Şevçenko ve Qırım
Qobzarnıñ Qırım yarımadasınen tarihiy bağları.
Sergiy Konaşeviç. «Qırımska svitlitsâ» gazetası, 2018 senesi, 10-ıncı nomer
1954 senesine qadar, Hruşçov Qırımnı Ukrainağa "bağışlamağan" eken, yarımada sakinleriniñ Taras Şevçenkonıñ icadı ile tanış olmaması degil de, onıñ kim olğanını bile bilmegenleri, ve yerli ealini onıñ şiirlerini ögrenmege tek 1991 senesinden soñ mecbur etkenleri aqqında bir uydurma bar. Künlerde 110 yaşına tolaçaq bu qırımlı tarafından yazılğan şiir, bu kibi iddialarnıñ añlamsızlığınıñ eñ parlaq delilidir.
Aqmescitte T. Şevçenko eykeli
T. ŞEVÇENKONUÑ «QOBZAR»I¶
Kederli saatte men uçıp yürem Fikirlerimnen irişilmez yerlerde; O zaman «Qobzar»nı açam Ve sanki babamnen kibi oña danışam. O menim duygularımı idare ete, «Qobzar» şifalı çalmağa bile, – Közyaş töksem de, kederlenmeyim, Onıñnen beraber muğaymağa da quvanam!...
Onıñnen beraber Oksana içün muğayam Ve viran olğan Vilşana içün, Ve Yarema Ğalayda içün, «Bayramğa» onıñnen beraber baram, Ve Lisyankadaki ziyafette Gaydamak oyunlarına baqam, Ğontanen beraber ogullarını kömem, Duşmanlarnıñ zulumı içün uram; Bätsiz Katerinanı körem Ve onıñ balası İvasnı, – Olarnıñ episini ögümde körem – Ve men göñülden ister edim ki, Er yerde irade akim olsun Ve onıñnen beraber aqiqat ve sevgi, Daa yahşı bir taqdir parlasın Ve endi qan tüşmesin; İnsanlarnıñ yaşamaq içün küreşi Ömürde aqsızlıqqa ketirmesin, Bütün tüşünce ve ıntıluvları Qardaşlıq sevgisi qavrasın. Bular aqqında Şevçenko toqtamadan Ağlay-ağlay qobzada çalğandır... O ölümgace azatlıqnı sevgen – Ve bizge de sevmege vasiyet etken!
Valentin VİYÇENKO, Kefe ş. «Ridniy kray» (Kıyiv) – № 9 – 1908 s. mart 20 (7).
Taras Şevçenkonı Qırımda sağlığında da, vefatından soñ da yahşı bile ediler. XIX – XX asırnıñ başında qırım gimnaziya ocaları öz talebelerini gizli tarzda onıñ eserlerinen tanıştıra, onıñ eserlerinden alınğan tsitatalar ise yarımadada ukrain medeniy ayatı erbaplarınıñ qabir taşlarında epitafiya (yazı) ola ediler.
Novoozernoye qasabasındaki (Novoozerne) tamal taşı
Qırım matbuatında («Krımskiy vestnik», «Yaltinskiy vestnik», «Krımskiy kuryer», «Tavriçanin», «Krım») em yerli, em de «qıtada» yaşağan müelliflerniñ, hususan meşur yazıcı Oleksandr Konıskiyniñ Şevçenkoğa bağışlanğan maqale ve şiirleri basıla edi. O zamanlar Qırım ukrainleri adeti üzre yarımadanıñ (Aqmescit, Aqyar, Yalta, Kezlev, Kefe) ibadethane ve cemaat merkezlerinde Qobzarnıñ tuvğan ve vefat etken künlerinde toplanıp, akimiyet ve ruhanitlerniñ yasaqlarına baqmadan, onıñ hatırasına diniy ve medeniy tedbirler keçire ediler.
Rusiye imperiyasınıñ soñki yıllarında Şevçenkonıñ er angi açıq hatıra etilüvi yasaq astında edi: onıñ adını oquv yurtlarına ve soqaqlarğa bermek, onıñnen bağlı tedbirlerni keçirmek ve olar içün para toplamaq izin etilmey edi. Lâkin, bunğa baqmadan, Kefe ve Yalta ukrainleri Kıyivde Şevçenko eykelini quruv birleşken komitetinen alâqada olıp, bu iş içün bağışlar toplay ediler.
Şuralar devrinde Qırımda Qobzarnıñ eykeli ornatıluv adiseleri siyrek edi (meselâ, Aqşeyh rayonı Slavânske köyünde, Aqmescitte onıñ adını taşığan kinoteatrda ve ilâhre); şunıñ ile beraber, onıñ adı ayrı toponimik ve medeniy obyektlerge berile edi. Şevçenkonıñ eykelleri yarımadanıñ büyük şeerlerinde Ukraina mustaqilligi devrinde peyda oldı. Canköyde ve Novoozernoye qasabasında (Kezlev bölgesi) eykeller qoyulması planlaştırıla edi, lâkin Rusiye Qırımnı işğal etkeni içün bu planlar amelge aşırılmadı. Bundan da ğayrı, Novoozernoyedeki tamal taşı 2015 senesinde sökilip alındı. Ayrıca, işğalciler tarafından zapt etilgen Aqyarda Ukraina arbiy-deñiz quvvetleri qarabargâlında bulıngan Qobzar büstüniñ taqdiri aqqında malümat yoq.
Canköyde T. Şevçenkonıñ eykeli ornatılması planlaştırılğan yer