Samokış ya da Samokışa: kerçek adınıñ qaytuvı

Belli insannıñ belli olmağan ayatı.

← Ana saifege qaytmaq

Sergiy Konaşeviç. «Krımska svitlitsâ» gazetası, 2017 senesi, № 3 nusha

1944 senesi yanvar 18-de, saba saat 9-da Aqmescitte, alâ daa hitlerci ordunıñ zulumı astında bulunğan şeerde, 84 yaşında yengil ve raat yuxlağan Mıkola Samokışa — ukrain grafigi, batalist-ressamı, animalistik janrnıñ ustası ebediy yuxuğa ketti. Onıñ vefatı aqqında matbuat sadece işğal etilgen Ukrainada degil, Almaniyada da bildirdi. Nekrologlar böyle mazmunda edi: «O hem mülkiy eali, hem de askerler arasında populâr edi. Sadece cenk yıllarında o yüzlernen resim sızdı, olar Ukraina ve Qırımnıñ uzaq sıñırları tışına tarqaldı. Onıñ adı, onıñ çoq saylı sanat eserleri ukrain sanatı içün, Ukraina içün ebediy ğurur olacaq» («Do peremogı», İlbav, №9, 02.03.1944); «Avropağa belli olğan batalist-ressamnıñ ölümi ukrain medeniyeti içün büyük ğayıptır» («Golos», Berlin, №9, 27.02.1944).

Amma, işğal devirniñ rusiyege qoltuq çıqqan matbuatı Samokışanıñ ölüminden soñ onı «krupnıy russkiy hudojnik» dep adlandırdı, onıñ şahsında «russkoye iskusstvo poteralo talantlivogo mastera» kibi yazdı; lâkin qayd etildi ki, tehnikasınen parlaq olğan resimleri şuralar sergilerinde sovet «batalist»leriniñ amanatsız tuvalları arasında ayırılıp tura edi. «Uje loja na odre smerti, on yeşö risoval i nahodil privetlivıye slova dlâ uçenikov, kotorıh on tak lübıl. V Krımu yego znali vse i gordilis svoim znamenitım zemlakom», — yazdı mıqolayıvlı «Novaya mısl» (№11 (32), 30.01.1944). Rus ananesinden farqlı olaraq, ukrain neşirlerinde ressamnıñ soyadı baş kelişikte «Samokışa» olaraq berile: Siversçınada bu söznen ekşi sütni adlandıra ediler. Usta mektüplerini tam da böyle imzalaya edi.

O, 1860 senesi oktâbr 25-de Çernihiv vilâyetiniñ Nijın rayonındaki Nosivka köyünde, fuqare köy poçtacısı ve qazaq qadının ailesinde doğdı. Yaşağan qartbabasından belli qazaq devirleri aqqında ikâyelerni miras aldı, bulardan ilhamlanıp «silâ» yasay ve yaşıtları üzerinde «atamanlıq» yapa edi. 10 yaşında dayısınıñ yardımı ile eki sınıflı mektepten soñ Bezborodko litseyi yanındaki Nijın klassik gimnaziyasına kirdi. 18 yaşında Sankt-Peterburgda batalist-ressamlık professorı B. Villevaldeniñ atelyesine qatnamağa başladı.

Peterburg Sanat Akademiyasında oquğanda (1879-1885) ukrain perver yaş ressamlar tögeregine ait edi (oña S. Vasılkivskiy, P. Martınovıç, O. Slastion kibi ressamlar kire ediler), tögerekniñ maqsadı ukrain halqınıñ ayatından ve turmuşından tarihiy vaqialarnı ve milliy hususiyetlerni aks ettirmek edi. Bu tögereknen belli yazıcı, ukrain halqı tarihı ve ayatı uzmanı Danılo Mordovets ilgilendi. Mıkola Samokışa akademiyanı eker kümüş ve altın medâl qazanıp bitirdi. Meraklı ki, akademiyağa ilk kere kireyatta, gelecegi parlamaqta olğan usta kiriş sınavından... keçip olamadı. Buña baqmadan, o oquv yoluna babasınıñ iradesine qarşı çıqıp keldi, çünki babası onı bay advokat körüvni istey edi, «aç ressam» degil.

1886-1889 seneleri S. Vasılkivskiy ile birlikte burslu seyaatqa Parijge kete, anda batalist E. Detaylnıñ reberliginde oquy. 1890 senesinden başlap arbiy idarede ressam olaraq çalıştı; aynı o yılı «Tabun na vodopoyi» resmisi içün ressamlıq akademigi unvanını aldı. 1900 senesi Parijde olıp keçken dünya sergisinde mukâfat aldı.

1894-1917 seneleri Peterburg Akademiyasınıñ batalist atelyesini idare etti (1913 senesi onıñ professorı ve aqiqiy azası oldı). 1918 senesi Kezlevge köçip kele, 1922 senesi ise Aqmescitke yerleşe, anda öz sanat studiyasını teşkil ete, o studiya soñra onıñ adına ressamlıq oquv yurtu olaraq deñiştirile.

Samokışa Vatanınen alâqalarını iç üzmedi. 1890-ıncı yıllarnıñ soñunda ve XX asırnıñ başında sıq-sıq Ukrainağa, hususan Harkivge kele edi, ve sergilerde iştirak ete edi. 1898 senesinden başlap S. Vasılkivskiy ile beraber Şevçenkonıñ «Jivopisnaya Ukraina» albomınıñ devamı olacaq — «İz ukrainskoy starinı» albomı üzerinde çalıştı, prof. D. Yavornıtskıynıñ metninen (1900 senesi çıqtı). Ekinci albom — «Motivı ukrainskogo ornamenta» (1902) — Samokışa özü işledi. 1900-ıncı seneler başında ressam Poltava guberniyası zemstvosınıñ sızuvlarında iştirak etti.

1911 senesinden er yaz Ukrainada çalıştı, ukrain tarihı ve qazaq cenklerinden çoqtan tüşüngen eserler tsiklini yarattı: «Bogdan Hmelnıtskıynıñ 1648 senesi Kiyivge kirüvi» (1929), «Sarı Suvlar yanındaki uruş», «Türk kargasını zaporojeliler tarafından abordajı» (1930), «İvan Bogunnıñ 1653 senesi Monastırışçe yanındaki uruşı» (1931), «1709 senesi Tsarıçanka yanındaki uruş», «Zaporojelilerniñ Qırımğa seferi» (1934), «Baturinnıñ Menşikov tarafından viran etilüvi», «Kost Gordinenko Kempelniñ drigunlarını yoq ete», «Maksim Krivonosnıñ Yarema Vişnevetskiynen uruşı» (1934), «XVIII asır Harkiv qalesi» (1936), «Şevçenkonıñ 100-ünci doğğan künündeki nümayişni Kiyivde dağıtuvı» ve «Çar jandarmeleri Şevçenkonı sürgünlikke alıp keteler» (1938), «Bogun Beresteçko yaninda», «İntiqamcı Bogun», «Qazaqlar qorovulda», «Zaporojeliler aşaylar», «1921-1922 yılları Qırımda açaçılıq» ve başqaları.

1929 senesi noyabr 14-te edebiyatçı Maksim Lebedge yazğan mektüpte, ki o tahminen 10 yıldan soñ bolşevik terrorınıñ qurbanı olacaq, Mıkola Samokışa öz dostu Sergiy Vasilevskiyni añıp, şulâ yazdı: «Ressamlıq Akademiyasını bitirgenden berli ve şu anğa qadar bütin sanatımız Ukraina içün edi. Eger de ukrain olmağan şeylerni yapmaq kerek olsa edi, aqça içün yapıla edi, lâkin canımız Ukrainada edi». NKVS zindanlarında elâk olğan şair ve dramaturg Kost Bureviy de qayd ete edi: «Samokışa iç bir zaman rus vatanperveri olmadı, ve bu sebepten, tabiiyki, rus ura-patriotizmine sarılmadı ve sanatını "pobedonosnıy" halturanen alçaqlaştırmadı».

1935 senesi oktâbr ayında İlbavnıñ «Dilo» gazetası Aqmescitte Mıkola Samokışanıñ 50-yıllıq sanatkârlıq yıldönümi içün kene bir komitet teşkil etilgenini bildirdi.

1937-1941 seneleri ressam Harkiv ve Kiyiv ressamlıq institutlarınıñ batal-tarihiy atelyelerine reberlik ete.

2-nci Dünya cenki vaqtında Samokışa, endi qart ve taqatsız olğanından, Qırımdan evakuatsiya etilüvden vazgeçti. 1942 senesi dekabr 30-da işğalci «Golos Krıma» gazetası bildirdi ki, Aqmescitte sanat ayatını tertipke ketirmek ve bazı sanatkârlarnıñ çalışuv şartlarını yahşılaştırmaq maqsadınen sanat bölügi yanında sanat şurası teşkil etildi, oña qırqqa yaqın ressam ve eykeltıraşınen beraber Mıkola Samokışa da kirdi. Şuranıñ boynuna aşağıdaki vazifeler yüklendi: sanatkârlarnıñ eserlerini bahalamaq, olarnı çalışmaq içün kerekli malzemenen teminlemek, resimlerni realizatsiya etüvge yardım etmek, küzükli sanatkârlarğa yardım köstermek, resim sergilerini teşkil etmek ve başqaları. «M*skoviyalılarnıñ bergen imkânından qullanıp Moskoviyanıñ terenlerine qaçmağan ve mında qalğan ukrain sanatkârları arasından eñ evel ukrain ve dünya batalistlerinden eñ yahşısı Mıkola Samokışanı deñkelmek kerek.

Daa 1905 senesi o, rus-yapon cenkine ait, onıñ arbiy mühbiri olaraq bulunğan vaqıtında yaratqan bir sıra belli resimlerni berdi. Ukrain tarihından Samokışa qazaqlıq devrini işledi. Şuralar akimiyeti vaqtında ressamımıznı proletariatnı degil de, Rusiye imperiyasınıñ birligini ve "rodina içün" cenkler qaramalığını kösterecek resimlerni sızmağa mecbur ettiler. Şimdi qart 80-yaşlı ressam Aqmescitte buluna», — dep yazdı «Krakivski Visti» 1942 senesinde.

1942 senesi baarinde Aqmescitte OUN(b) Cenübiy sefer taqımınıñ azaları öz faaliyetlerini qanuniy yapmaq ve yerli ukrainlerge yardım etmek içün «Ukrainskiy konsum» istimal kooperativini teşkil ettiler, bunıñ sayesinde açlıq qışından eñ çoq zarar körgen zıyalılarğa aşayt teminlemek mümkün oldı. Böyleliknen maddiy yardım Mıkola Samokışa da aldı. İyün ayınıñ soñunda şeerniñ baş politsiya idaresi yanında rus olaraq yazılğan ukrainlerniñ pasportlarını tüzetmek içün mahsus komissiya açıldı (qısqa vaqıt içinde 4 biñge yaqın vesiqa yañıdan rasiyleştirildi). Ressam olarnıñ arasında bar edimi - bunı faqat tahmin etmek mümkün.

«"Kiçkene közlüklerniñ arqasından mülayim közler baqa. Beyaz qazaq mıyığı ve kiçik beyaz saqal; aynı beyaz saç, itina ile taranğan. Qızarğulı yün plâş ve çizmeler. Mıkola Samokışa stulda otura ve resim sıza." O. Masyukeviç 1942 senesi Aqmescitte ziyarat etken büyük ukrain ressam-batalistini böyle sızğılarnen sızalay. O, sanatkârnıñ er keske diqqat ve nezaketi, onıñ yorulmaz meşğuliyeti aqqında, er kün kirip-çıqqan, sipaşırlarını ketirgen ya da alğan eali ve askerler arasında onıñ büyük populârlığı aqqında ikâye ete.

Ressamnıñ apaqayı onıñ çetelge seyaatları, Leningrad ve Harkivde qalğan ayrı işleri ve olarğa ne olğanı belli olmağanı aqqında aytıp bere», — dep yazdı alman işğali yıllarında İlbavnıñ «Do peremogı» organı, ressamnıñ ölüminden faqat saylı kün evel (№1, 06.01.1944).

Umumen 60 yıllık döredicilik faaliyeti devamında Mıkola Samokışa 11 biñden ziyade tuval, resim, ofort, kitap illüstratsiyalarını yarattı, olar Ukraina ve Rusiye müzeylerinde ve hususiy kollektsionerlerde saqlana. Çoqluları coyuldı; olardan birçoqı, aqça içün, mecburiy yapılğan edi, ve öz sifarişçilerinen ebediyen ğayıp oldı. Ustanıñ mirasından çoq saylı grafik işler qaldı, olardan büyük qısmı arbi-tarihiy stsenariyalıdır, akvarel, tuş ve qarandaşnen yapılğanlar. O, bir qaç biñ kitap illüstratsiyası yaptı, bularda ressamlıq tehnikalarını qullandı, hususan ukrain kitaplarını resimledi: Marko Vovçoknıñ ikâyeleri, İ. Neçuy-Levıtskıynıñ «Mıkola Cerya» povesti, M. Gogolnıñ «Taras Bulba» ve başqaları. Bu illüstratsiyalar farqlı jurnallarda neşir etildi. Samokışanıñ eserleri çoq figuralı ve dinamik kompozitsiyasınen ayırılıp tura.

Mıkola Samokışa, "Qırımda aqşam". (Yılı belli degil. Tuval, yaglı boya.) Çernihiv tarihiy müzeyi

Ömrüniñ soñ kününe qadar ukrain ressamı molbert ögünde kün-küne 10 saat yorulmadan çalışa edi. Ölüminden eki kün evel «Krivonosnıñ cenki» resminiñ parçasını peronen sızdı.

Sovet tenqidi de kene, inqilâptan evelkisi kibi, ressamnıñ ukrain icadını pek qattıgizli tuta edi, eger bu «sirğaq» mevzuda laf etilse de, sadece añlayışsız ögütler tonunda edi. Şunıñ kibi, onıñ eñ yahşı eserlerinden birini — «Bogdan Hmelnıtskıynıñ 1648 senesi Kiyivge kirüvi» eserini tenqid etip — «Obrazotvorçe mistetstvo» jurnalında (№9, 1940 senesi) qayd ettiler: «Bizge öyle kele ki, Samokış sıq-sıq az müim epizodnı saylay. "Bogdan Hmelnıtskiy" içün, meselâ, şunıñ kibi daa müim vaqıt Ukrainanıñ Rusiyege qoşulması ola bilirdi. Belki, bunıñ içün Samokışanıñ eserleri mevzu ceetinden ufala». Bu aqqında berlin «Golos» jurnalınıñ (№37(132), 12.09.1943 senesi) materialında añıla.

Mıkola Samokışanıñ ölüminden soñ Aqmescit alman işğalci komandanlığı o yaşağan Kooperativna soqağını onıñ adına deñiştirmege qarar berdi. Qırımnıñ sovet ordusı tarafından alınuvından soñ bu qarar lâğu etildi. Üstelik, qızıl akimiyet ressamnıñ almanlarnen işbirlik yapqanını añlamağa qarar berdi; daa da beter, Samokışanıñ yaş tulu onı faal sürette bütün ölüm günahlarında qabaatlamağa başladı – böyle bir şey er angi akimiyet deñişüvinde adetiy bir yalıstır. 1960 senesi, ustanıñ 100 yıllığı munasebetinen, soqaq kene deñiştirildi.