Qırım maarifinde «Moskova kukkugınıñ» mirası

Cenkten soñki Qırımda tasil müesseseleri qurucılığınıñ amelge aşırıluvı.

← Ana saifege qaytmaq

Petro Volvaç, İldmiy Şevçenko cemiyetiniñ (NTŞ) aqqan azası, Ukraina yazıcılar milliy cemiyetiniñ (NSPU) azası, Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ nam qazanğan ilim ve tehnika erbabı, 60 yıllıq stajı olğan qırımlı. «Qırımska svitlitsâ» gazetası, 2017 senesi, 42 – 43 nomerleri

Cenkten soñki ilk yıllarda RSFSR Qırım şeerlerinde de, köylerinde de emiyetli iç bir sotsial obyektler – mektepler, bala bağçaları ve hastahaneler qurmadı. Sotsial saanıñ böyle pervasızlıqqa oğratıluvınıñ bir qaç ciddiy sebebi bar edi. Birinci ve esas sebebi şu edi ki, şuralar akimiyeti mesken, tasil ve tibbiyetniñ maliyelenüvini iç bir zaman devlet siyasetiniñ prioriteti olaraq körmegen edi. Kompartiya tarafından uydurulğan bütün yolbaşçılar, memleketni militarizatsiya etüvni ve repressiv apparatını quvetleştirüvni birinci nevbetteki vazifeler dep tanıy ediler. Şunıñ içün memleketteki ilk cenkten soñki on yıllıq da istisna olmadı.

Ukrainada eki «militar tsunamisi» dalğasınen bütünley yıqılğan ictimaiy saa, cenkten soñki yıllarda qalğan-çatqan qaideler ile maliyelendi. Rusiyege baqıp turğan Qırımda da vaziyet ondan farqlı degil edi. Maqsus ükümet qararlarınen tek RSFSR-niñ degil, diger bütün ittifaq cumhuriyetleriniñ maddi ve maliye menbaları Qara deñiz donanmasını, onıñ infrastrukturkasını ve esas arbiy-deñiz bazası olğan Aqyar şeerini ğayrıdan tiklemege yollanıldı.

Qırımda eali sayısınıñ (cenkten evelki devirnen qiyaslağanda üç kereden ziyade) feci sürette azaluvı sebebinden cenkten soñki ilk on yıllıqta yarımadada mektep, balalar müesseseleri ve hastahaneler qurucılığı meselesi daa o qadar keskin turmağan edi. Rusiye akimiyeti öz evelkisiniñ – Qırım Muhtariyetiniñ maddi irsini tolusınca qullandı. O vaqıtları Rusiyeden kelgen on biñlerce köçmen sürgün etilgen qırımtatarlar, ermeniler, yunanlar, bulğarlar, almanlarnıñ evlerinde yahşıca yerleştiler. Sürgün olğanlarnıñ büyük evlerinde ise başlanğıç mektepler, hastahaneler ve bala bağçaları yerleştirdiler. Bundan da ğayrı, rayonlarnıñ ve meskün yerlerniñ çoqusında bayağı, küçük olsa da, eski mektepler ve feldsher noqtaları saqlanıp qalğan edi.

Keçken asırnıñ 50-nci yıllarınıñ başında işçi quvetleriniñ kütleviy şekilde köçürilüvi Qırım akimiyetini birinci nevbette ictimaiy meselelerniñ çezilmesi aqqında oylanmağa mecbur etti. Yerli sakinler, Rusiye ve Ukrainadan kelgen köçmenlerniñ balaları içün bar olğan mektep, bala bağçaları, ambulatoriya ve hastahane ağı yetmey edi. Daa 1954 senesi avgust ayında Nazirler Şurası ve KPU Merkeziy Komiteti 1261 nomerli Qarar qabul ettiler, anda tek Qırım vilâyetiniñ köyleri, şeerleri ve kurortlarınıñ kelecekteki inkişafı içün kerek olğan tedbirler degil, ictimaiy qurucılıq aqqında da aytıldı. Bu meseleler Qırım vilâyeti RSFSR terkibinde bulunğan devirde iç bir zaman muntazam şekilde baqılmağan edi.

1955 senesi URSR Devlet planlaştıruvı çoq profilli brigadası 1261 nomerli ükümet Qararınıñ nasıl yerine ketirilgenini teşkerdi. Bu mürekkep işniñ neticelerini abıraylı komissiya mahsus malümatnamada umumileştirdi (Vesiqa № 97, 25.05.1955 s. "Qırım ictimaiy-siyasiy transformatsiyalar şaraitinde (1940-2015)", K., "Klio" neşriyatı MMC, 2016, S. 97). Mezkür qararğa binaen 1955 senesi cumhuriyet büdjeti esabına Qırımda umumiy iş kölemi 24,5 mln. krb. olğan 50 obyektni qurmaq küzetildi. Olardan tek Tasil nazirligi boyunca umumiy mablâğı 10,6 mln. krb. olğan 26 obyektni maliyelev planlaştırıla edi.

Yedi Quyu qasabasında (Lenine) birinci rayon Pionerler ve talebeler eviniñ binası. 1960-ıncı yıllarnıñ başı.

Kerçekte 1955 senesi halq hocalığı planınen Qırım vilâyetine tek 5,2 mln. krb. mablâğ berildi. Lâkin bu kapital yatırımlar esasen 1954 senesinde başlanğan obyektlerniñ qurucılığını bitirmege yollanıla edi. Şu sebepten 1261 nomerli ükümet Qararınen küzetilgen obyektlerden kapital işler planına mablâğı 1,26 mln. krb. olğan Keriçteki Şmidt adındaki mektep kiritildi. Lâkin attâ 1955 senesiniñ dört ayı içinde Qırım qurucılıq teşkilâtları tek 320 biñ krb. qullanıp oldılar. Açıqlandı ki, bu Qararnen qurulması küzetilgen bütün mektepler Devlet planı teşkerüvi zamanında tehnik vesiqalar ile teminlenilmegen eken.

Daa RSFSR zamanında azırlanğan mekteplerniñ episi içün tehnik vesiqalar ise eskirgen olıp çıqtı. Bu sebepten onı yañartmaq ihtiyacı peyda oldı ve bu, bir çoq mektepniñ quruluv müddetlerine büyük tesir etti.

Ükümetniñ qararınen 1955 senesi Aqmescit ve Canköyde eki orta mektepniñ ve Keriçte bir bala bağçasınıñ qurucılığı içün proekt vesiqalarını azırlamnı bitirmek küzetile edi. Malümatnamada yazıldı ki: "Taslaq vazifeleri olğan, lâkin taslaq vesiqaları olmağan daa altı mektep ve eki bala bağçası içün 1955 senesine 87 biñ krb. miqdarında mablâğ ayırılmasına irişmek kerek". Demek, tek 1955 senesinde Ukraina akimiyeti 9 mektep ve 3 bala bağçası içün tehnik vesiqalar azırlanuvını maliyelendirdi. Bu qurucılıq içün kapital yatırımlarını tek 1956 senesinde ayırmaq küzetildi.

Ukraina ükümeti Qırımda mektep qurucılığına bir sıra ittifaq ve ittifaq-cumhuriyet nazirlikleriniñ qoşulması içün ıntıla edi. Böylece, Krasnıy Perekop (Or Qapı yanı) qasabasında SSCB Himiya sanayısı nazirligi orta mektep qurucılığını başlamaq kerek edi. Qarar ile onıñ içün Ukraina büdjetinden 0,5 mln. krb. ayırmaq közde tutula edi. Lâkin Leningradta azırlanması kerek olğan tehnik vesiqalarnıñ olmağanı sebebinden, Ukraina bu iş içün pulnı ayıralamadı.

Ukraina ükümetiniñ qararına köre ittifaq azıq-tülik malları sanayısı nazirligi 3,9 mln. krb. mablâğınen 4 orta mektepniñ qurucılığını teminlemek kerek edi. Amma, tek Yalta şeerinde, Mağaraç qasabası civarında, 1,6 mln. krb. miqdarında bir mektep qurucılığı içün mablâğlar ayırıldı. Cari 1955 senesiniñ dört ayı zarfında Qırım qurucılıq teşkilâtları bu mektep boyunca tek 700 biñ krb. qullanıp oldılar.

Qırımda mektep qurucılığı planlarını bir sıra cumhuriyet idaresindeki nazirlikler de beceremediler. Şöyle ki, URSR Et ve süt mahsulatı nazirligi 1955 senesi boyunca vilâyetteki Krasnoperekopsk rayonı «Privolniy» sovhozında mablâğı 960 biñ krb. olğan yedi yıllıq mektep ve 3 bala bağçasını qurmaq kerek edi. Ancaq bu obyektlerniñ iç birisi içün azırlanğan tehnik vesiqalarnıñ yoqluğı sebebinden kapital yatırımlar ayırılmadı. URSR Sovhozlar nazirligi 1955 senesi öz sistemasına kirecek 5 mektep qurmaq, bunıñ nen beraber er biri 280 talebe sıydırğan 4 mektepni 1955 senesi istifadege bermesi kerek edi.

Nazirlik bu qurucılıqqa aman-aman 5 mln. krb. ayırmağa planlaştırdı. Amma kerçekte mablâğlar tek 1956 senesinde qullanuvğa berilmesi küzetilgen eki mektepniñ qurucılığı içün ayırıldı. Ayırılğan bu mablâğlarnı qurucılar, kerekli vesiqalarnıñ olmağanı sebebinden, tek mayıs ayında qullanıp başladılar. Keniş qullanıluvlı sınaat malları Nazirliginde de taqriben aynı vaziyet oldı. O, 1955 senesinde Aqmescit ve Keriçte umumiy mablâğı 800 biñ krb. olğan eki bala bağçası qurucılığını başlamaq kerek edi. Lâkin yıl devamında bu qurucılıqqa iç bir kapital yatırım ayırılmadı.

Keriçteki Şmidt adındaki mektep Ekinci Cian cenki (1942) yıllarında tolusınca yıqılğan edi. 1956 senesinde ğayrıdan tiklendi

Komissiya tasdıqladı ki, URSR Nazirler Şurasınıñ Qırımda mektep ve bala bağçalarını quruv aqqında 26.08.1954 tarihli 1261 nomerli Qararı yaramay alda yerine ketirilmekte. Meselâ, umumiy kölemi 24,5 mln. krb. olğan 50 obyektten 1955 senesinde tek 4 obyekt qurula edi (iş kölemi 3,24 mln. krb.). Dört ay içinde 1,02 mln. krb. qullanıldı. Tasil nazirligi qurması kerek olğan 22 mektep ve 4 bala bağçasından ise tek Keriçteki Şmidt adındaki bir mektep 1955 senesi qurucılıq planına kiritildi. İttifaq yollar-qaatnav, himiya sanayısı, qurucılıq nazirlikleri, şu cümleden cumhuriyetniñ et ve süt mahsulatı, sınaat malları nazirlikleri bu mezkür qararnı asıl becermediler.

Obyektlerniñ müim qısmı içün bazı nazirlikler (SSCB sınaat ve azıq-tülik malları, cumhuriyet – sovhozlar nazirligi) attâ tehnik vesiqalarnı bermedi ve kerekli limitlerni ayırmadı.

1956 senesinde Qırım vilâyeti boyu kapital işler planınen 9 mektep ve 3 bala bağçası qurucılığına mablâğ ayırmaq küzetile edi. Umumiy maliyeleş kölemi – 10 mln. 800 biñ krb.

Aynı şu Qararnen Tasil nazirligine 1955 senesinde Aqmescitte orta mektepniñ, Koreizde orta mektepniñ, Sudaq rayonınıñ Qapsihor köyündeki yedi yıllıq mektebiniñ, Eski Qırım rayonınıñ Krasnoarmeyske köyündeki orta mektepniñ, Kezlev ve Kefede bala bağçalarınıñ qurucılığı içün proekt-smeta vesiqalarını tertip etmek maqsadınen ilâve mablâğ ayırıla edi. Er obyekt boyu tehnik vesiqanı azırlav limitiniñ finanslav kölemi 10-14 biñ krb. çerçivesinde deñişe edi.

Aqmescitte yaş tehnikler, tabiatşınaslar ve ülkeşınaslar birleştirilgeninden soñ teşkil etilgen «balalar ilimler akademiyasınıñ» talebeleri

1954 senesinden soñ Qırımda mektepler qurucılığı merkeziy cumhuriyet akimiyet organlarınıñ, birinci nevbette Nazirler Şurasınıñ qattı nezaretinde buluna edi. URSR Nazirler Şurasınıñ ve KPU Merkeziy Komitetiniñ 1954 senesi avgust 26-da qabul etilgen mezkür qararından aman-aman bir yıl keçken soñ, Tasil nazirligi Nazirler Şurasınıñ reisi muavini M. Greçuha içün bu bölük tarafından becerilgen işler aqqında malümat-esabat azırladı. (Vesiqa № 103. Aynı anda. S. 465-467).

Tasil naziri G. Pinçuk ükümetke bildire ki, «Qırım maarifi inkişafı içün ğayet müim olğan Qarar becerilmekte, 1955 senesine mekteplerni quruv yılları planı 5 mln. 920 biñ krb. teşkil ete». 1955 senesiniñ birinci yarım yılına binaen Qırımda 9 mektep qurula edi. Tasil nazirligi mektep qurucılığınıñ yaramay surtlarınen ve yerli akimiyet organları tarafından qararnıñ becerilüviniñ yekünleyici derecede nezaret etilmemesinen narat ola. 1955 senesi iyün 1 kününe yıllıq qurucılıq planı tek 54,9%-ğa becerildi. Yani qurucılıq teşkilâtları berilgen aqçalarnıñ tek yarısını qullanıp oldılar, albu ki, planğa köre bu devir içinde ayırılğan mablâğdan 75% qullanılması kerek edi.

«Hususan Aluştada, Aqmescit, Seyitler, Balıqlava rayonlarında ve Kefe em Keriç şeerlerinde qurucılıq işleri pek yaramay olıp keçe edi», – dep qayd etile edi malümatnamada.

Nazirlik vilâyetteki mekteplerniñ qurucılığınıñ yaramaylıq ve mektep işini, sınıflarnı toparlav, talebelernen mektepten tış teşkil işlerinde temel qusurlar, em bu işler içün kerekli binalarnıñ yoqluğı sebebinden Qırım akimiyet organlarınıñ, birinci nevbette vilâyet şurası icra komitetiniñ ve vilâyet halq maarif bölüginiñ faaliyetlerini qattı tenqit etti. Qayd etildi ki, vilâyet yaş tehnikler stantsiyası 60 kvadrat metrlik bir binada buluna, yaş tabiatşınaslar stantsiyasında tek bir oda bar, ekskursiya-turizm stantsiyasınıñ ise öz binası asıl yoq edi.

Qayd etilgen malümatnamada Qırım maarifindeki inkişafiy negativ faktlar bildirilgeninden ğayrı, Qırım tasiline munasebetini tamırından deñiştirmek teklif etile edi: «URSR Nazirler Şurası ve KPU Merkeziy Komiteti tarafından tasdıqlanğan cedvelge mütenasip olaraq, mektepler ve bala bağçalarınıñ işletilmesini teminlemek içün 1956-1957 senelerinde Qırım vilâyeti boyunca 45 mln. krb. miqdarında kapital mablâğlarnı küzetmek lâzımdır», – dep malümat qıyatında yazıldı.

Şübhesiz ki, deyerli kibi büyük miqdardaki kölemlerde Qırımda mektep qurucılığı kelecek yıllarda da maliyelengen edi. Çünki çoq keçmeden vilâyet boyu onlap mektepler ve yüzlep bala bağçaları quruldı. Aynen bu qarardan soñ Aqmescitte yaş tehnikler, yaş tabiatşınaslar ve kurort turizmi stantsiyaları yapıldı. Demek, Qırım tasiliniñ küçlü maddi-tehnik bazası tek 1954 senesinden soñ, yani Qırım Ukraina terkibine kirgenden soñ meydanğa keldi dep aytmaq içün bütün esaslarımız bar.