Aqyar kim tarafından ğayrıdan tiklendi

Şuralar Birligi vaqtında ukrain Aqyarı.

Sergiy Konaşeviç. «Krımska svitlitsâ» gazetası, 2018 senesi, № 39 nusha

2018 senesi sentâbr 6-da belli rus blogeri İlya Varlamov, «Вы только посмотрите, до чего х**лы довели русский Севастополь!» kinayeli serleali geniş maqalesini neşir etti, mında o, Rusiye işğali devrinde «rus qaraman-şeeriniñ ukrain viraneligini» sızdı. «Aqyarlılardan çoqları maña er şeyni yıqqan ve hırsızlağan qorqunçlı ukrainler aqqında ikâye ettiler. Olar endi, nihayet tertip olacağı ve er şey yahşı olacağı, Rusiye – tertiptir, dep inandıra ediler. Men o vaqıt olarğa şübe ile baqtım – amma men kimim ki, adamlarnıñ hayalini ellerinden alayım?

Bunıñ içün men sadece bekledim. Baadır Menâylonıñ (Aqyarniñ ilk işğal "gubernatorı" – muell.) küçü faqat qanunsız qurulğan bir 16 qatlı binanı yıqmağa yetti. Bunınnen mucizeler bitti, ve adamlar aqçalarnı "aralamağa" devam ettiler. 2016 senesinde añlaşıldı ki, iç de bir şey deñişmedi: nasıl hırsızlağan olsalar, öyle de hırsızlaylar, aynı printsipsiz ecaetlernen. Kabinetlerdeki tahtalar, gerbler, pasportlar deñişti, amma mahiya aynı qaldı. Hayal öldü. Bugün 2018 yılı, amma memurlar er şeyni satqan, talan etken ve pislengen qorqunçlı h**llar aqqında aytmağa devam eteler», – dep yazdı o.

İyül ayınıñ soñunda işğalcilerge bağlı olğan «Krıminform» malümat agentligi Aqyarnıñ 2-nci dünya cenkinden soñ ğayrıdan tiklenüvi yıllığına bağışlanğan «Viranelikten tiklendi» adlı mahsus proyektni başlattı. Proyekt çerçivesinde videointervyü, panoramlı çekimler, arhiv fotolar ve vesiqalarnıñ cıyıntığı azırlandı.

İster Nahimovğa, ister Potömkinge ait olğan «Aqyarğa saip olğan, Qırımğa saip, Qırımğa saip olğan ise, Qara deñizge saiptir» deyişinden ğayrı, «Krıminform»da İosif Stalin tarafından 1944 senesi aprel 26-da, şeer alman ordularından azat etilmezden evel çıqarılğan «Aqyar şeerindeki Qara deñiz flotunıñ baş arbiy-deñiz bazasını ğayrıdan tiklev aqqında» qararından sitatalar ketirile. Bu qararğa köre şeerge arbiy ve mülkiy qurucılar yiberildi, olar Aqyarnı yıqıntılardan temizlediler, zarar körgen kommunikatsiyalarnı tamir ettiler, bütün obyektlerden minalarnı çezdiler. Şunıñnen beraber, materiallar arasında sovet şairi Vasiliy Lebedev-Kumaçnıñ satırları ketirile: «Восстань из пепла, Севастополь, / Герой, прославленный навек! / Твой каждый уцелевший тополь / Взлелеет русский человек». Lâkin qaraman şeerniñ tereklerni aqıyqattan sadece «rus adami» baqtımı?

Aqyardaki arbiy-deñiz bazasını ğayrıdan tiklev aqqındaki aynı stalincı qararda, 1944 senesi mayıs 20-sine qadar Kiyivden Aqyarğa 750 kVt quvetindeki köçmeli elektr stantsiyasını paravoznen, ve Dnipro özeni boyunca Dnipropetrovskta (şimdi Dnipro) avuştıruvı ile 10 biñ kubmetr yuvalaq orman yibermek kerek edi. Birazdan soñ Aqyarnı ğayrıdan tiklev işi «siyasiy vazife» olaraq adlandırıldı.

Materiallarda qayd etile ki, Aqyar 1954 senesi — aynı Qırım vilâyeti terkibinde Ukraina ŞSCne berilgen yılda şeer hocalığı ve mesken fondunıñ kölemi boyunca cenkten evelki seviyeni aştı. Mına böyle çıqa: «sağ qalğan er bir terekni rus adamı baqtı» – amma Ukraina Kommunist partiyasınıñ şeer komiteti 1957 senesi fevral 19-da Merkeziy komitetke Aqyarnıñ ğayrıdan tiklenüvi bitkenini bildirdi. Amma toqtañız – rusiye propagandacıları işandırdığı kibi, o «iç bir zaman Ukrainağa berilmediyse», «rus şan-şüretiniñ şeerinde» UKP (UKP - Ukraina Kommunist partiyası) qaydan peyda oldı? Em, «Krıminform» bu «ufaq-tüfeklerge» tüşünmey.

Aqyarnıñ ukrain anları «ukrainliginiñ» iç bir işaretisiz berile, bazıları ise büsbütün atlanıp keçile – meselâ, «Sevastopolbud» trestiniñ Herson halq hocalığı şurasına aitligi, ve umumen Aqyarnıñ, Qırım vilâyeti kibi, UŞSC Herson iqtisadiy memuriy rayonına (1957 senesi iyün ayından başlap Mıqolayıv ve Herson vilâyetlerinen beraber) aidiyeti. Tam 1960-1970 seneleri Grafskaya pristani (onı abadanlaştıruv boyunca tehnikiy işlerni yerli qurucılar 1945-1946 yıllarında keçirdiler), Panorama sergi zalınıñ, Suvğa batırılğan gemiler abidesiniñ (ilk keniş kölemli restavratsiya işleri 1960-ıncı yıllarda yapıldı, 1969 senesi abide şeerniñ gerbinde yerleştirildi; soñraki restavratsiyalar 1980 ve 2003 yıllarında yapıldı), Kroşıtskiy adındaki Sanat müzeyiniñ, Pionerler sarayınıñ, «Sevastopol» musafirhanesiniñ, Cenübiy deñizler biologiyası İnstitutı binasınıñ ve Akvariumnıñ ğayrıdan tiklenüv ve restavratsiyası bitirildi.

Elbette, Qırım kütleviy haber vasıtalarına Kremlde Qırımnı Ukrainağa berilüv merasimine davet etilgenler arasında Aqyar şeer şurası icra komitetiniñ başlığı Sergiy Sosnıtskıynıñ olğanını añmaq kelişmez, o, 1954 senesi mayıs 14-te şeer şurasınıñ sessiyasında bildirdi: «Aqyarnıñ emekçileri, Ukraina Cumhuriyetiniñ bütün emekçileri kibi, er kün yañı emek ğalebelerine yeteler». 1957 senesi başında ukrain tilindeki «Radânskıy Krım» neşirinde Sosnıtskıynıñ «Qaraman şeerniñ emekçilerine çoqça mesken» malümatı peyda oldı, anda bildirile edi ki, 1949-1955 seneleri grajdanlılar ve deñizciler 324 biñ kvadrat metrge yaqın yaşayış meydanlığını aldılar. 1958 senesi iyün 14-te şeer icra komitetiniñ yañı başlığı S. Kirsanov aqyarlılarnı şeerniñ 175-yıllığınen hayırlap, bildirdi ki, Ukraina KP MK ve UŞSC ükümeti «Aqyarnıñ daa tez inkişaf etmesi, qaraman-şeerniñ emekçileriniñ daa bahtlı ve medeniyetli yaşaması içün er şeyni yapalar».

«Radânskıy Krım» 1955-1959 seneleri çıqa edi; umumen bu gazetada Aqyardan haberler «Vilâyetimizde» (ya da «Vilâyette») bölüginde berile edi. 1956 senesi dekabr 1 sanında aytıla: «Üç kün evel Aqyarda Ukrain respublika gastronomınıñ büyük tükânı açıldı.». Aynı bu nushada «İnternat-mektepniñ ihtiyacları» maqalesi şu abzasnen başlana: «Bu yılda Ukrainada 50 internat-mektep açıldı. Olardan ekisi – Keriç ve Aqyar mektepleri – Qırımda çalışalar». 1957 senesi fevral ayında Ukraina Radiotelegraf agentligi Ukrainada yañı medeniyet-maarif müessiseleriniñ, şu cümleden Aqyarda dramatik teatr binasınıñ qurulışı aqqında bildirdi. 1957 senesi iyün 9-da Aqyarda deñizciler klubınıñ fotosı «Vilâyetimizniñ şeerlerinde» imzası ile peyda oldı. Aynı yılnıñ 11 avgustında, ŞSCB-de Qurucı Künü qayd etilgende, gazeta ğayrıdan qurulğan Aqyarda Nahimov prospektiniñ fotosını böyle tefsirnen derc etti: «Bütün büyük memleketimizde olğanı kibi, Qırım vilâyetinde de sanayi ve mesken qurulışı keniş tarqaldı». Tefsirler, aytılğanı kibi, ziyadedir.