Qırım sanatoriya-kurort sahasınıñ on yıllıq durgunlığı

Cenkten soñraki devirde Qırım vilâyetiniñ Qırım kurort hocalığınıñ vaziyetiniñ kederli manzarası.

Petro Volvaç, İŞC uqquqiy aza, UYMB azası, Qırım MR nam qazanğan ilim ve tehnika erbabı, 60 yıllıq stajlı qırımlı. "Qırımska svıtlitsâ" gazetası, 2017 s., № 13 – 14 çıqışları

Statistik malümatlarğa köre, 20-nci yıllarnıñ ortalarında Yalıboyunda 300 biñden ziyade insan raatlanğan ve tedaviylengen. Umumen ise çeşit sanatoriya-kurort ve sağlamlaştıruv müessiseleriniñ faaliyeti boyunca tahminen 20 yıllıq devir içinde (1921 s. fevralden 1940 s. qadar), resmiy statistik malümatlarğa köre, tahminen 3,5 million adam tedaviylengen ve raatlanğan.

Daa 1920 senesi aralıq ayınıñ soñunda lenin dekretini «Emekçilerni tedaviylev içün Qırımnı qullanuv aqqında» yerine ketirmek içün yarımadağa sağlığını qoruv halq komissarı Mıkola Semaşko yolbaşçılığındaki komissiya keldi. Komissiyanıñ maqsadı tedaviylev müessiseleri, sanatoriyalar ve raatlıq evleri içün yaraqlı olğan saraylarnı, musafirhanelerni ve evelki hususiy daçalarnı qoruvını teşkil etüv edi. Tek Yaltada kurort idaresi 65 evni esapqa aldı, olardan 24-ü sanatoriyalar içün, 41-i ise raatlıq evleri içün ayırıldı (USSC şeerleri ve köyleriniñ tarihı, Qırım vilâyeti, 203 s.). Sanatoriyalar ve raatlıq evlerini teşkil etmek içün yaraqlı olğan obyektler diger yalıboyu qasabalarında da çoq edi. Şunıñ içün akimiyetke sanatoriya-kurort obyektlerini yaratmaq içün çoq masraf etmege kerek olmadı.

Cenkten evel Qırımda, esasen Yalıboyunda, tek bir qaç büyük sanatoriya-kurort obyekti meydanğa ketirildi: «Dolossı», «Zolotıy plâj» ("Altın plâj"), «Kuropatı». Gurzufta bar olğan baza üzerinde Qızıl ordunıñ müessise sanatoriyaları qurula. O vaqıttaki akimiyetniñ körümli muvafaqiyetlerinden biri – 1925 senesi sağlığını qoruv halq komissarınıñ muavini Z. Solovyovnıñ teşebbüsi ile «Artek» lager-sanatoriyasınıñ teşkil etilüvi oldı. Onı Ayuv Dağ ile Gurzuf arasındaki dülber bir yerde yerleştirdiler. Qırım vilâyetiniñ Ukrainağa berilgeninden soñ, daimiy fırqa dıqqatı sayesinde, «Artek» qudretli Halqara balalar sağlamlaştıruv ve terbiye megapolisine çevirildi.

Lâkin mülk ve daçalarnıñ marodyorlıq millileştirilmesi esabına yaratılğan mevcut sanatoriya-kurort bazası yetmey edi. Üstelik, er yıl sanatoriyalar ve raatlıq evlerindeki köylü-işçi kontingenti kergin sürette eksile edi. Olarnıñ yerini fırqa-hocalıq nomenklaturası, arbiyler, nkvd-ciler, kadiyler ve prokurorlar ala edi. Eñ abıraylı sanatoriya-kurort obyektleri, o vaqıttaki elitanıñ ükümet ve fırqa rezidentsiyalarına ve raatlıq evlerine çevirildi.

Yalta, yalı boyu soqağı (naberejnaya), 1933 s.

Maalesef, alman-faşist işğali ve Qırım topraqlarında aman-aman 4 yıllıq cenk, soñra ise qırımtatar halqınıñ ve başqa milliy azlıqlarnıñ stalin sürgünligi yarımadanıñ sanatoriya-kurort hocalığına büyük zarar ketirdi. Tek bir Yaltada işğalciler 20 sanatoriyanı, Tibbiy klimatologiya ve tuberkulyoz klimoterapiyası institutını yoq ettiler ve tozadılar. Livadiya ve Livadiya sanatoriyaları da büyük ğayıplarğa oğradı.

Livadiyada faşistler yalıboyu, tüzleñ ve zenit mudafaa qısımlarını ve rumen atıcı batalyonını yerleştirdiler. «İşğalciler Kiçik Livadiya sarayını yaqtılar, Büyük saraydaki mebelni yoq ettiler ve sanatoriyanıñ yataq ve tedaviylev korpuslarını bozdılar, parkta bir çoq qıymetli terek kesip attılar», – dep qayd etile yuqarıda añılğan eserde (749 s.). 1940 senesi Qırımda er yıl aman-aman 370 biñ adamğa hızmet etken 195 sanatoriya bar edi. Cenk devrinde olardan 109-u viran etildi.

Cenkten soñra Qırımda sanatoriya-kurort sahasınıñ yañıdan tiklenmesi ağır ve uzaq sürdi. Büyük Livadiya sarayını, hitlerge qarşı koalitsiya devletleri başlarınıñ körüşüvine azırlanıp, 1944 senesi yazında ğayrıdan tiklediler. Kreml yolbaşçılarının rezidentsiyalarını ve Mudafaa nazirligi, İÇHK (NKVD) ve diger uquq qoruv organlarınıñ müessise sanatoriyalarını pek çabik surette yañıdan qurğan ediler. Kâsipler birlikleriniñ (profsoyuzlarnıñ) ve tarmaq nazirlikleri sanatoriyalarınıñ qurulışı ise çoq yavaş edi.

Cenk vaqtında Yalta yalı boyu soqağı (naberejnaya)

Ukraina arhivlerindeki mevcut materiallar (eñ evelâ Qırım vilâyet icra komiteti yanındaki mimarlıq işleri bölüginiñ başlığı V. Çernışovnıñ 1954 senesi martnıñ 18-den qısqa malümatnamesi) tasdıqlay ki, ekseriyet qırım kurort şeerleriniñ (Yalta, Kezlev, Kefe, Aluşta ve atta Aqmescitniñ) qurulış baş planları tek keçken asırnıñ 40-ıncı yıllarınıñ soñunda – 50-nci yıllarınıñ başında işlep çıqarıldı. Tamamen añlaşıla ki, baş planlar olmağanda, bütin Qırım topraqlarında em şeer, em de kurort qurulışını inkişaf ettirmek imkânsız edi. Daa bir qaç yıl evel planlaştırılğan Birlik Prokuraturası, Kömür nazirligi, «Kastropol», «Kommunist» ve Aviasanayı (Aviaprom) sanatoriyalarınıñ qurulışına 1954 senesi böyle de başlamağanlarını da bilemiz.

Ukraina reberligi ükümet toplaşuvlarında sanatoriya-kurort hocalığınıñ vaziyeti meselesini bir qaç kere baqıp çıqqan edi. Meselâ, USSC Nazirler şurasınıñ 1954 s. aprelniñ 7-nden «Qırım köbiyhocalığı (oba hocalığı), şeerleri ve kurortlarınıñ daa da inkişaf etüv tedbirleri aqqında» qarar leyhasına malümatnamede, o vaqıt vilâyette 160 sanatoriya faaliyette bulunğanı qayd etile edi. Olar yılda tek 250 biñ kişi qabul etip ola ediler. Yañi raatlanğanlarnıñ sayısı 1940 senesinen qiyaslağanda 120 biñ kişige eksildi.

Bir qaç sağlamlaştıruv müessisesi tibbiy ve tedaviylev talaplarına uymağan yaraqsız binalarda yerleşe edi. «Şimdiye qadar, – dep qayd etile bildiriş kâğıtında, – umumkurort tedaviylev müessiseleri, yaman (çamur)-suvnen tedaviylev kabinetleri, poliklinikalar, perizli aşhaneler, pansionatlar, plâjlar er yerde tiklenmedi, tedaviylev-sport binaları yoq».

«Kurort şeerleri ve qasabaları suvnen yaman temin etile, olarnıñ merkeziy kanalizatsiya ağları ve çıqıntılarını yoq etüv içün qurulışları yoq», – dep qayd etile malümatnamede. Qırım şeerleri ve kurortları o vaqıt em içimlik, em de tehnikiy suvnıñ daima yetmemesinden (defitsitinden) azap çeke ediler. Qırım kurortlarınıñ çoqlarında bir raatlanğan kişi içün kün-tün içinde tek 40-50 litr içimlik suv tüşe edi.

1950-nci yıllar - qurulmağan şeer fonunda yalta balıq kolhozınıñ gemileri

Vilâyet Ukrainağa berilgeninden soñki birinci yılda qırım kurort hocalığınıñ vaziyetiniñ kederli manzarası USSC Nazirler şurası yanındaki mimarlıq işleri İdaresi başlığı V. Oriehovnıñ USSC Nazirler şurasına Qırım vilâyeti şeerleri ve kurortlarınıñ qurulışı planlaştıruv ve abadanlaştıruv vaziyeti aqqında 1951 senesi iyülniñ 26-ndan bildiriş kâğıtında (Ukrainanıñ MDAQHA. – F 4906. – op. 1. – İş. 719. – V. 75-88) qayd etilgen.

Bu bildiriş kâğıtını azırlağan komissiya, çoqusı Qırım şeerlerinde ve qasabalarında cenk neticeleriniñ daa yeñilmegeni neticesine keldi. Şeerlerniñ abadanlaştıruv ve yeşillendirilüv seviyesi (kurort zonası istisna olmaqnen) yaman qalmaqta. «Bazı şeerlerde, – dep qayd etile bildiriş kâğıtında, – kanalizatsiyanıñ kompleks qararı yoq. Aqıntı suvlarnıñ plâjlarnı kirletmesi alları ola (Kefe, Keriç, Aluşta – Robocıy kutokok (İşçi köşesi))». Şübhesiz ki, Qırım plâjlarınıñ ve kurortlardaki kanalizatsiyanıñ vaziyetini komissiya bayağı yımşattı (dülberletti). Çünki başqa vesiqalardan bilemiz ki, kurortlardaki kanalizatsiya aqıntıları tek yalıboyunıñ sularına degil de, plâjlarnıñ özlerine de töküle. Şunıñ içün infektsiya qozğatıcılarınıñ yüksek miqdarı olğanı sebebinden deñizde yuvunmaq son derecede telükeli edi.

İste bazı şeerlerde mimarlıq abadanlaştıruvı ve abadanlıq vaziyetine komissiyanıñ bazı itirazları.

Aqmescit. Şeer merkezi kerek qadar kene tiklenmey (rekonstruktsiya etilmey). Şeerde suv aqıntıları sisteması abadanlaştırılmağan, şunıñ içün şeerniñ töbenki qısımları vaqıt-vaqıt suv astında qala. Şeer merkeziniñ baş planı yañlış çezilgen. Salğır özeniniñ yalı boyu abadanlaştırılmağan, şeer medeniyet parkı meydanca bayağı kiçik ve abadanlaştırılmağan. Şeerniñ eski qısmı da abadanlaştırılmağan, ondaki binalarnıñ ekseriyeti qaza (avariya) vaziyetinde buluna.

Aqmescit, 1950-nci yıllar. Kirov prospekti

Kefe. Şeerniñ merkeziy qısmında cenk devrindeki viranlıqlarnıñ daa çoq izi qaldı. Şeer teşkilâtları şeerni yañıdan tiklev ve rekonstruktsiya teşkilâtlanuvına tek endi baştadılar. Şeer, deñizden demiryol ve liman qurulışları vastasınen ayırılğan. Yalı boyu, plâjlar ve olarğa yaqın olğan şeer qısmı abadanlaştırılmağan. Şeerniñ bazı maalleleri (kvartalları) Mudafaa nazirligi sanatoriyalarınıñ yüksek çitlerinen deñizden ayırılğan. Sanatoriya plâjı abadanlaştırılmağan, sanatoriyağa yaqın yalı boyu soqağı ve qomşu soqaqlar qaravsız (tashlanğan) vaziyettedir.

Baybuğa özeniniñ yatağı abadanlaştırılmağan, şunıñ içün şeerniñ bir qısmı vaqıt-vaqıt suv astında qala. Bu özenniñ suvunı yeşilliklerni suvarmaq içün de qullanmaylar. Böyle adlandırılğan «Zolotıy plâj» ("Altın plâj")qa ketken yol asfaltsızdır, plâjnıñ özünde de raatlanğanlar içün kerekli şaraitler yapılmağan.

Köktöbel (Planerskoye). Sanatoriyalar ve raatlıq evleri içün yaraqlı olğan deñiz boyu topraqlarınıñ büyük meydanlıqları suv olmaması sebebinden qullanılmay. Arbiy müessise (p.q. № 46) plâjda deñiz qıyırçığı çıqara, bu ise onıñ yoq etilmesine telüke yarata.

Qırım Yalıboyu (Krımskoye Primorye). Endi bar olğan sanatoriyalar qurulışınıñ kenişletilmesi kurort planlaştıruvınıñ umumiy leyhası olmağanda kerçekleştirile, leyha vesiqalarınıñ azırlanması esassız sürette keçike. Kurortqa ketken yol asıl abadanlaştırılmağan.

Sudaq. Şeer asıl abadanlaştırılmağan, yeşillikleri de pek az. Şeerde park ve plâjlar yoq. Tarihiy ve mimari abidesi – Sudaq qalesi – abadanlaştırılmağan ve qorunmay.

Aluşta. Abadanlıqqa köre kerekli (qanaatlenici) vaziyettedir. UBİBŞ (VTSPS) «Metalist» evelki sanatoriyası yañıdan tiklenmegen ve taşlanğan aldadır. Şimdiye qadar «İşçi köşesi»niñ ("Robocıy kutokok") planlaştıruv ve qurulış leyhası yoq, bu ise Aluştanıñ bütün kurort rayonınıñ abadanlaştıruv ve inkişafını kedeçiktire. Avtovokzalnıñ kene tiklenüvi yekünlenmedi, deñiz limanınıñ qurulışı aqlanmayıp keçike.

Partenit (Frunzenskoye). Bu kurort taşlanğan (qaravsız) vaziyettedir. Bütün Qırım içün eñ yahşı plâj, plâjnıñ yanındaki kariyerniñ (taş ocağınıñ) özünden çıqarılğan taş (diorit) anbarına çevirilgen. Ondan qurulışqa qıyırçıq çıqarıla, bu da yegâne yalı boyunıñ yoq etilmesine telüke yarata. Kurortqa abadanlaştırılğan yol barmay. Kurortnıñ öz toprağı da abadanlaştırılmağan. Kurortnı yeşillendirme işleri alıp barılmay.

Gurzuf. Qasabanıñ köy qısmı qaravsız vaziyette, o abadanlaştırılmağan ve yeşillendirilmegen. Kurortqa ketken yol bayağı tar. Yalı boyu soqağına rahât (qolay) irişim (yol) yoq. Qasabada daa da bayağı kene tiklenmegen binalar qaldı, hususan, evelki restorannıñ binası. Aleksandr Puşkinniñ evi ve diger abideleri olğan umumkurort Gurzuf parkı umumiy ziyaret içün qapalı ve SSCB Mudafaa nazirligi ile Yuqarı Şurasınıñ idaresindedir. Gurzuf yalı boyu soqağı ve umumkurort plâjı taşlanğan vaziyettedir.

Yalta, 1950-nci yıllar. Yaxın vaqıtta Töpki Naberejnaya (Aşağı Yalı boyu soqağı) peyda olacaq

Yalta. Komissiya qayd etti ki, şeerniñ merkeziy qısmınıñ yañıdan tiklenüvi (rekonstruktsiyası) kerekli şekilde ve Krımoblproyektnıñ yerli filialı tarafından azırlanğan leyha vesiqalarına mütenasip ola. Komissiyanıñ fikrine köre, yañı merkeziy meydan tamamınen qanaatlenici qurula. Komissiya, şeerniñ merkeziy magistrallerinden biriniñ - Çehov soqağınıñ kenişletilmesini muvafaqiyetli saydı. Lâkin bütün tranzit naqliyat aqımı şeer merkezinden keçken bayağı tar soqaqlarnen kerçekleşe, bu ise şeer areketini haddinden ziyade yükley ve qazalarğa ketire.

Komissiya, yerli sakinler qullanğan massandra plâjınıñ qaravsızlığına ve antisanitariya vaziyetine diqqat ayırdı. Plâj, kanalizatsiya fekaliy aqıntıları çıqarılğan yerlerde yerleşken ve asıl abadanlaştırılmağan. Deñiz boyu parkınıñ (Primorskiy park) yañıdan tiklenüvi (rekonstruktsiyası) bitirilmegen, hususan Livadiya ile sıñırdaş olğan qısmında.

Bağçasaray. Şeer, kurort olmağanınen beraber, kurortçılarnı pek meraqlandıra ve olarğa hızmet ete. Komissiya onıñ, hususan Lenin adındaki merkeziy soqağınıñ, abadanlıq vaziyetiniñ yamanlığına diqqat etti. Çünki tap ondan em Bağçasaray han sarayına, em de Çufut Qale qoba şeerine yol keçe. Malümatnamede qayd etile ki, maddiy medeniyetniñ bir çoq abidesi (Bağçasaray sarayı istisna olmaqnen) qorunmay, qaravsız vaziyette buluna ve viran ola. Aynı böyle vaziyette Çufut Qale qoruğı (zapovednigi) da buluna.

Başqa tarih ve mimarğa abideleri, belli yerler de ondan da yahşı vaziyette degil edi. Yalıboyu ve Tağaltındakı (Öndagı) turistik soqmaqlar ve marşrutlar abadanlaştırılmağan ve yaman tutula. Meselâ, Ay-Petrideki turistik baza, bütün meydanlıqta saçılğan dülbersiz vaqtınca ve büyük binalarnen toldurılğan (tıqıq).

Demek ki, cenken soñraki aman-aman on yıl içinde mesüliyetsiz ve istidatsız rusiye reberligi yarımada iqtisadiyatı içün eñ müim olğan sahanı – sanatoriya-kurort hocalığını tek yañıdan tiklemege degil de, yaratmağa bile qadir olmağanı belli oldı. Şunıñ içün Ukrainağa 1954 senesinden soñ onı yañıdan tiklemege ve deyerli sıfırdan qurmağa kerek oldı.