Ve qırallar da maña üküm etemez
'Andromeda dumanlığı' tüşürülgende Qırım yarımadasınıñ kinematografik manzaraları.
Valeriy Verhovskiy. «Qırım svıtlitsâsı» gazetası, 2018 s., 5-inci çıqış
Yarım asır evel, 1968 senesi İtaliyanıñ Triest şeerinde olıp keçken fantastik filmler festivalinde Dovjenko adındaki kinostudiyada rejissör Yevgen Şerstobitov tarafından tüşürilgen "Andromeda dumanlığı" ("Tumannist Andromedı") lötası mahsus mukâfatqa nail oldı. İvan Yefremovnıñ romanı çıqqanından (1957 s.) ve filmniñ peyda oluvından (1967 s.) soñ keçken on yıl içinde, ideologik postulatlar ve "aydıñ kelecek" obrazınıñ qabul etilüvinde çoq şey deñişti ve bu filmni emiyetli yapa.
Yeryüzünde cennet?
Daa yahşı kelecek arzu etmek hasiyetli bir şeydir; dünyanı "aqıllı" ve "çatışmasız" etip qurmaq istegi coyulğan Cennetke olğan sağıçtan kete. İvan Yefremovnıñ romanı üç-dört biñ yıl uzaqlaşqan celp etici eronı köstere, anda milletler lâğu etilip, bütün sayyare içün yekâne bir til qabul etildi, özenler kerige qaytarıldı ve eali sayısı "optimallashtırıldı". "Ku" ve "F" tükenmez energiya menbaları açıldı (olarnıñ ne olğanı aqqında müellif tarafından eñ ufak bir izaat bile berilmegen). Kitabnı alim yazğanı deral közge çarpa - er şeyni nazirlikler degil de, Şuralar ve Akademiyalar idare ete; atta Qayğı ve Quvanç Akademiyası da bar. Bu dünyada şiddet yoq - ğaliba, o endi olıp keçken sebebinden: personajlar robotlarğa, musbet programlanğan, amma insanlarğa degil de, robotlarğa oşay.
Kitapta körüngen doğuştan nuqsanlar, 1960 seneleriniñ soñunda Kıyivdeki Dovjenko adındaki kinostudiya tarafından tüşürilgen filmde özüni bildirdi. Filmni boş ve şablonlı replikalarnı (Viya Artmane, Mıkola Krükov, Sergiy Stolârov) söylemege mecbur etilgen acayip aktörlarnıñ oyunı bile qurtaramadı; bütün amelniñ yüceligi tabiatqa zıt körüne edi, bunıñ neticesinde kommunistik ideologiyanıñ yaşayışqa qabiliyetsizligi açıq-aydın ola edi...
Cennet aqqında tüşürilgen diyar
Böyle olğanına baqmadan: acayip Qırım manzaraları ve kerçekten de müim futuristik estetika — mına bu film ne ile aqılda qala. Ve daa, Yefremovnıñ romanında olğan çoq şeyniñ anda yoq olğanı ile, onıñ yerine kitapta olmağan bazı şeylerni körmek mümkün olğanı ile...
Ğayrı sayyare manzaraları Qırımda: Ay-Petri, Aluştada, Yañı Dünyada, Kapsel vadiysinde (Sudaqta) tüşürilgen. Tüşürüv içün dağnı bile qırmızı tüske boyağan ediler... O vaqıtta yañı qurulğan "Artek" binaları ("Morskoy" lageri ve Merkez stadionı) aydıñ kelecekniñ mimariy stüli aqqında tasavvurlarnı yerine ketirdi.
Kinodilogiyanıñ tek birinci qısmı tüşürilgen edi. Roman baş personajı Dar Viter rolüni oynağan Sergiy Stolârovnıñ kütülmegen ölümi plânlarnı bozdı. Şunıñ içün filmde, teleportatsiya boyunca havflı eksperimentke cesaret etken Ren Boznıñ sızığı kösterilmegen; lötanıñ leytmotivi "Tantra" yulduz gemisiniñ maceraları ve Niza Krit ile Erg Noornıñ munasebetleri tarihı oldı. Genç Niza Ergni qurtarmağa tırışıp, özi aman-aman elâk ola ve komağa tüşe. Kitapta "Tantra" Yeryüzüne qayta, anda kommunistik tibbiyet mücizeleri qıznı qurtara; filmde ise — seyirci onıñnen ne olacağını bilmeyip qala.
Niza Krit (T. Voloşına) ve Erg Noor (M. Krükov) — filmden kadr
Daima seniñnen olğan cennet¶
Niza Krit sert, ziyade tutqan yulduz komandorı Erg Noorğa aşıq ve daim onıñ yanında olmaq istey. O, başqa bir dünyadan, belki de, keçmişten kelgen kibi körüne — anda duyğular mevcut, ve Niza — biorobotlar sırasında yalıñız tiri insan. Filmde Niza Erg Noorğa bağışlağan Şekspirniñ şiirleri ile bir kitapçıq peyda ola; romanda böyle bir şey yoq. Sevgen adamına onıñ tarafından bağışlanğan şiirlerniñ antikvar kitabı (Yefremovda bu yoq edi!), — o, sanki bu nadir şeyni özüniñ "ideal olmağan" keçmişinden ketirdi. Niza yaşayış ve ölüm arasında qalğanda, komandorğa kerek olmağan duyğunı yoq etmege teklif eteler... Demek, duyğularnıñ "predmeti" olmağanda sevgi nege kerek? Mına kitapta neler olıp keçe: "Erg Noor qaşlarını köterdi. Luma Lasvi pek tafsilâtlı ve uzun aytqanını is etti.
— Men, tibbiyetniñ küçlü duyğularnı idare etken miy merkezlerine tesir etmek imkânı olğanını aytmaq isteyim. Men etip olurdım... Erg Noornıñ közlerinde añlayış yandı ve qısqa tebessüminde aks etti.
— Siz sevigime tesir etmege teklif etesiñiz, — dep tez soradı o, — ve bunen meni azaptan qurtarmağamı?"
Eger de Yefremovnıñ eserinde Erg Noor, ekstremal vaziyetlerde emirler bermege alışqan yulduz gemisi komandanınıñ cesaretligi ve kompromissizligi ile berilgen imkânnı ret etse, Şerstobitovnıñ filminde bu stena tek eñ yüksek noqta olmağan, o er şeyni çıqara. Lâkin bu ukrain kinosı: Mıkola Krükov icrasındaki personaj evelâ sevgiden davalanmağa razı ola, bir daqqadan soñ ise kütülmegende "qaranlıq asırlar"nıñ unutılğan şairiniñ şiirleri topluından Niza bağışlağan 29-ıncı sonetini zikr etip, "terapiya" seansını keçe:
Lübovyu ya jıvu tvoyeyu osâynoyu, İ koroli ne vladni nadi mnoyu. (Seniñ nurlu sevgiñ ile yaşayım men, Ve qırallar da maña üküm etemez.)
Muza
Öyle ise Yevgen Şerstobitovnıñ Niza Kriti kim edi?
Olar Kıyivde, 1963 senesi körüştiler, lâkin olarnı aynen Qırım birleştirdi. Rejissör Ukraina paytahtına Trublayininiñ belgili povesti boyunca "Kolumb" şhunlısından yunga" filmini tüşürmege keldi.
Kinostudiyada (şimdi o, Dovjenko adındaki kinostudiya) o, özgün adı Jema olğan yaş asistentkanen körüşti, ve onı özünen beraber Qırımğa, yañı film tüşürmege davet etti; qız razı oldı. Yevgen Firsoviç bu aqqında şöyle hatırlay edi: "O daa endi Paracanovnıñ eki filmi üstünde çalışuvını bitirgen edi, ve raatlıqqa çıqmaq pek istey edi, men ise öz kelişimnen onıñ bütün plânlarını bozuvdım. Onıñ ögünde qabaatımnı yumaşatmaq içün maña ne etmege qalğan edi? Tek evlenmege!". Öglerinde qırq beş yıllıq beraberlik yaşayışları, balalar ve torunlar, öglerinde filmler bar edi — ve kene, kene de "Tüpdeki akvalanglar", "Andromeda dumanlığı", "Alfa" leyhası" tüşürilgen Qırım edi...
Şerstobitov Qırımnı pek seve edi, 2008 senesi o vefat etken soñ, vasiyeti boyunca onıñ külleri "Andromeda dumanlığı" tüşürilgen yerlerde — Sudaq qatındaki Qara deñiz üstünde savurıldı.