Ayat onsuz mümkün olmağan ağu: qırım tuzunıñ tarihı
Ukraina ve Qırım hanlığını birleştiren yol, esirleriniñ közyaşlarından qara ve asırlar boyunca bizniñ çumaklarımız Qırımdan taşığan tuzdan beyaz edi.
Valeriy Verhovskiy. «Qırım svıtlitsâsı» gazetası, 2017 senesi, 24-25 sanları
Ukraina ve Qırım hanlığını birleştiren yol, esirleriniñ közyaşlarından qara ve asırlar boyunca bizniñ çumaklarımız Qırımdan taşığan tuzdan beyaz edi. Tarihnıñ tuzu aqqında, bizim, Qırım ve Ukrainanıñ, ortaq tarihımız aqqında, yarımadanı asırlar boyunca qıta Ukraina ile birleştiren bir areket, bir adise olaraq çumaqlıq aqqında hatırlamaq kerek.
Beyaz ölüm ya da ayat şartı?
Tuznı bazıda «beyaz ölüm» dep adlandıralar. Natriy-hlor qatışması ağulı ola, o, Avropa Birliginde yasaq etilgen azıq qoşulmaları cedveline kirmelidir. Lâkin mesele şunda ki, tuz molekulasındaki natriy ve hlor atomları ionlaşqan ve bu ağunı ayat içün müim olğan maddege çevire.
Bazı ayvanlarğa tuz qatiy yasaq etile, digerlerine ise (iri muynuzlı ayvanlarğa), aksine, «yalayıcılar» — tuz briketleri çoq faydalıdır.
Tuz tabiy konservanttır; eski zamanlarda azıqlarnı, hususan da sıcaq avada et ve balıqnı, saqlap qalmaqnıñ yekâne usulı - tuzlamaq ve tütünege tutmaq edi. Tuz insan bedeni faaliyetiniñ alıp barılması içün müimdir: onı ölçüli qullanmaq osmotik basımnı, suv almaşuvını idare ete, fermentler faaliyetini faalleştire; aşqazan asidasi - tuzlu asidadır, ve tuz eksikligi azım ceryanına menfiy tesir ete.
Bunıñ içün tuz keçken asırlarnıñ strategik hom-eşyası edi ve çoq paalı edi. Bizde tuznı qadimden Ğarbiy Ukrainada çıqara ediler. Yeri kelgende, tuz qaynatqan adamlarğa «zvarıçlar» deyler (mında muvafıq soyadı da kelip çıqa).
Tuz — manası tuz¶
Qırım tuzu qadimden bellidir, tuz içün gümrük tölemi, bazıda, Qırım hanlığı hazinesine kirdilerniñ yarısını ketire edi, şunıñ içün ukrain çumakları Qırımda er vaqıt arzulanğan musafirler olğanlar.
Qırımda tuznı deñizden almay, Perekop (Or Qapı) gölleri gruppasından çıqara ediler, esasen o, As ve Tuzla gölleridir.
Tuzla gölünde, aslında, çumaklar tarafından çıqarılğan eñ yüksek keyfiyetli tuznı alalar. Tuzla - «tuzlu» demektir, türkçe «tuz» sözünden kele. Bizim zamanımızda Or Qapı göllerinden tuz çıqaruvı, Şimaliy Qırım kanalından sücü (tatlı) suvnıñ kelmesi neticesinde olarnıñ tuzu eksilgeninden toqtatıldı. Soñra ise nevbet Arabat belinde yerleşken ulu qırım Silpromına (Tuz sanayısı) keçti, — mında çıqaruv 1990-ıncı senelerde zevalğa ugradı. Lâkin Sasıq gölünde bugünki künde pembe tuz çıqaruvı tolu küçünen tarqaldı. Onı deñiz tuzu olaraq satalar, bu tam olaraq aqıqatqa uyğun kelmey, lâkin himiyaviy terkibi aqqında aytacaq olursaq – o kerçekten de deñiz tuzundan yaman degil.
İsveç tarihçısı Yogan Tunmann (XVIII asır) Qırım aqqında malüm risalesinde mınaday tarifni bere: «Or Qapıdan (Ordan) uzaq olmağan, cenüpke taba, eki tuz gölü yerleşken, olardan er birisiniñ etrafı tahminen eki milni teşkil ete. Tuznı tek ğarptakinden alalar, bunıñ içün oña Talal-Göl, rühset etilgen göl deyler; digeri, Haram-Göl, yasaq etilgen gölge tiymeyler, eger de o aynı qadar tuzlu olsa da. Ve birincisinden bile ihtiyacından ve satuvından ziyade tuz çıqarıla. Tuz bu göllerde üç ve dört düm qalinlıgında çöke. O endi mayıs ayında çökmeye başlay, iyül ayında ise onıñ tuz qabuğı kerekli qalinlığını ve qaviyligini ala».
Çumak yolu¶
Kimen o taqdir maqtana? Yañlış meyhanede baylarnenmi? Yañlış çöldemi çumaklarnen?
T. G. Şevçenko «Oy dağda…»
Qırım hanlığı ve Ukraina arasındaki munasebetler tek arbiy çatışmalarğa yaki ortaq duşmanlarğa qarşı ittifaqta beraber yürüşlerge saqlanmadı. Ticaret etmege, ortaq menfaatlarni tapmağa ve añlaşmağa bizim ulu babalarımız da bile ediler.
Çumaklarnıñ çifte ukrain-tatar menşeli olğanı aqqında bir versiya bar; göya, bu olarğa er ekisinen de işlerni alıp barmağa izin bere edi. Kerçekten de, «çumak» sözü türkçe menşelidir, ihtimalı, «çomaq» - küçlü, qaviy sözünden. Lâkin böyle ad tek XVII asırdan berli tarqalğandır. «Çumak» sözüne eski zamanlarda bu işni belgilegen eñ unutılğan eki sinonim de bar: «solenik» ve «kolomiyets»; Çumak ve Kolomiyets — eki keniş tarqalğan ukrain soyadıdır.
Daa bir soyadı – ekinci ecasında basuvı (urgusu) ile Zasuha da «tuzlu» menşege saiptir: «zasuhalar» dep suv uşqandan soñ tuz ayaq altında yatqan qurap qalğan göllerge ayta ediler. Yekâne şart — yaz sıcaq ve quru olmalı edi, şunıñ içün tuz «mahsuldarlığı» qırımnıñ deñişik avasına bağlı edi ve er yıl aynı derecede çoq tüsmey edi.
Kervanlar yüzlegen yaki daa ziyade arabanı toplay ediler. Çumak arabasına «maca» deyler edi, oña eki yaki dört ögüz qoşa ediler. Çölde gecelegen vaqıtta çumaklar arabalarnı dörtköşelik etip qoya, qorçalanuvğa azır olğan ordu teşkil ete ediler. Silâ er vaqıt azır edi, çünki ukrain tabiatını pekitken çöl, qaçmağa yaki saqlanmağa imkân bermey edi — tek eke-ek küreşke turmaq kerek edi.
Pud tuz
Qırımdan Ukrainağa olar tuz ve balıq, Qırımğa ise – aşlıq taşıy ediler. Çumaqlıqnıñ kerçek çeçeklenüvi XVIII asırğa asıl oldı ve hanlıq yıqılğandan soñra, demir «ögüzler» çöhre gurultuınen çölni uyanğanğa qadar – demiryol çumak kervanları yerine kelgenge qadar, bütin XIX asır devam etti.
Zaporojye qazaqları, çumaqlıqnen oğraşıp, hanlıqta eñ yardım etici tertipnen qullana ediler — eger de umumiy olaraq tüccarlar dört ögüzli arabadan 10 kopiyka tölegen olsalar, zaporojyeliler içün sekiz tölemek yeterli edi, eki ögüzli arabadan ise — eki kerek eksik.
Belli ki, yahşı söz ve qılıç, tek yahşı sözden daa inantırıcı… O zamandaki taşıyıcılar qaç qazana ediler? Pud un Harkivde XVIII asırnın başlanğıcında 7-10 kopiyka, pud yağ - 55 kopiyka edi. Pud tuz 14 kopiyka tura edi, bir araba 50-60 pud sığdıra bile edi. İş faydalı (rentabelli) edi — kelir masraflardan eki defa çoq edi. Bir mevsimde çumaklar Qırımğa eki-üç defa kelip kete, ve bir arabadan yılına beşten on sekiz qarbovanetske qadar qazanmaq mümkün edi.
1764 senesi Baba-iman, Or Qapı «tuz sənayesi» (tuzçı) pristavı, Seç koş atamanına yazğan edi: «Rabbige şükürler olsun, onıñ muqaddes yardımı ile, bu yıl endi öz asıl oluvını becerip, tuz keçken yılğa köre çoq doğdı: adetince, yahşı oturdı. Ve bunıñ üstüne Qırımda suv ve ot, yolda da er yerde yetkilidir, oña köre bugün çumaklar içün çoq tınç, mal-mülk içün de yem yeter. ...Bunıñnen beraber rica etem, keçikmeyip, çumaklarnı tuzğa yollamağa».
O vaqıtta, hatırlatam ki, hanlıqta «kelir ve cıyımlarnıñ» yarısı tuzdan kele edi.
Bahmut şeeriniñ gerbinde tuz tamğası (işareti)
Ukrainler ve qırımlılar arasında tarihça şekillenüv munasebetleri tek ücüm ve bozgınlıqlarğa saqlanmay — keçken asırlarda ortaq menfaatlar qarşılıqlı fayda içün duşmanlıq ve farqlardan defalarca üstün kele edi. XVIII asırda Qırım hanlığı endi XV, XVI yaki XVII asırlardaki kibi degil edi: o, medeniyetli bir devletke çevirile ve qul ticareti yoq ola edi.
Demek, 1764 senesi Or Qapı «tuz sənayesi» pristavı Baba-iman Seç koş atamanına yazğan edi: «Rica etem, keçikmeyip, çumaklarnı tuzğa yollamağa».
Qırımlılarnıñ böyle siyasiy alçaqköñülliligi ve iş merağına ne sebep oldı? Bunıñ içün aytmaq kerekmiz…
Donbas sakinlerine teşekkür
Kerçekten de, Cenübiy Slobojanşçına degen şarqiy ukraina diyarınıñ ilk sakinleri (Donbas adı çoq soñra meydanğa keldi), ve bular aynı qazaqlar ve çumaklar olıp, Qırım hanlığınıñ iqtisadiy zevalına çoq pud tuz qoştılar. Ukrainler Bahmutta daa XVII asırda yerleşip başladılar; o vaqıtta bu şeerçik Moskva çarlığınıñ tuz qaynatuv merkezlerinden biri edi. Ve yalıñız tuz Donbasnıñ ilk strategik menbası, onıñ ilk «altını» — beyaz altını oldı. Bahmut özeniniñ yalısı boyundaki topraqlar resmiy olaraq Don ordusına ait edi, lâkin daa yaşalmay edi. Ukrainler XVII asırda Slobojanşçınağa köçip, tuz qaynatuv qazanclı işine qoşula ediler.
İzüm polkovnigi Şidlovskiy Birinci Pyotrğa yazğan edi: «Keçken yıllarda 1654 senesine qadar Belgorod sızığı arqasında Severskiy Donets özeni arqasında Qırım tarafında tuzlu beş gölde aman er türlü rütbedeki kelgen adamlar, ruslar ve çerkaslar tuz qaynata ediler, ücümle araba taqımları ile şu işlerni yapa, ve aynı yılda … Tor tuz şeerçigi quruldı ve çerkaslar yaşamağa çığırıldı ve şu şeerde yaşap onıñ İzüm polkunda kompaniya hızmetinde olalar…».
Çerkaslar dep moskoviyalılar XVII asırda ukrainlerge ayta ediler, Tor şeeri ise - şimdiki Slovyansk. Unutmayayıq, «Granat» entsiklopedik luğatı 1911 senesi 451,4 biñ ealisi olğan Bahmut uyezdini aqqında qeyd etken: «Büyük çoqusını ruslar teşkil ete, olarnıñ arasında 58,6% teşkil etken maloruslar üstünlik ete, velikoroslar 31,4% teşkil eteler...».
Tuz cenkleri
Behuda degil, eñ başında «beyaz altın» maadani er taraftan yüksek meraq doğura edi. Qırımtatarlar 1697 senesi Torğa ücüm etip, onıñ esnasında maqsatnen tuzhanelerni viran ettiler; lâkin raqibini lâğu etmek olarğa iç nasip olmadı. Tek dört yıl keçti ve endi tor tuzhaneleri yanında peyda olğan bahmut tuzhanelerine ukrainler — don qazaqlarnı kelir yerinden quvıp çıqarğan İzüm polkunıñ slobojan qazaqları ücüm ettiler.
Sözü keçilgen mektübini tâ çarnıñ özüne slobojan qazaqlığınıñ polkovnigi bir qapristen dolayı yazmağan edi. Slobojanlar ve donlular arasında munasebetler çoq dostane degil edi. Ve eki qazaq vilâyetleriniñ tam sıñırında, yaşanmağan topraqlarda yerleşken bay ve kelirli tuz maadanları tolusınen kerçek bir zıddiyet — belli bir küç çekişmesine sebep oldı, mında çarga öz büyük sadâqatını isbatlamağa nail olğan slobojan qazaqları yeñdiler: don qazaqları daa adetteki kibi öz «suverenitetlerinden» tutunğan ediler ve tuzhanelerni ğayıp ettiler.
XIX asır tuz şahtası, Bahmut
Tehnologiya¶
Tuz çıqaruv tehnologiyası şundan ibaret edi ki, tuzlu suvnı «quyular» yaki «pencereler» dep adlandırılğan ve tepe teren, yani 60-90 metr terenligi olğan şahtalardan at küçünen çeke ediler. Çekilip alınğan tuzlu suvnı mahsus hovuzğa – tvorilo taba töke ediler, mından o teşiklerden aşağı hovuzğa — kadibge aqa, soñküsinden ise tarnav sisteması boyunca ağaç qullelerine tüşirile edi. Mında onı kölemi 5-ten 30-40 metrlik ulu tawalarda tökip, olarğa qaynata ediler. «Bahmutte bir kün-gece içinde kim özüne tawada tuz qaynatacaq, hazinege 6 ruble tölemelidir», — böyle qararnı o zamandaki «vergi» bergen edi. Ve böyleliknen kreml hazinesine Bahmut tuzundan kelir umumen yılına elli biñ qarbovanetsni teşkil ete edi.
Tuz bir nev katalizator olıp çıqtı, — yañı tuz maadanlarını qıdıra-qıdıra, Severskiy Donets yalılarında taş kömürniñ maadanları da açıldı. Mında kömürni çıqarıp başlavları asılında tuz qaynatqanlarnıñ, tuz qaynatuv içün yerli ormanlarını muvafaqiyetnen kesip yoq etkenlerniñ ihtiyacları içündir.
Toprağımıznıñ tuzu
1760-ıncı yıllarda Bahmut ve Tor endi er yıl 330 biñ pud tuzni temin ete ediler, bu ise beş biñ eki yüz elli tonnadır. Aynı vaqıtta Qırım ortaca yılda eki yüz biñ pud «beyaz altın» bere edi, bazıda daa çoq, bazıda daa az — Qırımda tuz «mahsuldarlığı» ava şartlarına bağlı edi.
XIX asırda Ukraina Rusiye imperiyasınıñ tuz çıqaruvınıñ 86,3% temin ete edi (bu da diger imperiya, Avstriya-Macaristan, Galiçina ve Zakarpattya maadanları bergenlerinden ğayrı), ve o vaqıtta ukrain tuzunıñ eki qısmını Donetsk baseni, tek bir qısmını ise qırım gölleri üstke bere ediler.
Lâkin, daa XIX asırnın ortasında Qırım bütün Rusiye imperiyasınıñ tuz çıqaruvınıñ 40% temin ete edi, ve çumaklar em qırım istiqametinde, em de bahmut istiqametinde muvafaqiyetnen çalışa ediler. Demiryolnıñ qurulışı çumqlarnı «transport hızmetleri bazarından» sıqıp çıqardı, 1880-inci yıllarında şahta usulı ile galitniñ (taş tuzu) çıqarılmasınıñ başlanuvı ise qırım göl tuzunda raqabetni yeñdi.
Tuz ve tuz
Onıñ dozası kündelik qullanuv normasından 100 defa aşqanda ve bedenniñ kütlesinden 1 kilogramğa 3 grammnı teşkil etkeninde, tuz ağuya çevirile, yani 80 kilogram vazni olğan bir insan içün 240 gramm tuz dozası ölümcildir. Deñiz ve göl tuzu — çoq keyfiyetli hom-eşyadır, lâkin onıñ himiyaviy terkibi türlü, bay ve mürekkep; taş tuzu ise himiyaviy baqımdan daa temizdir, şunıñ içün azıq ihtiyacları içün daa eyi kilişe. Behuda degil, Perekop boynu XX asırda Ukrainanıñ himiyaviy sanayısı merkezine çevirildi. Bugünki künde Ukrainada yılda eki million tonnadan bir az çoqça aş tuzu çıqarıla, ve onıñ aslan payı Donetşçina şimaline tüşe, daa soñra Zakarpattyadakı Solotvino ve Prikarpattya maadanları kele.