." - dep utandı ve külümsiredi. - "Siz ne içün özüñizni rus adamı olıp tüşünesiñiz? Belki siz kerçekten de rus degilsiz?" - "Ya kim biz?

Tatarlar degil de..." - "Böyle ruslar daa çozmı mında?" - "Bu bütin soqaq. Başqa soqaqlar mında yoq edi. O yerde, çöl tarafında, - qolunen köstere, - tatarlar yaşay edi. Biz ise kerçekten ruslarmız. Eki vaqıt biz mında yahşı yaşadıq, yahşı bostanlarımız bar edi, qoylarımıznı baqa edik. Şindi ise yaşayış yoq. Çoq adam keldi, ne qadar ev ve binalar qurdılar! Qoylar içün otlaq yeri yoq endi. Şindi mında yaman. Amma bir zaman biz mında yahşı yaşadıq" - "Ukrainalılar mında yaşaymı?" - "Yaşay. Ana o soqaqta yañı evler - olar olarnıñki. Olardan çoq bar anda. Hruşçov Qırımnı bergen soñ, olar mında çoq kelip tüştüler. O vaqıtqa qadar mında tek ruslar yaşadı, çünki tatarlarnı sürgün etken ediler...".

Oleksiy Fedorovıç Nırko - Qırım ve Quban kobzar senaatiniñ çalışanı, banduraçı, kobzar tarihçısı, Yalta «Prosvita»sınıñ (1988 - 1991) reisi, Yaltadaki S. Rudanskiy adındaki banduraçılar kapellasınıñ reberi.

Çornomorske tarihından

İşte böyle subet oldı. Tabiiy olaraq biz Qırımnıñ ğarbiy qısmınıñ yerleşüv tarihı ile maraqlanmağa qarar berdik. Mında şeer ülkeşınaslıq müzeyi kerek oldı.

Vesiqalar tasdiqlay ki, e.ğ. e. IV asırda zemaneviy Çornomorske topraqlarında yunannar Qalos Limen şeerini qurdılar. O vaqıtta o topraqlarda yunan tiliniñ ioniy lehçesi ve yerli etnik müitinden çıqqanlarınıñ tili - tabaq boyu Prutnıñ (Pobujye) aşağı qısmında ziraatçılıqnen oğraşqan halqnıñ tili üküm süre edi. Rus tiline Qalos Limen «Prekrasnaya gavan» olaraq tercime etile, ukrain tiline ise tercimesiz de añlaşılır – «kolosal lıman» yaki «prekrasnıy lıman», çünki liman – limandır. E.ğ. e. III asırda bu topraqlar Hersones devletiniñ terkibine kire edi. Maraqlısı şu ki, Hersones vatandaşları Devletke sadıqlıq yemini ete ediler.

Yeminnen bazı maddeler bunlardır: «…men Devletke yaki vatandaşlarğa zarar ketirecek bahşışlar bermeycem ya da almaycam». «Tüzlüktenten çıqarılğan ötmekni men iç bir başqa yerge satmaycam ya da çıqarmaycam, tek Hersoneske» – ziraatçılıq medeniyeti! Ondan soñ yarımadağa iskitler, onlardan soñ - hunlar keldiler. E.ğ. IV asırğa qadar bu topraqlarda antik medeniyetniñ soñqı ocaqları yoq ola. Hazar Qaganatından soñ Bizans akimiyeti keldi, Kiyev qnezı Volodımırnıñ ordusı da Bizansqa qarşı cenkiy areketlerde iştirak etken edi. Daa soñra – qıpçaqlar. 340 yıl, 1443-1783 seneleri – Qırım hanlığı.

Rus ordusınıñ cenk areketleri neticesinde 1783 senesinde türek orduları Qırımnı terk ettiler, Qırımnıñ rus mustamlekesi başladı. 1864 senesi vesiqalarına köre, Kezlev uyezdinde (ğarbiy Qırım) artıq 1046 köçip kelgenlerniñ qorası (evleri) esaplanğan edi. Ak-meçette (Çornomorskeden evelki şeerniñ adı) ilk kelgenlerniñ arasında, dep qayd ete muzey vesiqaları, İvan Grıgorovıç Şarpılo ve Peretâtkolar ailesi bar edi. Muzeyde ilk köçkenlerniñ evlerinden biriniñ - İhnolar ailesiniñ aq suvnen boyalanğan eviniñ fotosı bar.

Artıq XVIII-XIX asırlarda Qırımda pomiçşik (mülkdar) topraq saipligi inkişaf tapmaqta. Pomiçşik Popov V. S. ve graf Vorontsov M. S. nıñ mülkleri bazarğa on biñge qadar, er birisi 2,5-3 kümüş ruble olğan qaraqul bergen. Eger "mülk bazarğa bere edi" dep yazılğan olsa, menası şudur: "krepostnoylar, aynı zamanda köçip kelgenler de, buña öz emegini de qosqanlar". Daa aziz qnez bu qaraqullarnı çıqarıp işlemegen. Qırımnıñ cenübiy yalıboyu maqtavı Alupkadaki Vorontsov sarayı şu cümleden pomiçşiklerniñ mülklerinden alınğan qoy qaraqulları içün de qurulğan edi.

Oşay ki, ukrainalılar biraz kene de bar edi...

Şura (Sovet) akimiyeti qırım topraqlarına hocalıqnıñ yañı şekilini ketirdi - kolhozlar. Muzey eksponatları arasında Qırımnıñ Ukrainağa berilmesinden evel, yani 1940 senesi künü ile qayd etilgen Çornomorskeniñ Oktâbr (Qasım) inqilâbı adında kolhoznıñ köylüleri tarafından devletke tahıl berilüviniñ cedveli bar: Overçuk, Mıronçuk, Tıhovod, Voronka, Milkeviç, Kovalenko, Romanüta, Lupınos, Aleşçenko, Poroda, Obolentsev, Lukaşeviç, Pasiçnık, Kolpak, Vlasük, Jdan, Yarmolenko, Karyev, Stadnık, Çernâvskiy, Altuhov, Butov, Filipenko, Mıedvıedıev, Kalenıç, Babıç - işte boyle bir internatsional ziraatçı taqımı. Oşay ki, Çornomorskeniñ kolhoçcıları arasında ukrainalılar biraz kene de bar edi.

Çornomorskeden 25 kilometr qadar uzaqlıqta Olenivka adlı köy bügün de bar. Yerlilerden sorayım - adı nerden kele? - "Ğaliba o yerde siyğinler yaşağanlar...". Aslında Qırımda siyğinler ola bile ediler, aqiqatten boyle köstere av hayvanlarınıñ yerleşüv haritaları. Lâkin eñ ihtimal olğanı şu ki, bu köy adı İvanivka, Vasılkiv, Petrivka, Maryanivka kibi isimlerden ibaret, yani Olena adından kelip çıqa. Ve aynı şu Olenivkada 1941-1945 seneleri cenkünden evel ukrain evezkâr teatri çalışa edi. Muzeydeki eksponat - bir oyundan foto, fotonıñ tübünde oyunnen ibaret bolgan sözler: "Er şeyden qurtuldım, epip içtim, iç bir şey qaldırmadım..." - bu degeniñiz Grıgoriy Fedorovıç Kvitka-Osnovyanenkonıñ «Svatannâ na Gonçarivtsi» adlı piyesasından! Belki o teatrni de ruslar qurğanlar, yaki o vaqıt daa özlerini ukrainalı qomşularından ekenliklerni bilgenlermi? Vatandaşlarımıznıñ tarihı qarışqan.

Ekinci Cian cenkiniñ frontlarından qaytıp kelmegen çornomorskelilerniñ cedvellerinde, yuqarıda ketirilgen soylardan ğayrı, Bilotserkivskiyler ve Bogatskiyler, Berko, Geraşçenkolar ve Kovalı, Gudıma, Gerasımenkolar, Gorbenko, Denışçenko, Karas ve Kobzar, Kapelüşnılar, Nudga ve Prıhodko, Peresıpko, Şinkarük, Yakımenko, Meleşko, Tseluyko kibi adlarını köremiz. Aynı bu cedvelde ilk köçip kelgenlerniñ tuvğanları - Şarpılo ve Peretâtkonı da. Çoqusı ihtimal, cenklerden ve başqa vaqiyalardan qaytmağan bu adamlar, şu cümleden Çornomorske sakinleri, özlerini kerçekten rus adamı kibi qabul ettiler.

Tarihiy menbalarda Çara deñizniñ adı ufaq çara (qara) degil de, Rus deñizi kibi kösterilgen haritalar da bar. Tarihiy aqiqat - Pereyaslav Radasına rus halqından Moskova çariga elçiler barğandır. Belki Gruşevskiyniñ izin tutıp, Ukraina-Rus adını özüne qaytarmağa deger? Kerçekke zıt kelip turmay, vatandaşlarımızdan bazılarğa bu iş öz yerini aydınlatmağa yardım eterdi.