«Qırım. Qara deñizde altın ada»
Ukrainanıñ «iskit altını» oğrunda küreş etapları.
Ukrainanıñ «iskit altını» oğrunda küreş hronikası
Lüdmıla Strokova, Ukraina halq dekorativ sanatı Milliy müzeyiniñ baş müdiri. «Qırım yarığı» («Qırımska svıtlitsâ») gazetası, 2019 senesi, neşir № 29-32
Amsterdamdaki apellâtsiya mahkemesi, sözde «iskit altını» aqqında davası boyunca qararnı daa iyünniñ 11-nde ilân etmege söz bergen edi. Lâkin bu tarihtan bir qaç kün evel mahkeme yañı bir kün belgiledi – iyülniñ 16-sı.
Ve işte, 2019 senesi iyül 16 künü, mahkeme tek ara qarar qabul etip, taraflardan eki ay devamında ilâve deliller bermesini talap etti. Bunen beraber, 2016 senesi dekabr ayında bütin kollektsiya eşyalarını Ukrainağa qaytarmaq aqqında qarar çıqarğan evelki instantsiya mahkemesiniñ esasıy pozitsiyaları da red etildi. Ancaq bu qarar küçke kirmedi – qırım müzeyleri (bunlar Aqmescitteki Merkeziy Tavrida müzeyi, Keriç tarih-medeniyet qoruğy, Bağçasaray tarih-medeniyet qoruğy ve Aqyardaki «Tavrida Hersonesi» Milliy qoruğy) onı şikâyet ettiler. Eksponatlar alâ daa Amsterdam müzeyinde, apellâtsiya mahkemesi bildirgenine köre alâ daa altı–doquz ay devamında qabul etilebilecek soñki mahkeme qararını beklep saqlanmaqta.
Biz Ukrainanıñ «iskit altını» oğrunda küreşiniñ bütin etaplarını hatırlamağa qarar berdik ve ekspert – Ukraina halq dekorativ sanatı Milliy müzeyiniñ baş müdiri Lüdmıla Strokovağa muracaat ettik, onıñ bu mesele aqqında etraflı ve professional maqalesini oquyıcılarımızğa teklif etemiz.
«Qırım. Qara deñizde altın ada» – bu serlevha ile sergi leyhası 2013 senesi beş ukrain müzeyiniñ iştiragi ile teşkil etilgen edi: Ukraina tarihiy qıymetlikler müzeyi (Ukraina Milliy tarih müzeyiniñ şubesi, Kiyiv ş.), Merkeziy Tavrida müzeyi (Aqmescit ş.), Bağçasaray tarih-medeniyet qoruğy, Keriç tarih-arheologiya qoruğy ve «Tavrida Hersonesi» Milliy qoruğy.
Sergi eki avropa müzeyinde kösterildi. Eki başta Almaniya Federativ Cumhuriyetinde (Bonn Reyın ülkesi müzeyi – Rheinisches Landesmuseum Bonn, 2013 senesi iyül 3-ten 2014 senesi yanvar 19-ğa qadar), soñra ise 2014 senesi fevral 6-dan mayıs 28-ge qadar – Felemenk Qırallığında (Amsterdam universitetiniñ Allard Pirson Arheologiya müzeyi – Allard Pierson Museum). Ukraina Nazirler Kabinetiniñ 2000 senesi iyül 20 künü 1147 sanlı Qararı ile tasdıqlanğan Ukraina Müzey fondu aqqında Esasqa binaen, Ukraina Medeniyet nazirligi işbu müzeylerniñ fond kollektsiyalarından müzey eşyalarınıñ «Qırım. Qara deñizde altın ada» sergisinde kösterilmek içün 2013 senesi iyün 13-ten 2014 senesi iyün 12-ge qadar vaqtınca berilmesine kelişti. Sergi, Qırımnıñ qadimiy tarihına – yunan müstemlekesi devrinden (M.E. VI asır) irte orta asırlarğa (M.S. VI-VII asırlar) qadar bağışlanğan edi. Sergide Kiyivdeki Tarihiy qıymetlikler müzeyinden 19 eksponat ve qırım müzeylerinden 565 eksponat taqdim etildi.
«Qırım – Qara deñizniñ altını ve sırları» ekspozitsiyasınıñ bir qısmı
Almaniyada sergi keniş cemaat rezonansı doğurğanından sebep, Allard Pirson Müzeyi ukrain müzeylerine ve Ukraina Medeniyet nazirligine serginiñ Felemenkte kösterilüv müddetini 2014 senesi avgust 31-ge qadar uzatmaq teklifi ve iltimasınen muracaat etti. Medeniyet nazirligi ukrain müzeyleri ve qoruqlarından eşyalarnıñ «Qırım. Qara deñizde altın ada» sergisinde kösterilüv müddetini uzatmaqqa itiraz etmedi, amma soñki qarar er bir müzey müessisesinden kerekli vesiqalar paketi berilgen soñ qabul etilecegini qayd etti ve bu aqqında Allard Pirson Müzeyiniñ idaresine bildirdi. Ukrain müzeyleri sergini uzatmaq içün sözleşmelerge ilâve añlaşmalar azırladılar; añlaşmalar 2014 senesi fevral 6-da Amsterdamda sergi açılğan küni iştirakçi olğan bütün ukrain müzeyleriniñ müdirleri tarafından imzalandı.
Lâkin 2014 senesi martnıñ 16-sında Qırımnıñ Rusiye tarafından zorbalıqnen ilhaqı yüz berdi, ve qırım müzey müessiseleri Ukraina Medeniyet nazirligi ve ukrain institutları ile munasebetlerni toqtattılar. Şu sebepten bu müzeyler ilâve añlaşmalarnı prolonğatsiya etüv protsedurasını kerçekleştirmediler (bunı tek Ukraina Tarihiy qıymetlikler müzeyi yaptı), ve ondan dolayı ne Ukraina Medeniyet nazirligi, ne de Ukrainanıñ gümrük organları qırım müzeylerine müzey eşyalarınıñ Felemenkte kösterilüv müddetini uzatmağa (2014 senesi avgust 31-ge qadar) rühset bermediler.
«Müzeyler ve müzey işi aqqında» Ukraina Qanunına binaen, bütün qırım müzeyleriniñ kollektsiyaları da kirgen Ukraina Müzey fondu, qanun tarafından qorunğan Ukrainanıñ milliy baylığı ve medeniy mirasınıñ ayırılmaz bir qısmıdır. Ukraina Müzey fondunıñ devlet qısmınıñ müzey eşyaları, müzey kollektsiyaları ve müzey cıyıntıqları operativ idare etüv uquqında müzeylerge berile. Qırım Muhtar Cumhuriyeti (ve Aqyar şeeri) işğalini esapqa alıp, Ukraina Nazirler Kabineti 2014 senesi mart 23-te 113 sanlı «Ukraina Müzey fondu aqqında Esasqa deñişmeler kirsetüv aqqında» Qararını qabul etti.
Hususan, onda şular közde tutulğan: yeñilmez küç alları yüz bergende yaki Ukraina Müzey fondunıñ devlet qısmı müzey eşyalarınıñ yoq etilüvi, coytuluvı, bozuluvı yaki viran etilüvi havfı bar olğanda, olarnıñ daimiy yaki vaqtınca saqlanuvğa berilüvi, vaqtınca berilüv müddetiniñ deñiştirilüvi yaki sergilerde kösterilmek, restavratsiya yaki ilmiy ekspertiza keçirilmek içün Ukraina tışında vaqtınca saqlanuvğa berilgen boyle eşyalarnıñ qaytarıluvı aqqında qararnı Ukraina Medeniyet nazirligi qabul ete.
Medeniyet nazirligi, Felemenkte sergilenip turğan Ukraina Müzey fondunıñ devlet qısmına ait müzey eşyalarınıñ coytuluv havfı bar olğanını tanıdı. Nazirlik endi 2014 senesi martnıñ 31-nde Allard Pirson Müzeyine, Tarihiy qıymetlikler müzeyi ve 4 qırım müzey müessiseleriniñ kollektsiyalarından Ukraina Müzey fondu devlet qısmınıñ müzey eşyalarını Ukrainağa vaqtından evel qaytaruv imkânını baqıp çıqmaq iltimasınen muracaat etti. Bunnan ğayrı, Medeniyet nazirligi Allard Pirson Müzeyine bildirdi ki, Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki vaziyet çezilgence eksponatlar saqlanmaq içün Ukraina Milliy tarih müzeyine berilecek.
Allard Pirson Müzeyinden evel hazineler Bonn Reyın yer müzeyinde sergilene edi. Foto - https://novynarnia.com
Ukraina Medeniyet nazirligi 2014 senesi mayıs 13-te 292 sanlı Emrini ilân etti, onda Allard Pirson Müzeyinde sergilenmekte olğan 565 müzey eşyasınıñ (2011 saqlanuv birligi) miqdarında Ukraina Müzey fondu devlet qısmınıñ bütün müzey eşyalarınıñ esasıy saqlayıcısı olaraq Ukraina Milliy tarih müzeyi belgilendi. Qırım müzey müessiseleri bu aqqında Ukraina Medeniyet nazirliginiñ mahsus mektübinde (21.05.2014 seneli) malümatlandırıldı.
Qayd etmek kerek ki, «Qırım. Qara deñizde altın ada» sergi leyhasını tasdıqlağan zaman, Felemenk Tışqı işler nazirligi ukrain müzeylerine müzey eşyalarınıñ saqlanuvı ve Ukrainağa vaqtında qaytarıluvı aqqında mahsus kefalet mektüplerini bergen edi. Şunıñ içün Ukraina Tışqı işler nazirligi Felemenk Tışqı işler nazirliginiñ adresine, qırım müzeylerinden sergi eksponatlarınıñ Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa degil de, aynen Ukraina Milliy tarih müzeyine (Kiyiv) qaytarıluvınıñ uquqiy esaslarını añlatqan nota yolladı.
Amsterdam universiteti 2014 senesi mayıs 9-da Ukraina Medeniyet nazirligine resmiy bir mektüp yolladı, onda qayd etile edi ki, Diplomatik nota, oña añlatma ve uquqiy hülâsa esasında, qırım müzeylerinden kelgen eksponatlar Ukraina Müzey fondunıñ devlet qısmına ait olğanını ve Ukrainanıñ devlet mülkiyeti olğanını tanıy. Bundan ğayrı, mektüpte şular da bildirilgen edi: Allard Pirson Müzeyi eksponatlarnı saqlamaq içün Ukraina Milliy tarih müzeyine berecek ve qırım müzeylerinden eşyalarnıñ 2014 senesi avgust 31-ge qadar sergide kösterilüviniñ uzatıluvı aqqında qırım müzeylerinen evel bağlanğan ilâve añlaşmalar esasında Allard Pirson Müzeyinen yañı bir añlaşma imzalamaq içün bu müzeyge teklif etecek. Böylelikle, Allard Pirson Müzeyi sergi bitken soñ eksponatlarnı Ukrainağa – Ukraina Milliy tarih müzeyine qaytarmağa boynuna ala edi.
Ukraina Milliy tarih müzeyi, Amsterdamdaki sergide qırım müzeylerinden arheologik eşyalarnıñ kösterilüv müddetiniñ 2014 senesi avgust 31-ge qadar vaqtınca berilüv müddeti 2014 senesi sentâbr 20-ge qadar olmaq şartınen uzatıluvı aqqında Allard Pirson Müzeyi ile ilâve añlaşma leyhasını azırladı. Bu añlaşmanıñ kelişüvi ve imzalanuvı içün eki taraflı körüşüvler ve muzakerelerni keçirmek maqsadınen, Ukraina Medeniyet nazirligi Ukraina medeniyet naziriniñ birinci muavini ve Ukraina Milliy tarih müzeyiniñ baş müdirinden ibaret olğan ukrain eyyetiniñ Amsterdam şeerine iş seyaatını teşebbüs etti.
Yazıq ki, Ukraina Tİniñ faal iştiragi ile em Allard Pirson Müzeyiniñ vekilleri ile, em de Felemenk ükümet tögerekleri ile bir sıra muzakereler keçirilgenine baqmadan, meseleni çezmek mümkün olmadı. Allard Pirson Müzeyi Ukraina Milliy tarih müzeyi ile yañı añlaşma imzalamaqtan ve serginiñ işini 2014 senesi avgust 31-ge qadar uzatmaqtan vazgeçti, çünki Allard Pirson Müzeyine 2014 senesi fevral 6-da Amsterdamda serginiñ açılış kününde qırım müzeylerinen imzalanğan ilâve añlaşmalar yeterli edi.
Bu arada ise dört qırım müzey müessisesi tarafından sergige berilgen, çoqusı qıymetli metallerden yasalğan (sığorta quymeti 1 438 625 avro olğan) 565 eksponatnıñ Ukrainadan vaqtınca çıqarıluvına berilgen rühsetniñ müddeti bitti. Şunıñ içün 2014 senesi iyün 13-ten başlap, «Medeniy qıymetliklerniñ çıqarıluvı, ketirilüvi ve qaytarıluvı aqqında» Ukraina Qanunınıñ 23-ünci maddesine muvafıq, bu müzey eşyaları Ukraina arazisinden qanunsız olaraq çıqarılğan sayılmağa başlandı.
Allard Pirson Müzeyiniñ serginiñ qırım qısmına nisbeten pozitsiyasına köre, Ukraina TİN 2014 senesi iyün 20-de Felemenk TİN-ne nota yolladı, anda qayd etildi ki, 2014 senesi iyün 13-ten başlap, qırım müzeyleriniñ eksponatları olğan sergi qısmı Felemenkte qanunsız buluna ve deral Ukrainağa qaytarılmağa lâyıqtır. Ukraina TİN ayrıca Felemenk arazisinden sergi müzey eşyalarınıñ ukrain tarafınıñ rühsetsiz Qırımğa çıqarıluvına yol bermemek iltimasını bildirdi.
Medeniy qıymetliklerniñ Ukraina arazisine qaytarıluvı etrafındaki añlaşmazlıqlarnı çezüv boyunca tedbirlerni körmek maqsadınen, çetelde Ukrainanıñ aqları ve menfaatlarını qorumaq içün mesül olğan organ olaraq Ukraina Adliye nazirligi, idarelerarası işçi taqımını teşkil etti, onıñ terkibine Adliye nazirligi, Medeniyet nazirligi, Tışqı işler nazirligi, İçki işler nazirligi, Ukraina Milliy tarih müzeyi ve Tarihiy qıymetlikler müzeyi vb. vekilleri kirdi.
2014 senesi avgust 20-de Allard Pirson Müzeyi, «Qırım. Qara deñizde altın ada» (flemekçede «Qırım: altın ve Qara deñiz sırları») sergisinde taqdim etilgen qırım müzeylerinden ukrain eksponatları aqqında resmiy beyanat derc etti ki, müzey, selâhiyetli mahkeme yaki arbitraj qararı alınğance yaki Kiyiv ve Qırım arasında bu mesele boyunca kelişüvge irişilgence, eksponatlarnı iç bir tarafqa qaytarmaqtan çekinecek. Bu usulnen müzey bir taraftan ayrı qırım müzeyleriniñ muhtemel kontrakt davasından, diger taraftan ise Ukraina devletiniñ mülkiyet davasından qaçmağa tırışa edi.
Kiyivdeki Ukraina Tarihiy qıymetlikler müzeyi kollektsiyasından 19 eksponat, Allard Pirson Müzeyi ile Ukraina Milliy tarih müzeyi arasında bağlanğan serginiñ müddetini 2014 senesi avgust 31-ge qadar uzatuv aqqında ilâve añlaşmağa binaen, 2014 senesi sentâbr 4-te Ukraina arazisine qaytarıldı.
2014 senesi noyabr aynıñ soñunda Ukrainadan közetici ve Qırım müzeyleri vekilleriniñ iştiragi ile sergi bütünley söküldi, eksponatlar ise aynı bir anbarğa avuştırıldı, anda olar mahkeme davası bitkence saqlanmalıdır.
Qırım müzeyleriniñ vekilleri 2014 senesi noyabr 19-da Amsterdam (Felemenk Qırallığı) Vilâyet mahkemesine sergi eksponatlarınıñ muvafıq qırım müzeylerine, yani işğal etilgen Qırım arazisine qaytarılması aqqında Allard Pirson Müzeyine qarşı dava arizası berdiler.
Öz nevbetinde Ukraina Amsterdam Vilâyet mahkemesine sergi eksponatlarınıñ bir qısmını qaytaruv davasında devletniñ Şikâyetçi olaraq mahkeme esnasına kirsetilüvi aqqında dava arizası berdi. Ukraina Adliye nazirligi 2015 senesi aprel 8-de Amsterdam Vilâyet mahkemesi tarafından çıqarılğan qararnıñ suretini aldı, oña köre Ukraina Adliye nazirliginiñ şahsında Ukraina devleti mahkeme esnasına iştirak etmege rühset aldı.
Ukrainanıñ uquqiy pozitsiyası: Müzey eksponatları yekâne olaraq Ukrainanıñ devlet mülkiyeti ve Ukraina Müzey fondunıñ bir qısmıdır. Olar Allard Pirson Müzeyi tarafından Felemenk arazisinde qanunsız olaraq tutula ve Ukraina arazisine, hususan Kiyivge (Ukraina Milliy tarih müzeyine), Rusiye tarafından vaqtınca işğal etilgen Ukraina arazisiniñ qısmına (Qırımğa) degil de, qaytarılmağa lâyıqtır. Aslında Ukrainanıñ talapları «eki kitke» esaslana, aynen:
– 1970 senesi Medeniy qıymetlikleriniñ qanunsız ketirilüvi, çıqarıluvı ve mülkiyet uquqınıñ berilüvini yasaq etüv ve ögüne keçüvge baqılğan tedbirler aqqında YUNESKO Konventsiyasınıñ maddesine (şu cümleden, bu Konventsiyanıñ Felemenk Qırallığında qabul etilüvine esas olğan İmplementatsiya Aktınıñ maddesine); – zıtlıqlı müzey obyektleri üzerinde devletniñ mülkiyet uquqını pekitken ukrain qanunları maddelerine.
Qırım müzeyleriniñ pozitsiyası ise şundan ibaret: (1) olar kollektsiyalarnıñ uquqiy ve selâhiyetli saipleridir ve Allard Pirson Müzeyi ile yek-yek bağlanğan kontraktlar ve ilâve añlaşmalarğa binaen sergi eksponatları aynen Qırımğa qaytarılmalıdır; (2) bütün arheologik eşyalar Qırım arazisinde tapılğan ve çoq yıllar boyunca anda saqlanğan; bunnan ğayrı, müzeyler kollektsiyalarnı ayırmağnı qabul etilmez dep esaplaylar.
Amsterdam Vilâyet mahkemesiniñ üç qadılıq eyyeti 2016 senesi oktâbr 5-te keçirilgen mahkeme oturışuvında bu davanı baqıp çıqtı.
Ukraina devletiniñ Allard Pirson Müzeyine qarşı davası işinde Ukrainanıñ vekâletini ve menfaatlarınıñ qoruvını «Bergh Stoop & Sanders N.V.» uquq firması (Felemenk Qırallığı) alıp bara.
Amsterdam Vilâyet mahkemesi 2016 senesi dekabr 14-te Ukraina devletiniñ Allard Pirson Müzeyine qarşı davası işinde qararını ilân etip, «Qırım. Qara deñizde altın ada» sergisiniñ müzey kollektsiyası Ukraina arazisine, aynen Kiyivge (Ukraina Milliy tarih müzeyine) qaytarılmağa lâyıq olğanını tanıdı. Mahkeme dava etilgen müzey kollektsiyasınıñ eşyalarını Felemenk Qırallığı arazisinde qanunsız bulunğan medeniy qıymetlikler olğanını tanıdı.
Mahkeme qayd etti ki, müzey artefaktları Ukraina devletine ait olıp, o, 1970 senesi Medeniy qıymetlikleriniñ qanunsız ketirilüvi, çıqarıluvı ve mülkiyet uquqınıñ berilüvini yasaq etüv ve ögüne keçüvge baqılğan tedbirler aqqında YUNESKO Konventsiyasınıñ maddelerine, şu cümleden, bu Konventsiyanıñ Felemenk Qırallığında qabul etilüvine esas olğan İmplementatsiya Aktınıñ maddelerine esaslanıp, müzey kollektsiyasını qaytaruvnı talap etmege aq-uquqlıdır.
Bu vesiqalarğa köre, añlaşqan devletler, demek ki, Felemenk de, er bir iştirakçi devletniñ bazı medeniy qıymetliklerini ayırılmaz dep tasnif etüv ve ilân etüv aqqını tanıy, olar şuña binaen eksport etilmez, şunıñ kibi de evel eksport etilgen mülkniñ qaytarılmasına qoltutmalıdırlar. Mahkeme, müzey kollektsiyasına mülkiy uquqnı tanımağa selâhiyeti olmağanını bildirdi, demek ki, medeniy qıymetlikler Ukraina arazisine qaytarılğan soñ, müzey eksponatları üzerinde mülkiyet uquqı aqqındaki mesele Ukrainanıñ mahkemeleri tarafından Ukrainanıñ maddiy uquqı boyunca çezilmelidir.
Qırım müzeyleriniñ vekilleri 2017 senesi yanvar 16-da Amsterdam Vilâyet mahkemesiniñ bu qararına şikâyet arizası berdiler.
2019 senesi mart 11-de Amsterdam Apellâtsiya mahkemesinde diñlevler keçirildi. Mahkeme qararnı 2019 senesi iyün 11-de yerli vaqıt ile saat 11-de açıq diñlevsiz çıqaracağını ilân etti (soñra mahkeme qarar çıqaruv künini 2019 senesi iyül 16-ğa deñiştirdi). Endi belli olğanı kibi, iyül 16-da mahkeme tek ara qarar qabul etip, taraflardan eki ay devamında ilâve deliller bermesini talap etti. Bunen beraber, 2016 senesi dekabr ayında bütin kollektsiya eşyalarını Ukrainağa qaytarmaq aqqında qarar çıqarğan evelki instantsiya mahkemesiniñ esasıy pozitsiyaları da red etildi.
Böylelik ile, apellâtsiya mahkemesi bildirgenine köre, soñki qarar altı–doquz ay devamında çıqarıluvı mümkün. Demek, sözde «iskit altını»nıñ taqdirini çezüv daa bir buçuq-eki yılğa sozulacaq. Bütün bu vaqıt zarfında Qırımnıñ 4 müzeyinden eksponatlar Allard Pirson Arheologiya müzeyiniñ ayrı anbarında saqlanıp turacaqlar. Yani bu eksponatlar, Qırımnı ukrain olaraq tanığan, amma endi 5 yıl devamında ukrain müzeylerinden arheologik qıymetliklerni «qayda qaytarmaq kerek – Kiyivge, yaki işğal etilgen Qırımğa» degen meseleni çezmege cesaret etemegen bir devlette «reine» (esir) olaraq qalacaqlar.
Postskriptum. İşbu allarnıñ Avropa adliyesinde emsali yoqtır. Ve aynen şu sebepten bu mesele boyunca qararlar çoq mürekkep ve beklemedik ola, çünki bu qararlar, dünyanıñ müzeylerinde saqlanğan bazı memleketlerniñ medeniy mirasınıñ kime ait olğanı aqqında qarama-qarşı meselelerde kerekilmegen neticelerge ketirip bileler. Bunıñ içün bu aldan çıqıp, medeniy qıymetliklerini qorçalav saasında halqara uquqqa yañıdan baqmaq ve kerekli, daa açıq tüzetmelerni kirsetmek kerek, ğaliba. Bu Ukrainanıñ müzey saasındaki qanunlarına da aittir. «Qırım.
Qara deñizde altın ada», felemenkçe interpritatsiyada – «Qırım.
Altın ve Qara deñiz sırları» sergisi, em Almaniyada, em Felemenkte büyük muvafaqiyet qazandı. Sergi ile 100 biñge yaqın ziyaretçi tanıştı. Tüşünem ki, buña esasen 2014 senesi Ukrainada yüz bergen vaqialar da keniş qoltuttı. Qırım müzey müessiselerinden kelgen bütün materiallar Qırım yarımadası arazisindeki arheologik qazuvlardan ibarettir. Qayd etmek kerek ki, olarnıñ esasıy qısmı 2000-nci yıllar arheologik tetqiqatlarında, Ukraina devleti tarafından böyle tetqiqatlarğa berilgen rühsetler esasında elde etilgen.
Materiallar arasında: Hersones, Pantikapey, Tiritaka, Artezian kibi antik şeerler ve qasabalardan; M.E. III asır – M.S. III asırğa ait Levadki, Ust-Alma soñ iskit mezarlıqlarından; M.S. V-VII asırlarğa ait Suvlu-Qaya, Cürg-Oba, Neyzats, Luçiste köyü yanındaki got mezarlıqlarından tapıntılar bar. Sergi Qırımnı biñlernen yıllar devamında uzaq bir arazi degil, em de Şarq ve Ğarp, yunan medeniyeti, Rim imperiyası, köçebe çölü ve Çin, oturıq, şeer ealisinen çöl sakinleri arasında deñişim, bağlar ve kommunikatsiyalar yeri olğan unikal bir avropa regionı olaraq taqdim etti.
Yarımadanıñ medeniy zenginligi, altın ve küçüşten yasalğan çoqtan-çoq dekorativ eşyalarnen degil de, yunan mimarlığınıñ, eykeltıraşlığınıñ, keramikası ve köçebelerniñ qorğanlarından alınğan tapıntılarnıñ keniş yelpazesinen de kösterildi. Serginiñ bezegi oldı Qırımnıñ cenübiy ğarbinde bay mezarlıqlardan (Ust-Alma mezarlığı) tapılğan M.S. I asırna ait çin laklı qutuları – sensatsion arheologik tapıntılar, vaqtında Yaponiyada bütin dünyağa belli usta ve laklı maamulat restavratorı, öz tilinde unvanı «Yaponiyanıñ milliy hazinesi» olaraq yañırağan Şosay Kitamura efendi tarafından restavratsiya etilgen edi.
Aynen şu tapıntılar ve olarnı restavratsiya etüv tarihınen «Qırım. Qara deñizde altın ada» sergi leyhası başlandı. Ukraina medeniyet fondunıñ destegi ile