On yıllıq mektep felâketi
Qırım yarımadasınıñ tasil meselesi.
Petro Volvaç, İldmiy Şevçenko cemiyetiniñ (NTŞ) aqqan azası, Ukraina yazıcılar milliy cemiyetiniñ (NSPU) azası, Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ nam qazanğan ilim ve tehnika erbabı, 60 yıllıq stajı olğan qırımlı. «Qırımska svitlitsâ» gazetası, 2017 senesi, 17-nci nomer
Dünya tecribesine köre, yıqıcı cenkler ve tabiat afatlarından soñ, medeniy memleketler ve mesüliyetli akimiyet ilk evelâ insanlarnıñ mesken ve maşetini yolğa qoya, tibbiyet ve mekteplerni ğayrıdan tikley. Bularsız iç bir devlet ve insan cemiyetiniñ inkişaf içün istiqbali yoqtır.
Teessüf ki, totalitar şuralar cemiyetinde, bütün gumanitar saa kibi, bu yönelişler iç bir zaman esas olmağan edi. Öyle de, başqaca aytılğan bir şuralar yırında yırlanğanı kibi - «Pervım delom tanki i samolyotı» («Birinci nevbette tanklar ve uçaqlar»), insan ayatı ve yaşayış meseleleri ise soñrağa qaldırıla edi.
Konferentsiyalarda, partiya akvinde ve kommunist gazetalarınıñ saifelerinde berilgen muzaffer esabatlarını degil, arhiv materiallarını ögrengende tam böyle fikirge kelesiñ. Aytmaq kerek ki, rayon, vilâyet, cumhuriyet ve ittifaq seviyesinden başlap olarnıñ toptan ve muzaffer miting ritorikası er daim bir kibi edi.
Aqiqiy ayatta ise asılında ne olıp keçti? Ve cenkten soñki ilk on yıllıqta, yani Qırım vilâyeti RSFSR terkibinde bulunğan vaqıtta, Qırım maarifi ne kibi muvafaqiyetlerge irişti?
1954 senesiniñ başına Qırım mektep sistemasınıñ buhranlı alda bulunğanını Ukraina Kompartiyası (KPU) Qırım vilâyet komitetiniñ partiya teşkilâtları bölüginiñ bir qaç malümatnaması açıqça köstere. Olarnı KPU Merkeziy Komitetiniñ talabınen 1954 senesi avgust ayında, yani yañı oquv yılı başlanmazdan evel azırladılar. Olarnıñ er birisi aman-aman aynı vaqıtta azırlanğan olması, Qırım vilâyetini Ukrainağa bergen vaqıtta Qırım maarifi pek taşlandıq alda olğanına inandırıcı delil olıp tura.
Bu vaqıtta Qırım vilâyeti mektepler sayısı ceetinden cenkten evelki seviyege irişmegen edi. Eger 1940 senesi Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetinde 1284 mektep bulunğan olsa, cenk bitkenden on yıl soñ olarnıñ sayısı 1056-ğa qadar eksildi. Olardan 99-ı orta mektep, 334-ü yedi yıllıq mektep edi. Eñ çoq sayısı başlanğıç mekteplerniñ edi – 623. Talebelerniñ umumiy sayısı 136 157 kişi edi, yani 1940 senesinen qiyaslağanda aman-aman 60 biñ azdır.
I-IV sınıflarda 5164 talebe, V-VII sınıflarda 62 286, VIII-X sınıflarda ise tek 22 177 kişi oquy edi. Yañı oquv yılı başlanğanğa qadar umumiy tasilge aman-aman 400 kişi celp etilmegen, bu da 1953 senesinden 220-ge çoq. Qırım mektepleri içün kerçek belâ talebe avuşuvınıñ (sayısınıñ tez deñişmesi) pek yüksek olması edi. Böylece, malümatnamalarnıñ birine köre, 1953 senesi yıl devamında mektepte oquvnı toqtatqan 8032 talebe bar edi, yaki umumiy sayınıñ aman-aman 6 faizi.
Binalar yetilmegeninden sebep, aman-aman bütün şeer ve köy mekteplerinde oquv eki nevbette alıp barıla edi. Birinci nevbette aman-aman 80 biñ bala, ekincisinde ise 56 biñden ziyade kişi oquy edi. Canköy şeeriniñ üç mektebinde 130 talebe atta üçünci nevbette oquy edi.
Stalin adındaki mektep, Keriç
Umumtasil mekteplerinden ğayrı, vilâyette daa 32 işçi yaşlar mektebi (esasen V-X sınıflar), 22 mektep ve 29 ayırcalı sınıf – köy yaşları mektebi bar edi. Olarda 1572 talebe oquy edi. Vilâyette 18 balalar evi, sağır-tilsiz ve soqur balalar mektepleri ile umumiy sayısı 1917 talebe olğan eki yardımçı mektep bar edi. Mektepten tış tasil ile yaş tehnikler, tabiatşınaslar ve turistler stantsiyaları, 6 rayon pionerler evi ve tek 2 sport mektebi meşğul ola edi.
Yañı mekteplerniñ qurucılığı pek yavaş kete edi. Bütün 1953 senesi devamında tek 3 şeer ve 2 köy mektebiniñ qurucılığı soñuna yetkizildi. Mektep qurucılığı içün ayırılğan az miqdarda aqçalarnı bile qurucılıq teşkilâtları yıldan yılğa qullanıp olamay ediler. 1953 senesi şeerlerde bu aqçalarnı qullanuv tek 76,2% teşkil etken, köylerde ise bu köstergiç 88,5% oldı. 1954 senesinde yekünlenmegen keçiş qurucılığı, umumiy 3830 yeri olğan 13 mektepniñ ğayrıdan tiklenüvi ve yañıdan qurulması küzetile edi.
Köy mektepleriniñ qurucılığı pek yaramay kete edi. Olarnıñ qurucılığınıñ yıllıq planı yedi ay içinde tek 27%-ğa becerildi.
Bütün Qırım mekteplerinde ihtisaslı ocalar yetmey edi. Çalışqan pedagoglardan (5369 kişi) aman-aman yarısı tek orta tasilge saip edi. Malümatnamada qayd etilgeni kibi: «Mekteplerde ve halq maarifi organlarında idareci hadimlerniñ çoqusı, öz vazifelerini muvafaqiyetnen becermek içün kerek olğan lâyıq azırlıqqa saip degil. Başlanğıç mektepleriniñ 623 müdirinden tek bir kişide aliy tasil bar, 7 – bitirilmegen aliy tasilge, 27 ocanıñ ise orta tasili bile yoq edi…».
Halq maarifi bölükleriniñ 29 müdirinden tek 3 kişi orta pedagogik tasilge saip edi. Şunıñ içün Qırım balalarınıñ terbiyesinen partiya tarafından iriye sürülgen şahıslar, istifağa çıqqan siyasiy yetekçiler, rutbesinden marum etilgen NKVD-ciler ve Qırımğa adasıp kelgen evelki koloniya nezaretçileri oğraşa edi.
Qırım mektepleriniñ pedagogik kadrlarnen teminlenüvi yaramay alda olğanını, KPU Qırım vilâyet komitetiniñ avgust ayında azırlağan malümatnamasındaki dehşetli statistika tasdıqlay: «99 orta mektep müdirinden 9 kişiniñ kerekli tasili yoq ve işni teminlemez, 334 yedi yıllıq mektep müdirinden 98-niñ lâyıqlı tasili yoq, olardan 10 kişi ise umumiy pedagogik tasilge saip degil, başlanğıç mekteplerniñ 44 müdiriniñ ihtisas tasili yoq, 27-siniñ ise atta umumiy orta tasili yoq edi…».
Şunıñ içün de şaşırtıcı degil ki, 1954 senesine Qırım mekteplerinde talebelerniñ muvafaqiyet derecesi (oqutıluv neticeleri) eñ tüştü. O, 84,3% teşkil etti. Aynı vaqıtta Ukraina boyu orta esapnen 89,2% edi.
«Hususan Curçı (Pervomayske), Aqşeyh (Rozdolne), Aqmeçit (Çornomorske) ve diger rayonlarnıñ mekteplerinde talebe muvafaqiyeti alı pek yaramay edi». Olarda Ukrainadan kelgen köçmenler yerleşken edi. Ve bütün ukrain tilli balalarnıñ er fenni añlaşılmaz rus tilinde ögrenmelerini zorbanen istey ediler. Bundan da ğayrı, tam köy mekteplerinde ihtisaslı pedagogik kadrlar yetmey edi ve ocalarnıñ pek büyük derecede deñişüvi körülmekte edi. Köy yerlerinde ocalarnıñ maşeti yaramay edi, şu sebepten özüni sayğan mutehassıslar mında çoq qalmacaq edi. Aqmescitteki Qırım pedagogik institutı ise yerli mekteplerniñ ocalarğa olğan muhtaclığını toldurıp olamay edi.
Yuqarıda aytılğanlarnı yekünlep, şunı qayd etmek mümkün ki, RSFSR ve yerli Qırım akimiyeti cenkten soñki ilk on yıllıqta mektep sistemasını ve tasil saasını ğayrıdan tiklemege beceremedi. Ve bütün tasil köstergiçlerine köre Qırım vilâyeti 1954 senesine baqışnen cenkten evelki seviyege yetmedi. Böylece, tasil saasını da Ukraina ğayrıdan tiklemege mecbur oldı.
25-inci mektep, Yalta