«Körünmegen» ukrainalılar: Rusiye statistikası Qırım ukrainalılarınıñ ruslaştırıluvı aqqında şaatlıq ete
Rusiye statistikası Qırım ukrainalılarınıñ ruslaştırıluvı aqqında şaatlıq ete.
Valeriy Verhovskıy. «Qırımska svıtlitsâ» gazeti, 2017 senesi, № 34 sanı
Qırım yarımadasını «doğmuş limanına» qaytarğan «federallar» mantıqiy bir adım attılar — Qırımdaki yañı tebaalarnıñ esabını almağa qarar berdiler. Amiriniñ közünden iç kimse qaçıp qurtulmasın dep. Nüfus sayımı 2014 senesi oktâbr ayında ötkerildi. Ukraina onı tanımasa da, amma onıñ neticelerine diqqatnen baqsak, tüşünmek içün çoq malümat bereler.
Beşinci grafa
Eñ çoq ukrainalılarnıñ sayısı eksildi, gerçi bu etnik taqım ruslardan soñra alâ daa ekinci yerni tuta. Ana tiline kelgende, ukrain tili eñ çoq öz pozitsiyalarını coyıp, ekinci yerden fayızınen birden dördünci yerge tüştü. Bu, ğaliba, on biñlernen etnik ukrainalılarnıñ, ana tili ukrain tili olğan añlı vatandaşlarınıñ memleketniñ qıtaviy qısmına köçmege mecbur olğanlarına şaatlıq etemi? Şüpesiz ki, ebet. Amma her şeyden evel bu neticeler her angi nüfus sayımınıñ malümatlarınıñ ve insanlarnıñ etnik mensüpliklerine ve til amiline köre özüni itiraf etüvniñ nisbiyligini ispat eteler.
Nüfus sayımınıñ daa bir maraqlı noqtası — etnik mensüplik ve yaş ayırımı boyunca saylav (saylav). Yani bizde (tuğuv qabiliyeti ve artuvı) demografik dinamika aqqında belli etnik taqımlar boyunca malümat bar. Ukrainada bunı yapmadılar. Maqsatsızlıq sebebinden yapmadılar — bizde «titul» milleti ile esas azınlıqlar arasında tuğuv qabiliyeti ve sayınıñ artuvı meselesinde bu qadar büyük bir qarama-qarşılıq yoqtır. Tek umumiy fonda ayırılıp turğan qırımtatarlar ve bunen beraber çingeneler bar, em de olarnıñ yüksek tuğuv qabiliyeti bile Rusiyede nasıl tektonik deñişüvler olğanına iç qıyaslanıp olamaz. Bunıñ yerine bizde ukrain milletiniñ öz içinde bazı region (bölge) farqları bar — Ğarbiy Ukraina Şarqiy Ukraina ile qarama-qarşılıq (zıtlıq) teşkil ete.
Rusiye yanaşuvı¶
Rusiye Federatsiyasında ise şura (sovet) ananelerini müqaddes saqlaylar, şu cümleden imperiya soñrası devlet içün daimiy milletler ve halqlar arasındaki dostluqnı ateşlev de adiy olıp qala. Bir taraftan ruslar (ve olarnıñ terkibindeki asimilyatsiya olğan ukrainalılar) bir etnos olaraq yavalaş ve qaçınılmaz şekilde coq olmaqta. 2010 senesiniñ nüfus sayımınıñ malümatlarına köre, Rusiye Federatsiyasında biñ etnik rus qadınına 1405 bala tüşe — daa adiy aytqanda, balalar ana-baba nesliniñ tek 70%-ını teşkil ete, torunları ise 49% bile olacaqlar. Atta Rusiye Federatsiyasındaki etnik ukrainalı qadınlarda bu köstergiç 1749 teşkil ete, bu bayağı çoqtır.
Bizim milletimizden farqlı olaraq, Rusiyede titul milletni çuqurdan (quyudan) çıqarıp alabilecek Ğarbiy Ukraina kibi topraqlar yoq. Şimaliy Qavqaz ve Sibirniñ tamır halqları arasında ealininin artuvı epey büyük, amma bugün olarnıñ episi beraber 5%-dan eksik, amma olarnıñ ülüşi artqan soñ, rusnıñ "körünişi" biraz deñişecek. Bu, her şeyden evel, demografiya noqtai nazarından maraqlıdır. Amma siyaset noqtai nazarından daa da maraqlıdır. Rusiyeniñ, kene eñ azından onıñ şimdiki añlayışında, bar oluvı içün eñ büyük havf - tamam şu demografik buhrandır. Milletler infarkttan ölmeyler, em de atta olarğa tilini tutqanda da degil, balası yoqluq olarnı kelecekten marum ete.
Kene de oquyıp çıqma
İşğalciler tarafından Qırımda ötkerilgen nüfus sayımınıñ resmiy vesiqalarını tereñ (tüşünip) oquyıp çıqqanda bazı zıtlıqlar közni kese: Qırımdaki etnik ukrainalınıñ orta yaşı 48 yaş. Qıyaslamaq içün: qırımtatarnıñ orta yaşı — 35, Qırımdaki çingene — 28 yaş. Qırımnıñ ruslarında ise goya ki 40 yaş. Orta yaş tuğuv qabiliyeti ve artuv seviyesi aqqında şaatlıq ete. Eger de o 35-ten eksik olsa — bu taqım arta (ösüşi bar), 40-tan büyük olsa ise, bu taqımnı sayınıñ eksilüvi (qısqartıluvı) havfqa qoya.
Şöyle etip, nüfus sayımınıñ resmiy malümatlarına köre, 2010-2014 senelerinde doğğan 302 biñ baladan tahminen 67%-ı — ruslar, 17%-ı — qırımtatarlar ve «adiy» tatarlar daa 3%, ukrainalılar ise — 8% (cemi 24 biñ). Lâkin eger 40-50 yaşlarındaki qırımlılarnıñ yaş taqımındaki nisbetke baqsak, anda başqa bir tablo (körüniş). Ruslar — 62%, ukrainalılar — 18%.
Aynı 2014 senesiniñ nüfus sayımı malümatlarına köre, Qırımdaki ruslarda bir milletli (monoetnik) nikâhlarnıñ ülüşi 68%, Qırım ukrainalılarında ise — 36% teşkil etti. Yani qırımlı balalardan üçten bir qısmınıñ (tahminen) qarışıq rus-ukrain soyundan keldigi ve daa bir qaç faiziniñ - bir milletli (monoetnik) ukrain (ayna şu 8%?) soyundan olğanını esaplamaq mümkün. Ruslarnıñ çoqluğunı bildirecek olğan köterilgen (zıyadalaştırılğan) raqamlar ve tersine, ukrainalılarnıñ eksiltilgen spesifik ağırsiñı (salmağı), oşay ki, qarışıq rus-ukrain doğuşından olğan balalarnı rus olaraq «mecburiy-könülli» yazdırıluvınen bağlıdır. Bu — Rusiye imperatorlıq akimiyeti tarafından qullanılğan, vaqıt ile sınalğan asimilyatsiya ameliyatıdır. Tarih nege ögrete?
Rusiyeniñ Voronej vilâyetinde avtohton ukrainalılar meskün olğan topraqlar bar. Eger 1959 senesinde bu vilâyette ukrainalılar 7,5% teşkil etken olsalar, 2010 senesiniñ nüfus sayımında eki faizden de eksik ukrainalı sayıldı. Yüz otuz biñ can kimsige belgisiz yerge coyuldı! Etnik temizlevler degil de, bu ne? Halqara cemiyetiniñ tepkisi (reaktsiyası) qanada? BMT maqsadınen NATO bombacıları qanada? Sanktsiyalar qanada?
1926 senesi RŞFSC-de yedi million etnik ukrainalı yaşay edi; internatsionalizm ve halqlar dostluğı siyaseti neticesinde şindi (2010 senesi) olardan 1928 biñi qaldı. Nasıl etip bu insanlar ufuqtan coq oldılar, olar qara ketti? Böyle bir taqdir Qırım ukrainalılarını da bekley bile. Eger de bugünkü Kreml reberi şer (yamanlıq) imperatorlığınıñ yıqıluvını (dağıluvını) açıq-açıq «eñ büyük geopolitik facialardan biri» dep adlandıra ise, o vaqıt da, tabiiy ki, bu mantıqqa köre Ukrainanıñ dünya haritasında peyda oluvı da her qanday usul ile tüzeltilmesine ihtiyaclı olğan tarihiy yañlışlıq sayıla.
Qırım MR-nıñ Nijnyogirskiy (Seyitler) rayonı Jelyabovka köyü mektebiniñ talebeleri işğalden evel... ...Ve ondan soñ
Yalan imperatorlığı¶
Lâkin demografik buhran Rusiyeniñ tek bir ve qalayına baqqanda uzaq eñ esas meselesi degil. Bozuqluq (harabelik) başlardan (miyden) başlana, yañlış malümatlar ise siyasetçilerniñ yañlış qarar almalarına ketireler.
Atta eger de 2014 senesiniñ küzünde işğal etilgen yarımadada ötkerilgen yañı rus tebaalarınıñ nüfus sayımı malümatlarına tayanıla olsa bile, monoetnik (bir milletli) ve eki etnik ukrainalılarnıñ Qırımda beraberlikte qırqtan yarım faizgece qadar olğanını ispatlamaq kene de mümkün. Amma bu teñce (tek) arifmetika. Ayatda her şey daa murekkeptir.
Eñ yaramay yalan — özü-özüne yalan aytmaq. Rusiye devleti ne kibi de - imperiya, cumhuriyet, birlik yaki federatsiya - dep adlandırılsa da, tüzetilmezdir (tüzelmez). Qırımda ukrainalılar yoq, bar olsa da, az ve episi de rusça laf ete dep yalan uydurmaq — uzaq körüşsiz ve yañlış bir strategiyadır. Biz ukrainalılar şarq qomşumuznıñ tarihını ruslarnıñ özünden eksik ögrenmedik. Eñ azından Kreml yolbaşçılarından daa yahşı bilemiz. Sınavlarnıñ nevbetteki basamağında Rusiye evelki defalar çoq kere olğanı kibi kene de yañı bir çuqur (tereñ) kriziste qalaçaq.