Cenken soñraki birinci on yıllıqta Qırımda bağçasçılıq ve yüzümcilikniñ alı

Cenken soñraki Qırım vilâyetinde bağçasçılıq sahası.

← Ana saifege qaytmaq

Petro Volvaç, İTS (İlmiy Taras Şevçenko cemiyteti) kerçek azası, UMY (Ukraina milliy yazıcılar birleşmesi) azası, MQ (Muhtar Cumhuriyeti) Qırımıña nam qazanğan ilim ve tehnikası erbabı, 60 yıllıq stajı olğan Qırımlı. «Qırım yarığı» gazetası, 2017 senesi, 9-10 çıqışları

XIX asırnıñ soñundan berli bağçasçılıq ve yüzümcilik Qırım iqtisadiyatınıñ ögde ketken sahaları edi. Qırım bağçasçılığınıñ eñ yahşı araştırmacılarından biri, bütün dünyağa belli ukrain ilim adamı, bağçasçı ve pomolog Levko Sımırenkonıñ malümatına köre, bağçasçılıq içün qolaylı olğan XIX asırnıñ 70-nci yıllarınıñ soñunda bile Qırımdan materikge (asasan Peterburg ve Moskvağa) asasan alma ve armut olaraq 7 biñ tonna, 2 biñ tonna qoz ve 70 biñ fıçı sofralıq yüzüm çeşiti yollanıla edi. Er yıl (1917 senesine qadar) Qırım bağlarında öştürilgen mahsulatnıñ kölemi arta edi.

Lâkin daa soñra bağçasçılıq sahasına ilmiy teminatnıñ olmağanı hem de ilim ve istihsalâtnıñ miçurinleştirilüvi Qırım ve Ukraina bağçasçılığına büyük zarar ketirdi, ve Ekinci cian cenki ögünde o 1913 senesi seviyesine bile irişip olamadı. Lâkin Qırım içün ananeviy olğan sahalarnıñ - bağçasçılıq ve yüzümcilikniñ aqiqiy çöküvi 1944 senesinden soñ oldı.

Maalesef, gizli siyasiy esaslandırmalar sebebi ile bu kederli adiseniñ sebepleri zemaneviy tarihiy ve bağçasçılıq ilmi tarafından halâ daa tarafsız araştırmalarğa oğramadı. Adet olaraq, atta ihtisaslı tarihçılar bütün Qırım köy hocalığı kibi bağçasçılıq ve yüzümcilikniñ de çöküvini cenk ve yarımadanıñ alman-faşist işğali ile bağlaylar. Faqat bu aqiqatnıñ tek bir qısmıdır. Kerçekten de, 1940 senesi ile deñiştirende, şahsiy sektor da olmaq üzre episi uquqiy hocalıqlarda bağlarnıñ alanı 6 biñ gektarğa azaldı.

Büyük mikdarda bağ ve yüzümlikler kerekli baqım olmağanından öldiler. Oturtılğan bağlarnıñ bir qısmı isinüv içün terek kesilüvinden zarar kördi. Aqiqatta cenk yılları ve cenktensi eziyetli vaqıt zarfında Qırım evelden quvetli olğan çayır (orman) bağçasçılığını coydı. Er zamanlarda tamam o, konserva ve işleyici sanayı içün mahsulatnıñ yüksek keyfiyetli, ekologik qısmını büyük ölçüde temin ete edi. Eger cenkten evel Qırımnıñ dağ aldı ve dağlıq zonalarında çayırlarnıñ alanı 5 biñ gektardan ziyade olğan olsa, cenktensi yıllarında çayırlar aqqındaki statistika tamamınen yoq.

Balıqlavada yüzüm cıyını, 1952 s.

Qırımdan qırımtatar ve diger halqlarnıñ sürgünliginden soñ, bağçasçılıq ve yüzümcilik bir qaç on yıllıqqa deñişti. O vaqıtlar Qırım vilâyeti Ukrainağa berilmezden evel bu sahalar ne alda ediler? Bu sualge Ukrainanıñ Merkeziy devlet cemaat birleşmeleri arhivinde (MDACBA) ve memleketniñ diger arhivlerinde saqlanğan bir qaç müim vesiqa cevap bere. Olarnıñ eñ müimi, Qırım vilâyetiniñ yañıdan bağlatılması ögünde – 1954 senesi yanvar ayında – UQK (Ukraina Kommunist firqası) MK (Merkeziy komiteti) birinci kâtibi Oleksiy Kırıçenkoğa berilgen Bildiriüv vesiqasıdır.

Onıñ büyük qısmını Qırım vilâyeti köy hocalığınıñ alı analizi ala. Qırım vilâyetiniñ Ukrainağa berilüviniñ birinci yılında Qırım vilâyeti kolhozlarındaki bağçasçılıq ve yüzümcilik alınıñ teren analizi USŞC (Ukraina Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti) Nazirler Şurasınıñ İş İdaresiniñ cumhuriyet Nazirler şurasına bergen bildirüv vesiqasında ketirile.

Bildiriüv vesiqalarında qayd etile: «Qırımnıñ dağ ve dağ aldı zonalarındaki bir çoq hocalıqlarda bağçasçılıq ve yüzümcilik emiyetli hususiy avurqlıqnı tutalar. Bütin ittifaq esaplavınıñ malümatına köre, meyva ve yüzüm öştürilüvi ile 248 hocalıq oğraşa edi. Yüzüm öştürilüvi ise 256 hocalıqta toplanğan edi».

Bağ ve yüzümliklerniñ umumiy alanınıñ cenktensi on yıllıq statistikası bayağı ümütsizdir. On cenktensi yıl içinde vilâyet cenkten evel (1940 senesiniñ statistika esabatınıñ episi köstergiçlerine köre) olğan seviyege irişip olamadı. Eger 1940 senesinde Qırım hocalıqlarında sanayı bağlarınıñ alanları 12300 ga olğan olsa, 1946 senesinde olar 3,7 biñ ga eksildi. Cenk bitken soñ on yıl keçkenine baqmadan, akimiyet ögünde bağlarnıñ alanını eñ azından 1940 senesiniñ seviyesine çıqaruv vazifesini qoymağan edi. 1954 senesine olğan planlarğa köre, Qırımda bağlarnıñ alanını 10676 ga qadar çoqlaştırmaq belgilengen edi.

Qırım yüzümciliginde vaziyet daa da uquqiy edi. Eger 1940 senesinde vilâyetteki yüzümliklerniñ alanı tahminen 9 biñ ga olğan olsa, 1946 senesinde olar 5 biñ ga qadar qısqartıldı, yani evelki seviyeniñ tek 57%-ine yetti. Yıllıq esabatına köre, Qırımda 1952 senesi yüzümliklerniñ alanı endi tahminen 9 biñ ga edi, 1953 senesi ise – 9,9 biñ ga-dan ziyade edi, faqat 1953 senesiniñ sentâbr ayı esaplavına köre olarnıñ sayısı tek 7041 ga olıp çıqtı. Köstergiçlerniñ mına böyle keskin qısqartıluvı, yıllıq statistik esabatta añlaşılıqlı artırıluvlarğa işaret ete. Yani atta Qırım Ukrainağa berilgen 1954 senesinde yüzümliklerniñ alanına köre vilâyet cenkten evel olğan seviyesine irişmegen edi.

1951 senesine qadar yıldan-yılğa vilâyet yañı yüzümlikler yaratıluv planını becermey edi. Tek 1952 ve 1953 senelerinde Qırım yüzümcileri planlaştırılğan vazifelerni yapabildiler – 800 ga yañı yüzümliklerni tiktiler. Malümatnamede qayd etile ki, vilâyetniñ ananeviy bağçasçılıq ve yüzümcilik rayonlarında: Bağçasaray, Kuybışev, Aluşta, Yalta ve Oqtâbr rayonlarında bağ ve yüzümliklerniñ cenkten evelki alanları yavaşlıqnen ğayrıdan tikleneler.

1953 senesinde Balıqlava rayonınıñ kolhozlarında yañı yüzümlikler yaratıluv planı tek 46%-ğa, Sudaq rayonında – 40%-ğa, Prımorske – 46%-ğa, Canköy – 44%-ğa yerine ketirildi. Zuya rayonınıñ kolhozlarında planlaştırılğan 20 ga yüzümliklerden iç bir gektarı oturılmağan. Oqtâbr rayonınıñ kolhozlarında 10 ga bağ oturtuvı planlaştırıla edi, faqat iç bir terek oturtılmadı.

Yaltada yüzüm cıyını. Qırımnıñ Cenübiy yalısı

Evel bereketli olğan vadiy bağlarınıñ çoqrayışı acınıqlı alda edi. Baqımsızlıqnen qaldırılğan terekler az mahsulat bere ve keçiçmeden quri ediler. Bağlarnıñ siyreklenüvi tahminen 25%-ğa yetti. Qırım sanayı bağlarında meyva terekleriniñ umumiy sayısı 1952 senesinde 1945 senesiniñ esaplavı ile deñiştirende 12,5% seviyesinde qaldı. Eger 1945 senesinde sanayı bağınıñ er bir gektarında irdeklik kültürleriniñ 116 teregi ve çekirdekli kültürleriniñ 137 teregi esaplanğan olsa, 1952 senesinde bu köstergiçler er ga içün 92 ve 122 terekke eksildi.

Tek oturtılğan terekler çoqusı ziyade siyrekleşkeni içün cenktensi Qırım bağlarında 300 biñge yaqın terek coytulğan edi ve bu 1,8 biñ 12 gektarnıñ ğayıp oluşına teñ edi. Oturtılğan terekleri siyreklenüvi, onıñ kerekli baqımının olmaması, ihtisaslı işçi elleriniñ yetmemesi, tehnikiy vastalarnıñ keskin qıttığı ve, eñ müimi, suvarıluv olmaması sebebinden, sanayı bağlarınıñ mahsuldarlığı daa ziyade tüşük edi.

Atta ananeviy, evelden ögde ketken rayonlarda bile (Bağçasaray, Kuybışev, Qarasuvbazar ve Aqmescit), cenkten soñraki birinci on yıllıq zarfında bağlarnıñ masuldarlığı boyunca 1940 senesiniñ köstergiçlerine irişilip olunamadı.

Tek 1952 senesi bağçasçılıq içün bayağı uyğun olğan bir qaç rayon bağlarnıñ masuldarlığı ceetinden cenkten evel olğan seviyesine yaqınlaşa bildiler.

Bu yıl eski bağçasçılıq kadrları saqlanğan tek bir qaç hocalıq 100 tsentnerlik masuldarlıq sıñırını aşabildi. Faqat Qırımda öştürilgen meyvalar kremliyüksek rütbeli memurları ve fırqa-hocalıq elitasını temin etmek içün daa aman-aman yetmey edi.

Vilâyette bağçasçılıqnıñ inkişafı, asasan çoq zayıf olğan fidanlıq bazası sebebinden bayağı süstleşken edi. Üstelik bar olğan fidanlıqlar bayağı yaramay ve istisna etilmegen bağçasçılıq materialı öştüre ediler. Hususan kolhoz fidanlıqları bundan eziyet çeke ediler. Olar sıq-sıq reklama etilgen miçurin elma çeşitlerini öştüre ediler, olar da Qırım bağlarında keniş tarqalmamalı ediler.

Bütün yazılğan sebepler yüzünden on cenktensi yıl zarfında umumiy meyva cıyını cenkten evelki seviyesine (4442,5 tonna) irişmedi ve, yıl ava şaraitine bağlanaq, 12380 tonnadan (1951 senesi) bağçasçılıq içün eñ uyğun 1952 senesinde 35407 tonnağa qadar deñişe edi.

Qırım vilâyetiniñ Rusiye Federatsiyası terkibinde olğan soñki yıllarında devletke meyva satışı 1940 senesi ile deñiştirende, cenkten evel olğan seviyeden üç-dört kereden deñişken. Sanayı bağlarınıñ alanları artuv templerini ve tüşük masuldarlıqnı küz ögüne alıp, kelesi on yıllıqta bağçasçılıqnıñ tiklenüvine iç bir ümüt bile yoq edi.

Yüzümcilikte al daa ziyade ümütsiz edi. 1940 senesi ile deñiştirende, sanayı yüzümlikleriniñ alanı tahminen 9 biñ ga olğanda, cenk yıllarında olarnıñ alanı yekün-yekünine eki kere qısqartılğan ve 1946 senesinde tek 5 biñ ga edi. Yani, bağlarda olğanı kibi, yıllıq statistika da cenktensi yıllarında yüzüm tarla alanlarınıñ belli bir ösmesini köstere edi.

Lâkin USŞC Nazirler Şurasınıñ İş İdaresiniñ resmiy bildirüv vesiqası resmiy statistika köstergiçlerini inkâr ete. Şöylece, 1952 senesiniñ statistika esabatına köre Qırımda yüzümliklerniñ alanı 8,9 biñ ga-dan ziyade edi, 1953 senesi ise 1 biñ ga-ğa cenkten evelki köstergiçten arttı. USŞC Nazirler şurası iş idaresiniñ 1954 senesiniñ oktâbr ayınen tarihlanğan malümatnamesine köre ise, sanayı yüzümlikleriniñ alanı 1953 senesinde tek 7041 ga teşkil ete edi. 1954 senesinde olar 20 ga-ğa artmalı edi.

Yañı yüzüm tarlalarınıñ yaratıluvı planları yıldan-yılğa becerilmey edi, ve bu yüzümcilikni, şarapçılıq sahasını inkişaf etüviniñ istiqballerinden marum qaldıra edi.

Qırımnıñ yüzümcilik rayonlarınıñ çoqusında kerekli baqım yoqluğı sebebinden yüzüm tarlalarındaki büyük miqdarda çalılarınıñ yıllıq yoq etilüvi olıp turğan. Yüzümcilik sahası içün mında öyle yoq etici adiseniñ sebebi – hocalıq işçi elleriniñ keskin yetmemesi ve ana Rusiyeden kelgen birini aqın köçmenlerniñ tüşük ihtisası edi.

Yarımadada Qırım yüzümciliginiñ inkişafı bayağı zayıf olğan fidanlıq bazası sebebinden de toqtatıla edi. Meyva fidanlarınıñ öştürilüvi ihtisaslaşqan fidanlıq hocalıqlarında ve ilmiy-tedqiqat müessiselerinde toplanğan olsa, yüzümlikler yaratıluvı içün fidanlıq materialı teminatı hocalıqlarnıñ özüne yüklengen edi. O vaqıt Qırım yüzümliklerine filoksera (tamır bitleri) tarafından zarar yetirilmegen edi, ve yañı tarlalarnıñ oturtıluvı asasan çubuqlarnen (yüzüm dalınıñ tamırsız kesikleri) yapıla edi. Olar qattı ayazlarnıñ peyda oluvından evel küzniñ soñlarında yerli yüzümliklerde azırlana edi. Yüzüm çalılarınıñ tekşerilüvi yapılmay edi, bunıñ içün fidanlıq materialı dürlü çeşitleriniñ qarışıqları ile pislengen edi.

Şöyleliknen, qırımtatar ealisi, yunanlar, bulğarlar ve ermenilerniñ yarımadadan sürgün etilgeninden soñ cenktensi birinci on yıllıq zarfında Qırım iqtisadiyatınıñ eñ müim sahaları tamamınen tar-mar oldı: bağçasçılıq, yüzümcilik, şarapçılıq ve meyva işleyci sanayı.