Qırımnıñ ukrain toponimleri
Ukrain menşeli Qırım şeerleri ve qasabalarınıñ adları.
Yevgen Reguşevskiy, filologiya ilimleri doktorı, professor. «Qırım svıtlitsâsı» (Krymska svitlytsia) gazetası, 2016 s., 38-inci çıqış
Resmiy rusiye, ondan soñ sovet ilmindeki «Ukraina ve Qırım» meselesi tek Rusiye ve Qırım munasebetleri noqtai nazarından baqıla edi. Lâkin, tarihiy faktlar ve vesiqalar köstergeni kibi, ukrainlerniñ Qırımnen sıqı alâqaları bar edi, Ukraina Rusiyege qoşulmazdan çoqu evel Qırımda yaşağanlar. Türk seyaatçısı ve tarihçısı, 10 cıltlıq «Seyaatnamesi»niñ müellifi Evliya Çelebi şaatlıq etkeni kibi, 1666 s. qaydı (nüfus sayımı) boyuca Qırım hanlığında 1 million 120 biñ adam yaşay edi. Olardan - tahminen 920 biñ qazaq (yani - ukrainler), olarnıñ arasında 120 biñ qız ve 200 biñ bala edi.
XIV asırda Kefe şeerinde (Feodosiyada) ortodoks kilsesi çalışa edi, XVII-XVIII asırlarda ise Qırım hanlığı topraqlarında 50-ge yaqın qışlav ve diger qazaq (yani ukrain) meskeni bar edi. 1897 s. qaydı (100 yıl evel) boyunca Tavriya guberniyasında eñ çoq olğan etnik zümresi ukrainler edi.
1917 s. soñ Qırımda olıp keçken birinci nüfus sayımı (1921 s.) qatiy siyasiy esasqa malik edi: Qırımdaki bütün ukrainler rus olaraq yazdırılğan edi. Tek 1926 s. sayımında Qırımda ukrainler kene peyda oldı, 1930 s. Qırımda 10 ukrain köy şurası çalışa, 1939 s. ise 150 biñden ziyade ukrain qayd etile. Lâkin bu sayılar da aqiqatqa uyğun degil, resmiy menbalarda 625, 725, 900 biñ kibi sayılar berilgen 1989 senesi qaydı kibi. Aqiqatta ise cenki arfesinde de, bugün de Qırımda 1 milliondan ziyade ukrain yaşay. Qayğılı statistikalarğa köre, soñki cenkte elâk olğan qırımlılardan 80%-ge yaqını - ukrainlerdir.
Qırımda daimiy olaraq yaşağan ve yaşamaqta olğan ukrainlerniñ bu qadar çoq olması toponimikağa da tesir etti.
Qırımnıñ ukrain toponimikasında eki tarihiy zümreni ayırmaq mümkün: 1954 senesine qadar mevcut olğan toponimler, ve Qırım Ukrainağa qoşulğanından soñ peyda olğan toponimler.
Eñ eski ukrain toponimlerine topraq, yer kösterüvi ile bağlı olğanları kire. Bular böyle köylerniñ adlarıdır: Hlıbokıy Yar (Teren Yar), Zelenıy Yar (Yeşil Yar - eki köy), Bilohlynka, Levadkı, Balkı, Karpova Balka, Zatişne, Vışnâkivka, Kopani. Yüz biñlernen yıllar devamında yaşağan Mazanka köyü bar, aytqanlarğa köre o, Rusiye içün Qırım cenki iştirakçileri olğan Çernigov polku istifalı qazaqları tarafından qurulğandır. Ukrain ananelerine ait sayılğan köyler: Zorâne, Zorâ, Koloskı, Çobotarka (eki köy), Çervone.
Qırımdaki bazı ukrain hutorları - evelki qazaq qışlavlarınıñ qalıntılarıdır. Köyge çevirilmegenlernen çoqusı dağıtılğan. Bular: Baştanivka, Velıkıy (Bolşoy) Kut, Velıkıy (Bolşoy) Yar, Kozaçıy Yar, Malıy Yar, Horlıtsâ, Zaporizke, Kozaçe (eki köy), Zelenıy Gay, Otarı, Pokosı, Kalaçi, Krınıçne, Krınıçkı, Lepetıha, Hmelnıtske ve digerleri.
Cenkten soñ peyda olğan yañı ukrain toponimlerine çoqusı köçip kelgenlerniñ köyleri olaraq adlandırılğanları kire. Bir taqım adlar inqilâptan evel ve sovet zamanınıñ belgili ukrain yazıcıları ve erbabları şerefine qoyulğan: Bohdanivka, Doroşenkove, Şevçenkove, Osıpenko, Lıtvınenkove, Babenkove, Bondarenkove ve digerleri.
Yañı adlarnıñ büyük bir qısmı ilk köçip kelgenlerniñ evelki yaşağan yerlerini köstere: Dniprovka, Vinnıtske, Ukrayinske, Ukrayinka, Poltavka, Poltavske, Lebedınka, Şepetivka, Sumske, Nijınske ve digerleri.
Qırımnıñ qadimiy ukrain toponimleriniñ esas qısmını toponimleştirilgen umumiy sözler teşkil ete: Kalaçi, Balkı, Stavkı, Krınıçkı, Kopani, Levadkı, Pokosı, Koloskı, Vıselkı, Otarı, Yar, Kut, Gay, Mazanka, Horlıtsâ, Zorâ ve digerleri. Bu adlarnıñ bazılarında hususiyetler ya da mensüplik köstergen sıfatlar bar: Yar (Hlıbokıy, Zelenıy, Malıy, Kozaçıy), Kut (Velıkıy), Balka (Karpova, Hlıboka) ve digerleri. Bu toponimler arasında evelden eki sözlü ad olğan isimleşken sıfatlar da bar: Kozaçe, Zaporizke, Krınıçne, Hmelnıtske, Çumakove (bir vaqıtları «Kozaçe Selo», «Çumakove Selo» v.d.).
Qırımnıñ yañı ukrain toponimleriniñ çoqusı menşesi (Şevçenkove, Doroşenkove, Bondarenkove v.d.) ve mensüplik (Vinnıtske, Ukrayinske, Poltavske, Sumske, Nijınske v.d.) manasında olğan isimleşken sıfatlardır.
Şunıñ içün, Qırım ile Ukrainanıñ qadimiy, em de her taraflı tarihiy bağları, ukrainlerniñ yarımada topraqlarında daimiy yaşayışı Qırım toponimikasında çoq ukrainizmlerniñ peyda olmasına ve tasdıqlanmasına sebep oldı.
Malümat alınğan menba: Kultura narodov Priçernomorya. – 1997. – № 1.