İşğal etilgen Qırımda Ukrainanıñ medeniy mirası: 1954 s. silâlı çatışma alları içün medeniy qıymetlerni qoruv aqqında Gaaga konventsiyasınıñ qaideleri.

1954 s. silâlı çatışma alları içün medeniy qıymetlerni qoruv aqqında Gaaga konventsiyasınıñ qaideleri.

Mıkola Yakovına, İKOMOS Ukraina milliy komitetiniñ fahrıy prezidenti. «Qırımska svıtlitsâ» gazetası, 2019 s., çıqış № 27-28

Qırımdaki Ukraina medeniy mirasına telükeler yarımadanıñ Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilüviniñ ilk künlerinden başlap peyda oldı. Zemaneviy şertnameliv ve adet halqara uquqı ve Ukrainanıñ milliy qanuniyetine müvafıq olaraq, Rusiye Federatsiyası tarafından muvaqqat işğal etilgen Qırım yarımadası arazisinde olğan ve qalmağa devam etken bütün medeniy qıymetler ukrain olaraq qala.

Bunnı daa da eñ yañı halqara uquqiy aktlar, hususan, tecavuzcı devletniñ areketleriniñ sıcaq izlerinen qabul etilgen 2014 s. mart 27 tarihlı BMT Baş Assambleyasınıñ A/RES/68/262 qararı Ukrainanıñ birligini qoltuttı ve bütün devletlerni, halqara teşkilâtlarnı ve ihtisasiy muassasalarnı Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ statusınıñ deñişmesini tanımamağa ve «boyle deñişken statusnıñ tanılması olaraq añlanıla bilecek er angi adımlardan çekinmege» çağırdı. Bu vaziyette tecavuzğa qarşılıq kösterüvniñ eñ emiyetli aletlerinden biri Ukraina devleti tarafından halqara uquq normalarına qatiyiy riayet etüvdir, bu ise medeniy qıymetlerni qoruv sahasında işğal etilgen arazilerde mülkni, hususan diniy, bediiy, tasil ve ilmiy muassasalarnıñ mülküni menimsemesini yasaq ete.

Bu mesele üzerinde çalışqan ukrain ekspertleri Katerına Busol ve Dmıtro Koval halqara uquqnıñ esas aqlarına, hususan, eger o, devletke ait olsa bile, qayd etilgen mülk kategoriyalarını hususiy mülkke teñleştirgen 1907 s. Gaaga nizamnamesiniñ 56-ncı maddesine esaslana. Boyece, böyle mülkniñ toqunılmazlığı qayd etile, çünki hususiy mülkiyet silâlı çatışma vaqtında çoqtan toqunılmaz olaraq belgilene. Halqara Qızıl Haç Komiteti tarafından tizilgen adetiy halqara gumanitar uquqı Cıyıntığınıñ 41-nci normasına köre ise, işğalci devlet işğal etilgen araziden medeniy qıymetlerniñ qanunsız çıqarılmasınıñ ögüne keçmeli ve qanunsız çıqarılğan medeniy qıymetlerni işğal etilgen araziniñ selâhiyetli akimiyet organlarına qaytarmağa mecburdır.

Bu qaidelerge diger halqara aktlar esaslandı, hususan, eki Cian cenki arasındaki devirde 1935 s. aprel 15 tarihlı Bediiy ve ilmiy muassasalarnı ve tarihiy abideler qorunuvı aqqında añlaşma imzaladı (onıñ teşebbüskârınıñ adınen Rerih Paktı yaki imzalanuv yerinen Vaşington Paktı olaraq da bilingen). Şimdi 1954 senesi Gaagada imzalanğan silâlı çatışma alları içün medeniy qıymetlerni qoruv aqqında Konventsiyası (metinde daa – 1954 s. Gaaga konventsiyası) ayrı meraq doğura, o Ekinci Cian cenkiniñ soñunda, yani Yaltadan soñ, dünyada halqara uquqnıñ inkişafınıñ neticesidir, bu oña Ukrainadaki soñki vaqialar kontekstinde remziy emiyet bere.

2015 senesi Sudaqtaki Ceneviz qalesiniñ qadimiy qullesiniñ bir qısmı yıkıldı

1954 s. Gaaga konventsiyası işğal quvetlerini milliy akimiyetke medeniy qıymetlerniñ qorunmasını ve saqlanmasını temin etüvde yardım etmege mecbur ete (mad. 5.1). Böylece Rusiye işğalci bir devlet olaraq tek medeniy obyektlerge qarşı er angi qanunsız areketlerden çekinmege degil, em de olarnıñ ait olğan devletniñ vekillerine (yani Ukrainağa) olarnıñ havfsızlıqnı temin etmege yardım etmege mecburdır.

Konventsiyanıñ 18-nci maddesinde belgilengen bu aktnıñ tatbiq etilüv tertibi emiyetlidir: «1. Barışıq vaqtında daa küçke kirmeli olğan qararlardan ğayrı, bu Konventsiya ilân etilgen cenk yaki eki ya da bir qaç Añlaşqan Taraf arasında peyda ola bilgen er angi diger silâlı çatışma alında, atta cenk alı olardan biri ya da bir qaçı tarafından tanılmağan olsa bile, tatbiq etilecek. 2. Konventsiya Yüksek Añlaşqan Taraf arazisiniñ episini yaki bir qısmını işğal etilgen bütün allarında da, atta bu işğal iç bir arbiy qarşılıq körmegen olsa da tatbiq etilecek».

Konventsiyada medeniy qıymetlerge ait areketler boyunca halqara ve içki protseduralarnı nizamlağan bir sıra qaideler bar, hususan: medeniy qıymetlerniñ cedvelini (cedvellerini) belgilev, olarnıñ bulunğan yerini belgilev (şu cümleden topografik), vaziyetniñ daimiy monitoringini teşkil etüv, mahsus qorçalav altında bulunğan Halqara medeniy qıymetler reyestrine (YUNESKO) muracaat etüv, bazı muvaqqat sığınaqlarnı ve mümkün olğan naqliye yollarını belgilev, mahsus malümatlı hızmetçilerni vekâletlendirme, medeniy qıymetler boyunca Baş komissarnı tayinlev, İmayeci-devletlerge muracaat etüv ve ilâhre. Soñkı eki qaideni Ukraina içün eñ büyük meraq doğurmaq kerek, çünki olar tek YUNESKO-ğa muracaat etmege degil, em de 1954 s. Gaaga konventsiyasınıñ iştirakçisi olğan memleketlerden birine «İmayeci-devlet» missiyasını özüne almağa davetnen muracaat etüv aqqını közde tuta, onıñ vazifeleri arasında ise, em işğal etilgen arazide (yuqarıda qayd etilgen mahsus hızmetçilerniñ ve Baş komissarnıñ tayinlenmesi, cedvellerniñ azırlanması, qıymetlerniñ yerleşüvi ve başqaları) ve de vasiyetsizlik diplomatik areketler sıñırı ola bile.

Gaaga konventsiyasınıñ bu qaidelerine esaslanıp, devletniñ Qırımda Rusiye Federatsiyasınıñ tecavuzından medeniy mirasnı qorumaq içün tedbirler körüvni tezleştirmege ıntılıp, İKOMOS Ukraina milliy komiteti 2014 s. mart 4 tarihlı muracaat ile Ukrainanıñ medeniyet naziri Y. Nışçukqa muracaat etti.

Lâkin cenkniñ birinci yılı devamında iç bir tedbir, iç olmasa uluşlıq sahasında, resmiy beyanatnıñ derc etilüvi, bu vesiqanıñ qaidelerini implementatsiya etmek içün aktlarnıñ qabul etilüvi yaki Medeniyet nazirligi ya da ükümetniñ teşebbüsleri kibi, nezaret etilmedi. Layıqına köre bu meselelernen Layaqattılıq İnkılâbından soñra ekinci ükümet de oğraşmadı - vitse-baş nazir ve medeniyet naziri V. Kırilenkonıñ adına bir muracaat bar edi, o da Ukrainanı 1954 s. Gaaga konventsiyasınıñ Ekinci protokoluna qoşulmasına qol tutmağa çağıra edi.

Bu meselege Ukraina YUNESKO işleri milliy komissiyası belli bir diqqat ayırdı - mesele 2014 s. içün komissiyanıñ iş meyilnamesine kiritildi. Faqat bunnen episi bitti. Kellecek 2015 senesinde Milliy komissiya, Ekinci protokolğa qoşuluv vaziyeti aqqında Medeniyet nazirliginden açıq añlatmalar almağanından soñ, yañıdan bu meseleni iş meyilnamesinde şu redaksiyada qaldırdı: «Ukrainanıñ 1954 s. silâlı çatışma alında medeniy qıymetlerni qoruv aqqında Gaaga konventsiyasınıñ Ekinci protokoluna qoşuluv meselesini işlep çıqmaq».

Amma 2016 senesi Medeniyet nazirligi tek Meydandan soñraki üçünci ükümette, cenkniñ üçünci yılında Qırımdaki medeniy miras aqqında beyanatnen çıqtı.

Bağçasaraydaki Han sarayınıñ «restavratsiyası»

YUNESKO Milliy komissiyasında mesele em 2016, em de 2017 senesiniñ iş meyilnamesine keçirildi. Ukraina YUNESKO işleri milliy komissiyasınıñ mevzusında areket, 2018 s. yanvar 19 künü Qırımda medeniy miras qorçalav problemleri boyunca mahsus mevzulu toplaşuvdan soñ meydanğa keldi, anda nihayet «1954 s. silâlı çatışma alında medeniy qıymetlerni qorçalav aqqında Gaaga konventsiyasına müvafıq Qırımda abidelerniñ quvetli qorçalavına dair mesleatlaşuvlarnı başlamaq» ve «1954 s. Gaaga konventsiyasınıñ mehanizm ve protseduralarını tatbiq etüv meselesinden cemiyet diñlevlerini ve ekspert mesleatlaşuvlarını ötkerilmesini» aqqında qarar çıqtı. Mesül icracı – Medeniyet nazirligi, ifa müddeti – «2018 s. devamında».

Ve 2019 s. mayıs 14-te, cenkniñ altıncı yılında, Ukraina Yuqarı Radası «Ukrainada medeniy miras qorunmasınıñ alı, meseleleri ve istiqballeri» mevzusında Parlament diñlevleriniñ tevskiyeleri aqqında № 2716-VIII Qararnı qabul etti, hususan «1. Ukraina Prezidentine 1954 s. mayıs 14 künü Gaagada imzalanğan, silâlı çatışma alında medeniy qıymetlerni qorçalav aqqında Konventsiyanıñ Ekinci protokoluna Ukrainanıñ qoşulması aqqında Ukraina Qanunu leyhasını Ukraina Yuqarı Radasına taqdim etilmesini teminlemek» maddesinen.

Vaqıt yubatmaq faktı taaciplendire, çünki parlament diñlevleri bu qarardan bir yıl evel – 2018 senesi aprel 18-de olıp keçken edi. Parlament diñlevlerinde Gaaga konventsiyasınıñ Ekinci protokoluna qoşuluv teklifi Ukraina medeniyet naziri Y. Nışçuknıñ bu toplaşuv başında alğan nutqunda aytılğan edi. Nazirge parlament diñlevlerini beklemeyip, öz vekâletlerini ifa etmege ne keder ete edi? Sual ritorikdir, çünki bunıñ yekâne cevabı ola bile — irade yetmemezligi, ükümet tarafından emanet etilgen saha içün mesüliyetniñ olmağanı. Çünki Medeniyet nazirligi aqqında nizamnamege köre, bu idare «medeniyet ve sanat, medeniy mirasnı qorçalav sahalarında devlet siyasetini teşkil etilüvini ve yerine ketirilmesini temin etken merkeziy icra akimiyeti organları sisteminde baş organdır...».

Ve Y. Nışçuknıñ şahsen vekâletleri az degil edi, çünki (daha oquyımız): «4. Medeniyet nazirligi oña emr etilgen vazifelerge köre:

2) onıñ selâhiyetine ait meselelernen qanun ve başqa normativ-uquqiy aktlarnıñ leyhalarını azırlay;

7) qanunlarğa köre, Ukrainanıñ halqara añlaşmalar leyhalarını azırlavda iştirak ete, böyle añlaşmalarnı bağlav ve lâğu etilmesine dair tekliflerni azırlay, halqara añlaşmalarnı bağlay, Medeniyet nazirliginiñ selâhiyetine ait meselelerden Ukraina halqara añlaşmalarına köre borclarnıñ yerine ketirilmesini teminley». Demek, medeniyet naziri Y. Nışçukqa cemiyetke onıñ emanet etilgen sahasında işlerniñ perişan alına aqrañmağa 2018 s. parlament diñlevlerini beklemek kerek degil edi, onıñ yerine o qısqa müddette ve belgilengen tertipte Ukrainanıñ 1954 s. mayıs 14 künü Gaagada imzalanğan silâlı çatışma alında medeniy qıymetlerni qorçalav aqqında Gaaga konventsiyasınıñ Ekinci protokoluna qoşuluvı aqqında qanuniy aktnı teçebbüs etmeli edi.

Böyle qoşuluv ne berir edi? Birinciden, esapqa almaq kerek ki, 1954 senesinden berli deñişmeler, hususan, halqara uquqnıñ kâmilleştirilmesi yüz berdi. Şunıñ içün XX asırnıñ soñunda insaniyet içün duyulğan medeniy qıymetler yoq etilmesinden soñ, halqara cemiyet 1954 senesi Gaaga konventsiyasını oña Ekinci protokol degen yañı qaidelerinen zenginleştirdi. Bu - medeniy qıymetlerni qoruvnıñ yañı elementleridir:

Bu Protokol bozuluvına qarşı şahsiy cinaiy mesüliyet ve ceza – medeniy qıymetlerge qasten ve añlı tarzda zarar ketirüv arbiy cinayet olaraq añlanıla.
Konventsiyanıñ metninde qullanılğan «arbiy kerekçiligi» añlamı ve başqa ibareler daa kesin etilgen.
Yañı «quvetli qorçalav» çeşiti kiritilgen, bu Ukraina içün çoq emiyetlidir.
Konventsiyanıñ institutsional organı - Medeniy qıymetlerni qoruv Komitetini belgilendi ve barışıq vaqtında olıp keçken medeniy qıymetlerni qorçalavğa bağlı tedbirlerniñ cedveli, yani barışıq vaqtında azırlav tedbirleri keñleştirildi, bu öz nevbetinde, ekspertlerni ve ükümetke ait olmağan teşkilâtlar arasından faallerni celp etmek içün imkânlar yarata.

Bağçasaraydaki Han sarayı ile bağlı malde Medeniyet nazirligi işğalci memuriyetniñ teşebbüsi ile yapqan sözde restavratsiya neticesinde kerçekleşken qaba vandalizm aktlarına yol bermemek içün ögünden areket etken olabilirdi demek artıq.

Elbette, tecavuzcı içün qaçandır bir ceza olacaq. Faqat kerek olğan halqara tribunal, Ukraina Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilmesi neticesinde Ukrainanıñ medeniy mirasına dair qanunsız areketler işini baqqan zaman, tecavuzcı-devletniñ organları ve şahıslarınıñ cinaiy areketleriniñ kvalifikatsiyasından ğayrı, Ukraina devletiniñ devlet muassasaları ve memurlarınıñ işsizligi faktları içün mesüliyet meselesini köterecektir.

Ukraina medeniy fondunıñ qol tutuvınen.