Küneşli vadiyniñ yaraşığı
Qırım manzaralarınıñ zengin dürlüliginde, körünişleri, eñ azından Qırımda, başqa bir yerge oşamağan acayip bir yer bar. Bu – Küneşli vadiy.
Maksim Dubovyaz. «Qırımska svıtlitsâ» gazetası, 2018 s., № 50 çıqışı
Qırım manzaralarınıñ zengin dürlüliginde, körünişlerini, eñ azından Qırımda, başqasınen qarıştırmaq mümkün olmağan acayip bir yer bar. Bu – Küneşli vadiy (Qoz).
Yerniñ türk adı – Qoz – «köz» olaraq tercime etile: yáni, deñiz, yalı ve dağlar üstüni sıq bulutlar qaplap alğan olsa da, mında, o bulutlar arasında gökte temiz bir köz baqqan kibi ola. Ebet, bu yarımadadaki eñ küneşli yerdir, ve mında, malümatnameler şaatlıq etkeni kibi, iqlim – «kerçek yarım çöllük» iqlimidir.
Soñki Büyük cenkten evel andaki manzaralarni er yaz sayın sabıq İmperiyanıñ uzaq, tumanlı paytaht şeerlerinde ressamlıq ögrengen talebeler yaza ediler, olar mında bütün çal yıl boyunca akademik auditoriyalarda oturmaq içün küneş ve taasürat toplay ediler… Lâkin, vadiy o zamanlarda daa Küneşli dep adlandırılmay edi, adı atta «Qoz» da degil, … «Kozı» edi. Pekte romantik degil, onıñ içün, ihtimal, o Cenktin arfesinde mında yaratılğan şarapnı qadimiy şarapçılarnıñ peşinden belli Golitsın ögretkeni kibi, bu yerniñ adınen degil, daa keniş ve bitaraf sürette: «Qırım rubinı» dep adlandırdılar.
Doğrudan, aborigen cıns yüzümlerden yapılğan bu nefis desert şarabınıñ nar tüsü aqıqıy rubin kibi parıldavğa meyillidir. Ve Qoz vadiysi – elbette Qırım, amma yarımadanıñ bütün yüzüm zolağında, bu şarapqa başqa iç birine oşamağan tekrarlanmaz tam bergen şol yerli cınslarnı tapmaq mümkün degil: Ekim qara, Cevat qara, Kefesiya… Özüne has şarap içün uyğun ad da tapmaq kerek edi.
Ve ad peyda oldı – endi 60-ncı yıllarnıñ başında, o zamanda endi Küneşli vadiy olğan yerde eski şarapçılıqnı yañıdan tiklegenlerinde. Kerçek ki, vadiydeki eski köylerniñ endi yañı adları bar edi, olarnıñ arasında — manalı «Lagernoye», sıymasız «Bogatovka» ve isabetli «Küneşli vadiy». Soñkisiniñ adını köy yerli beyaz desert şarabına bağışladı, yañıdan tiklengen «Qırım rubinı» ise… «Ekim qara» oldı. Bu onça da añlaşıyışlı olmağan adnı eñ başından ufaq ariflernen «baş» yazuv astında yaza ediler: «Qara doktor».
Bilenler aytalar ki, bu tercime mükemmel degil, kerçekten, «ekim» — bu «doktor», yáni «ekim»; «qara» degeni ise, qara renk – bu, ihtimal, türk dilli arealdan uzaq olğan insanlarnıñ bile bilgen malümatlarından biridir. Lâkin incalıqlar bar: tilşınas aytqanına köre, kelimeni kelimege degil, daha doğru manada «ekim qara» — «ekimniñ qarası» yaki «ekimden qara» dep tefsir etmek kerek.
Ve mında kene yerli ülkesınaslar söz alalar. Vadiy tadqiqatçısı – iskit devirlerinden ve eñ yaqın keçmişke qadar — Aleksandr Volf, andaki «ekimniñ» — efsane degil, tolu isbatlanğan şahsiyet olğanını iddia ete. Keçken asırdaki belli vaba epidemiyası vaqtında mında Graperon soyadlı bir ekim yollanılğan. Ekim, ve bu kontekstte onı cesürliknen «doktor» dep adlandırmaq mümkün, Qoz küneşli vadiysini begenip qaldı. Onıñ yüzümliklerindeki şarap, ğaliba, Graperonnıñ hastalarına çeşit marazlarnen küreşmekte yahşı yardım ete edi ve olar ağızdan ağızğa Doktor aqqında minnetdar hatıranı yetkize ediler.
Vaqıt keçken soñ, qaramanlarınıñ adları Doktor ve «Qara» epitetinen Polkovnik olğan, Küneşli vadiy şaraplarınıñ adlarında ebediyleştirilgen yerli efsane peyda oldı. Sentimental tafsilâtsız, süjet şu ki, avda yabanı doñuzdan yara alğan Polkovnikni Doktor öz tılsımlı şarabınen tedaviylegen, lâkin… dermanlarnı çoqqa qaçırğan avcı, dostunı da yabanı doñuz dep tüşünip, şay etip Doktor elâk olğan, tesellisiz Polkovnik ise bunıñ içün ömürüniñ soñuna qadar özüni qabaatlağan…
Bu dülber adlar arqasında – tek aborigen cınslarnı saqlap qalğan yerli yüzümçilik ananesi degil. Ve tek tadqiqatçılarnıñ ve agronomlarnıñ tırışıp çalışqan işleri degil. Olarnıñ arqasında – şunıñnen beraber Qırımnıñ zenginligi, onıñ iqlimleriniñ, plâjlarınıñ, dağlarınıñ, yüzümlikleriniñ ve... insanlarınıñ — canlı ve efsaneviy olğanlarnıñ zenginligidir.