Millet gururı: qırımtatar halq oyunı

Nefes kesici çoq taraflı qırımtatar medeniyeti.

Lenura Halilova – kulturolog, oca. Elnara Abdullayeva – qırımtatar «Badem» ansambliniñ bediiy reberi. «Qırım iratları» ("Qırımska svitlitsâ") gazetası, 2016 senesi, 50-nci nomer

Bugün öyle bir vaqıt keldi ki, qırımtatar halqı, Qırımda ya da vatandan uzaqta olsa da, öz medeniy mirasını qorçalamaq içün küçlü ğayretler köstere. Biz soñğı 20 yıl devamında, vatanğa qaytqan soñ, ana-babalarımıznıñ qurğanlarını yañıdan quramız.

Medeniyetimiz çoq taraflı, muzıqamız nefes kesici, oyunlarımız ise büyüleyicidir. Er bir qırımtatar oyunı - halqımıznıñ özgünligi, ananeleri ve adetleriniñ inikasidır, şunıñ içün seyirci daima oyun icrasını meraqnen seyir ete. Folklor oyunlarınıñ peyda oluvı menbalarına muracaat etsek, evelde qırımtatarlarnıñ saane oyunları olmağanını qayd etmek mümkündür. Eñ evelâ bu, halqnıñ adetiy olaraq erangi bayramlarda toplanğanında (meselâ, toylarda) muzıqa astında serbest oynağanınen bağlıdır. Qırımtatarlarnıñ adetleri arasında toy ayrıca yer ala, çünki bu yañı qoranta qurulmasına bağışlanğan müim bir vaqiadır.

Toylar daima şenlik, canlı muzıqa ve oyunlarnen keçe edi. Bazı menbalarğa köre evelde, toy vaqtında qadınlar ve erkekler evin başqa-başqa qısımlarında oynay ediler. Etnograflar eski bir adetni tarif eteler: eñ yahşı oynayatqan kişiniñ qalpına yahşı icrası içün aqça qoyula, olarnı da tedbir bitken soñ muzıqacılarğa bere ediler. Tam bu vaqıtta oyun öz-özünden professionalleşe edi, çünki oyuncı onı tek özü içün degil, seyirci içün de icra ete edi. Neticede qırımtatar horeografiyasınıñ bütün ustaları horeografik tasilini tam da toylarda aldı, milletimizniñ gururı ve zenginligi oldı.

Qırımtatar horeografiyası pek tipik olmağan, dürlü ve meraqlıdır. Qırımtatarlarnıñ horeografik sanatına kiren esas elementlerinden biri ellerinen çoq sert areketlerniñ olmamasıdır. Batırlıqnı, küçni ve askeriy ustalığı yırlağan erkek oyunları acayip temperamentnen ayırıla. Qametli boy, eki yaqqa keniş açılğan eller ve yarı bükülgen dirsekler - qırımtatar erkek oyunınıñ esas alıdır. Ögünde yımşaq dalğalı qol areketleri, ve de bilek dönmeleri qullanıla. Qadınlarda vucut ince, zarif ve azametli ola. Eller eki yaqqa, omuzlardan azca aşağıda tutula, ögünde ve oñdan solğa yımşaq dalğalı qol areketleri yapıla. Ayaqlarnıñ esas areketi - parmaqlar üzerinde deñişken adımlardır.

Qırımtatar oyunları hem qadınlarda, hem de erkeklerde vucut burulmalarına zengindir. Şimdiki vaqıtta eñ populâr oyunlar - «Qaytarma», «Horan», «Ağır ava ve qaytarma», «Yavluq avası», «Tım-tım», «Emir-Celâl» ve erkek oyunı «Çoban avası». Meselâ, toylarda musafirler daima «Horan» oynaylar. Küyevnen kelin tögerekniñ ortasında tura, çetelinde ise oynağan qızlar ve yigitler olarnı sarıp tögerek yapalar. Bu oyun öz resmi ile küneşni aks ettire, oyuncılar ise bir-biriniñ omuzlarına tutunıp tögerek boyunca aylanalar. Tögerekniñ ortası - Kâinat merkezidir. Etnograflarnıñ qayd etkenlerine köre, evelde bu oyun lirik bir muzıqa ("Qızılçıq ormanında" ya da "Variraç") refaqatinde oynala edi.

«Qaytarma» («Qaytuv») oyunı adiy insannıñ sımasını aks ettire, şunıñ içün oyuncınıñ areketleri tuttuqlı olmalı. Bu oyunda çoq icracı iştirak ete, bu sebepten «Qaytarma» şu küngece qırımtatarlarnıñ eñ sevimli oyunı olıp qala. Adetiy olaraq türlü-türlü «Qaytarma» toylarda ya da halq adetleri bayramlarında çalına, o kösterişli olup, sıq eki ya da üç çift oyuncı tarafından icra etile. «Ağır ava ve Qaytarma» ise pek tantanalı ve zariftir, onıñ birinci qısmı daa statik, yavaş ve ahenkli, ekinci qısmı ise temperamentli, tez ve şen ola.

Eyyamdı keçken zamanlarda bu oyunğa «Aqay avası» (erkek oyunı) deyler edi ve onı tek erkekler çiftnen ya da yalıñız oynay ediler. «Aqay avası» erkekiñ küçüni ve namusını ifadeley edi. Bir qaç vaqıttan soñ onı hem erkek, hem qadın, ya da birden bir qaç çift oynamağa başladı. Halq arasında oyunğa qısqartılğan "Qarşılama" adı da berile, bu da tercimede "yüz yüzge" demektir.

İç bir toy Kefe şeerinden kelgen soyo oyun «Tım-tım»sız keçmey. Bu oyunıñ mecbüriy figuraları yoq, buña köre de oyuncılar onı serbest icra eteler. Evelde «Tım-tım» oyunını erkekler oynay edi, faqat soñra qadınlar da oynamağa başladılar. Bu oyunıñ esas ve eñ mürekkep areketi – bilek titremesidir, qolnıñ er bir süyegi öz kiçik areketini yapa. Efsanege köre, parmaqlarnıñ er bir areketi kemaneniñ telleriniñ seslerine kelişmeli, kemaneciniñ gözel "Tım-Tım" adlı qızğa sevgi ikâyesini tarif etmeli.

Meraqlısı şu ki, toydaki bütün çift oyunları aqça berilmesinen devam ete, amma bu zenginlik kösterüvi degil, bu – aqça vastasınen pozitiv energiya berilüviniñ timsalidir. Zarif qadın oyunı «Emir-Celâl», elleriniñ ince dalğalı areketlerini yapıp muzıqa astında yavaşça yüzegen kibi körüngen, gözel qırımtatar qızınıñ qametini köstere. «Ağır ava ve qaytarma» kibi, bu oyun da eki - yavaş ve tez - qısımdan ibarettir. Yavaş qısımınıñ esas areketleri - kiçik pliye (çömelme) ve elleriniñ burulmalarıdır. Burulmalar tam pliye (çömelme) vaqtında muzıqanıñ küçlü anlarında yapıla.

«Çoban avası» - gururlı qırımtatarnıñ sımasınıñ kelbetligini asıl etken ananeviy erkek oyunıdır. «Çoban avası» - çobanlarnıñ oyunı olup, ayaq ve qol areketleri çoq ifadeci ve anıq olğan oyundur, bu oyunda yigitler küyä ki çaviklikte ve çaparliqta yarışalar. Eger çoban apansızdan qoyunı cüytse, qalğanları onı qıdırmağa başlarlar, tapqan soñ ise memnüniyetnen oyunğa dalarlar.

Bu oyunıñ hususiyeti şunda ki, o, bir eşyanen, daa doğrusı – çoban tayağuvnen icra etile. «Yavluq avası» – yavluqnen oyun, sıq toylarda ve bayramlarda oynala. Bu oyunda yigitler qızlarnı çağıra kibi körüne, qızlar başta azca utanalar, amma soñra olar da oyunğa qoşulalar. Oyunda er bir qız özenle yavluqnı yerge qoya, yigit onı köterme imkânı olsun dep. Lâkin onı adiy ce kötermey. Onı, meselâ, şpagat pozitsiyasından ya da gövdeni baş üzerinden, ellerini qullanmadan ayaqlarğa qaytarıp kötere.

Özgün ve adetiy "Cıyın" oyunı, kelinniñ elleri qına ile boyalanğanda, toy öncesi Qına gecesi merasimi vaqtında icra etile. Kelinniñ ellerine ne qadar çoq qına çalınğan olsa, yaşlarnıñ ayatı o qadar bay olacaq dep sayıla. Etnograflar qayd etkeni kibi, evelde "Cıyın"nı hem qızlar, hem yigitler oynay edi, lâkin qızlar aynı bir odada olıp yırlay, yigitler ise damda çalğı refaqatında oynay ediler. Qırımtatar horeografiyasında improvizatsiya anları da buluna, lâkin olar adetiy areketlerni deñiştirmeyler.

Qırımtatarlarda bir adet bar - balalarını kiçik yaşından oynamağa ögretmek. Bazıları ulu oyuncı olalar, bazıları ise tek özleri içün ögreneler. Şunıñ içün emen-emen bütin qırımtatarlar oynamağa ve muzıqa astında gözel areket etmege bilür. Qırımtatar oyunı quruluşı, balalıqtan başlap, tüzgün nefes aluvı ve gövdeni tüz tutuv becerigini teşkil etecek şekilde uyğunlaştırılğandır. Er bir qırımtatar qorantası, 90-ıncı senelerdeki köçüv ve vatanğa qaytuv qıyınlıqlarına baqmadan, öz halqınıñ ananeleri, ömür tarzını ve medeniyetini qorçalamağa tırışa edi. Ve şimdi Üsein Baqqal, Selime Çelebiyeva, Rustem Ğaziyev, Remziye Baqqal, Enver Alimov, Hayri Emir-Zade, Şahzade Mamutov, Akim Cemilev ve Refat Asanov kibi ustalar tarafından horeografik sanat inkişafına büyük ğayret etilmekte.

Malümat «Qırım evi» DM desteklevinen taqdim etildi.