Ebediyetke islengen emek
Qırım meyva sanayı bağçacılığınıñ babası, ulu alim-bağçacı Levko Sımırenkonıñ ayat ikâyesi.
Petro Volvaç, UEAN akademigi, NTŞ aqiqiy azası, sımırenkoşınas, Ukraina İA L. P. Sımırenko adına mukâfatınıñ laureatı. «Krımska svitlitsâ» gazetası, 2017 senesi, 8-inci sanı
1855 senesi fevralniñ 18-inde Mliyiv hutorında (Çerkası vilâyeti) Qırımda çerek asır çalışqan ukrain pomologı, Qırım meyva sanayı bağçacılığınıñ babası Levko Sımırenko doğdı. 1920 senesi yanvarniñ 6-sında çekistler tarafından öldürildi.
«...Bu neşir tek Qırım degil, umumiy cenüp meyvacılığı qollarında da qılavuz, malümat kitabı ve neayet, tilniñ zarafeti, ifadenin tasviriyligi ve kitapnı resimlegen er şeyniñ bediy icrasından alınğan lezzet çeşmesi olacaq. L. P. Sımırenkonıñ eseri er bir kütüphaneniñ zenginligi olacaq; bu neşirni almaq içün parası olmağan meyva bağçası işçisine qıymetli bağış ve mukâfat olacaq.
L. P. Sımırenko kibi işçiler yaşağan ve çalışqan memleket bahtlıdır…»
Rusiye İmperatorlıq Bağçacılıq Cemiyetiniñ kâtibi, general Vasiliy Gomilevskiyniñ 1912 s. «Qırım sanayı meyvacılığı» eserine bergen taqrizinden.
«Qırım sanayı meyvacılığı» kitabı, 1-inci cılt
Filosoflar qayd eteler ki, vaqıt er daim insan işleriniñ eñ obyektiv ve ğarazsız qazısıdır. Resmiyet tarafından suniy sürette uydurulğan «şura agrobiologiyası klassikleri», kimerleriniñ adınen daa sağ ekende tek soqaqlar ve ilmiy müessiseler degil, qasaba ve şeerler de adlandırılğan edi, olar ğayıp oldı. Er bir köy ve mektepte adlarına agrolaboratoriyalar qurulğan ve simasız, ibtidaiy eykeller tiklengen ilim «yıldızlarınıñ» tantanalı şekilde neşir etilgen çoq cıltlı eserleri de unutıldı.
Lâkin vaqıt keçti, cemiyette sağlam aqıl ğalip keldi, vatan ilminiñ siyasiyleşüvi kibi viran etici ceryanlar bitti ve «şura agrobiologiyası korifeyleriniñ» evelki uydurma büyükliginden ilimde ve insan aqlında iç bir iz qalmadı. Amma büsbütün zıt al da bar: vaqtında bolşevik rejimi tarafından yasaq etilgen, kütüphanelerden alınıp, inkvizitsiya ateşlerinde yaqılğan ilmiy eserler bugün ayatqa qaytalar. Olar şimdiki nesiller içün özgün dersliklerge çevirileler. Böyle eserler ve müelliflerniñ bugün tarih ve gumanitar ilimlerinde çoq olğanı şaşırtıcı degil. Çünki şura devrinde olar eñ ziyade siyasiyleştirilgen ve sahteleştirilgen edi.
Amaliy tabiatşınaslıq ilimleri saasında ilmiy uzunömürlilikniñ nadir misali — dünyaca belli ukrain alim-bağçacısı ve pomologı L. P. Sımırenkonıñ «Qırım sanayı meyvacılığı» adlı fundamental eseridir. Bu ölümsiz eserniñ taqdiri dâhiy alimniñ taqdiri kibi facialı oldı. O, Ukrainada totalitar rejiminiñ qurulğan ilk yıllarında kreml cinayetçileri Lenin, Trotskiy ve Dzerjinskiyniñ doğrudan-doğru emrinen ukrain ziyalılarına qarşı başlanğan qanlı bolşevik terrorınıñ ilk qurbanlarından biri oldı.
1933 senesi Levko Platonoviçniñ oğlu, Kiyivdeki Bütünüttifaq cenüp meyva ve cilek ekinleri institutınıñ ilmiy reberi professor Volodımır Sımırenko apiske alınğan soñ, bütin memleketniñ ilmiy kütüphanelerinden olarnıñ bütin ilmiy eserleri, şu cümleden «Qırım sanayı meyvacılığı» da alınıp yoq etildi. Ukrain alim-bağçacılarınıñ belli sülâlesi aqlanğan 60-ıncı yıllarnıñ ortalarına qadar, olarnıñ ilmiy eserleri yasaq altında edi, adları ise vatan ilminden sızılıp atıldı.
Bugünki künde teşebbüsçilerniñ qocaman ğayretlerinen Sımırenko ailesi ve olarnıñ ulu icadiy mirası yañıdan ukrain halqınıñ malı oldı. L. P. Sımırenkonıñ fundamental ilmiy eseri olğan «Qırım sanayı meyvacılığı» neşir etilgeninden bir asır keçken olsa da, zemaneviy bağçacılıq ilmi içün ğayet aktual ve kerekli olıp qala. O, yüz beş yıl evelsi kibi, bugün de tek alimler içün degil, keniş oquyıcılar dairesi içün de pek qıymetlidir. Kitapnı dürlü mütehassıslar — bağçacılar, tarihçılar, ulaqşınaslar, etnograflar, medeniyet erbapları oquy ve qıymetini bileler.
Eser zemaneviy oquyıcını daa bir şeynen celp ete: onda Qırım ve Şimaliy Qara deñiz boyunıñ zengin çoxetnik bağçacılıq tarihı umumileştirilgen. Müellif tarafından iktibas etilgen vatan ve ecnebiy edebiyat cedveli pek zengin ve çoq taraflıdır. L. P. Sımırenko bu eserni azırlağanda, özüniñ Novorossiysk (Akmecid) universitetiniñ kütüphanesi ve Aqmescitteki Qırımşınaslıq «Tavrika» kütüphanesiniñ zengin ilmiy fondlarından faydalandı.
Öz tedqiqatınıñ esas mevzusını, Qırım bağçacılığını müellif teren ve mükemmel bile edi. Çünki Qırım boyunca er yıl olğan aylarca sürgen ekspeditsiyaları devamında, tedqiqatçı yigirmi beş yıl içinde Qırımnıñ er bir bağçasında bulındı. O, tek Yalıboyu bağçacılığını degil, Qırım Dağaldı regionınıñ bağçalarını da yahşı bile edi. Yerli bağçacılar ve Tavriya zemskiy idaresi Qırım bağçacılığınıñ nüfuzlı mütehassısını, eñ zengin meyvacılıq bölüginiñ ekspertini er yıl olıp keçken guberniya köy hocalığı sergilerine daimiy davet eteler.
Levko Platonoviç bir çoq Qırım bağçacıları ve Nikita botanika bağçasında sıq-sıq musafir ola edi. Alim, 1913 senesi Aqmescitte Rusiye imperiyasındaki ilk Salğır pomologiya ve bağçacılıq tecribe stantsiyasını teşkil etmek içün çoq küç sarf etti. Yazıq ki, özüniñ şanlı yüz yıllıq yubileyi arfesinde bu müessise yañı «isim islahatçıları ve ilim optimizatorları» tarafından lâtıv etildi.
Levko Platonoviç Sımırenko
L. P. Sımırenko öz tedqiqatlarınıñ neticelerini er yıl vatan ve ecnebiy belli mecmualarda neşir ete edi. 1891-1892 yılları devamında alim, Qırım bağçacılığını ögrenüv ile bağlı «Qırım sanayı meyvacılığınıñ tedqiqat tecribesi» ve «Qırım sanayı meyvacılığı meselesine ait materiallar» kibi umumileştirici eserlerni neşir etti. Olar dünya ilmiy cemaatı tarafından yüksek qıymet kesildi. Muvaffaqiyetten ve cemaat qoltutuvından ruxlanıp, Levko Platonoviç Qırım bağçacılığına bağışlanğan kapital eser hazırlamağa kireşti. 1907 senesiniñ soñunda o bitirildi. 2000-den ziyade maşina yazısı saifesinden ibaret olğan qolyazmanı alim, Rusiye İmperatorlıq Bağçacılıq Cemiyetiniñ 50 yıllığı munasebetinen ilân etilgen yarışqa taqdim etti.
Ulu ukrain tedqiqatçısınıñ eseri Büyük altın medal ve imperator ailesiniñ qıymetli mukâfatlarını qazandı. O, Rusiye İmperatorlıq Bağçacılıq Cemiyetiniñ Aqmescit bölügi toplaşuvlarından birinde muzakere mevzusı oldı. Ayrıntılı olğan Qırım bağçacıları, ilmiy kâtip, belli ekim ve bağçacı V. V. Tayurskiyniñ malümatını diñlep, bu eserni bir ağızdan neşir etmege qarar berdiler. Neşiriyat komiteti Tavriya guberniyası zemskiy idaresiniñ binasında (şimdiki Qırım advokatlar Prezidiumınıñ binası, Karl Marks soq., 17) muntazam sürette toplaşa edi.
Anda da belli qırımşınaslıq «Tavrika» kütüphanesi yerleşken edi. Onıñ fondlarından öz kitabı üzerinde çalışqan L. P. Sımırenko da faydalandı. Şunıñ içün bu bina şanlı Sımırenkonıñ «Qırım sanayı meyvacılığı» eseriniñ kerçek beşigidir.
Bu eserniñ birinci cıltınıñ çıquvı, o vaqıt dünya bağçacılıq ilminde eñ emiyetli vaqia oldı. Bir qaç yıl devamında em bizde, em de ecnebiy memleketlerde belli bağçacılıq neşirleri ayran qaldırğan taqrizlerni bastırdı. İtaliya, Almaniya, Frenkistan, Belçika ve diger memleketlerniñ pomologiya ve bağçacılıq cemiyetleri Sımırenkonıñ eserini ğayrıdan neşir etme teklifinen çıqtılar. Lâkin 1914 senesi başlanğan Birinci dünya cenki bu niyetlerni ve müellifniñ planlarını bozdı.
Münhendeki Brukman neşiriyatında üçsünci cılt, «Meyvalar atlası» izsiz ğayıp oldı, M. İ. Kuşnarövnıñ Moskva basmahanesinde ise cenk yıllarında ekinci cıltnıñ qolyazması coyuldı. Dâhiy alimniñ 1912 senesi neşir etilgen ilk ilmiy eseri de kederli taqdirge oğradı: 30-ıncı yıllar devamında NKVD-ciler tarafından etilgen inkvizitsiya ateşlerinde 1912 s. çıqqan «Qırım sanayı meyvacılığı» ilk cıltınıñ az qala bütin tirajı yoq etildi.
Ulu alim L. P. Sımırenkonıñ ölümsiz eseriniñ zemaneviy bağçacılıq inkişafı içün istisnalı müimligini köz ögüne alıp ve onıñ 150 yıllıq yubileyini qayd etip, 2001 senesi biz cemaatnıñ faal qoltutuvınen «Qırım sanayı meyvacılığı» birinci cıltınıñ reprint neşirini ameliyleştirdik. Mütehassıslarnıñ baha kesüvine köre, bu meşur eserniñ ğayrıdan canlandırılması, soñki on yıllıqlarda vatan bağçacılıq ilminiñ tarihında eñ emiyetli vaqialardan biri oldı. Eserniñ ekinci cıltını, yazığına ki, müellif sağlığında neşir etip olamadı. Qayd etilgeni kibi, onıñ qolyazması Moskva neşiriyat labirentlerinde coyuldı.
Çerkası vilâyetinde Sımırenkolar ailesi Muzeyiniñ fondu ve arhivlerinde yıllarca süren zahmetli qıdıruvlar neticesinde bizge bu eserniñ ayırılğan fragmentlerini tapmaq qısmet oldı. Eserniñ kiçik qalıqlarını tapqandan, ta rekonstruktsiya etilüvi ve 2008 senesi «Ukrain kitabı» devlet programması boyunca «Qırım sanayı meyvacılığınıñ» ekinci cıltınıñ neşir etilüvine qadar az qala 10 yıl kerek oldı.
Özüniñ ölümsiz «Qırım sanayı meyvacılığı» eserinde L. P. Sımırenko Qırım aqqında tesirli-nazik, sımarlıq satırlarını qaldırdı: «Men Qırımğa, onıñ dülber tabiat manzaralarına, onıñ dağlarına ve avasına pervasız degilim... Onıñnen menim unutılmaz hatıralarım bağlı, ve bu sımarlıq diyar ile er bir yañı körüşüvde, men mında ilk kelgenimde olğanı kibi, kene de kene añı iç sızlatıcı, isritici isiyatlarnıñ esirliginde qalam.
Qırım ve hususan onıñ deñizi, kögi ve küneşi ile Yalıboyu mende er daim anday aydın-yüksek, eyecanlı keyfini uyandıra ve men bu Cenüpniñ başqa qızğın dostı, Yevgeniy Markovnıñ arqasından tekrarlaym: «Kim Qırımnen nefes ala, o ayat, şiiriyet ve uzunömürlilik quvançı ile nefes ala. Kimniñ qolundan kele, kimniñ vaqtı bar ise Qırımğa aşığıñız».