İnkerman lağımlarında Üç-Baş: boysunmağanlarnıñ soñki sığınağı
Üç-Baş Qırım qasabası aqqında ikâye.
Evelina Kravçenko, tarih ilimleri namzeti, Ukraina MAA (Milli İlimler Akademiyası) Arheologiya İnstitutınıñ ulu ilmiy hadimi, Ukraina MAA Aİ İnkerman ekspeditsiyasınıñ reberi. «Qırım svıtlitsâsı» gazetası, 2019 s., 35-36-ıncı çıqış
«…Eki tarafından pütünley tik qaya köterilip turğan meşur körfezge kirgenimizde, asılıp turğan yalılar ise ağızda ve tar kirecekte bir-birine qarşı çıqalar, mında er kes tögerek gemilerini içkerige yöneltti…» – Odisseyniñ ikâyesinden Gomer tarafından bizge aytılğan bu parça, Aqyar (Sevastopol) körfeziniñ yuqarı qısmına ilk baqıştan aqlımızğa kele. Sol tarafta, İnkerman vadiysi üstündeki qayalarda Feodoro got beyliginiñ qalesi olğan Kalamitanıñ quleleri daa körüne, sağ tarafta ise, vadiy üstünde devasa uçurımnıñ alâ daa körünip turğan izlerinen tik bir qaya asılıp tura. Bu da Üç-Baştır.
Bu yerniñ trajik tarihı bütün aqyarlılarğa bellidir. 1930 seneleri mında, şampan şarapları zavodınıñ yerinde «Spetsqombinat № 1» olaraq belli pütünley bir yerastı qasabası qurulğan edi. Tam olaraq Aqyarnıñ ondan qurulğanı taş çıqaruv neticesinde asıl olğan lağımlarda (ştolnalarda) arbiy anbarlar, gospital, tibbiy qısım, ayrı-ayrı cenk sursatlarını işlep çıqarğan zavod, yataqhaneler, balalar bağçası yerleştirildi – cenk vaqtında tüşmannı uzun müddet tutıp turmaq içün niyetlenilgen tam muhtar bir dünya.
Cenki başlanuvınen, moskva qumandanlığı tam da Qırımnıñ bu qısmında Qara deñiz flotunıñ dayanaq bazasını şekillendirdi ve onı teslim etmege niyetli degil ediler. 1942 senesiniñ başında Qara deñiz flotunıñ bütin cenk sursatlarını İnkerman lağımlarına avuştırmaq aqqında qarar qabul etildi. 1942 s. Aqyarnı qorçalav kampaniyasınıñ ğayıp etilüvişu yılnıñ yazındanki facialı vaqialarğa ketirdi, o vaqıt Gerakley yarımadasında bütün Prımorye ordusı elâk oldı ve esir tüşti, İnkerman lağımları ise, tınç ealiniñ qalıntıları, yaralılar ve personal ile beraber, 1942 senesi iyün 28 künü Moskvadan kelgen emirni amelge keçirip Qara deñiz flotu qumandanı admiral F. S. Oktâbrskiyniñ emrinen minalandı ve patlatıldı.
Sovet vaqtında, patlavdan soñ lağımlarda evakuatsiya ötkerilgeni, ölüler sayısınıñ bir qaç yüzge qadar yetkeni aqqında malümat berile edi. 1942 senesi iyün ayında Gerakley yarımadasında yüz bergen vaqialarnı taqiq etmek içün toplaşqan 1963 s. Moskvadaki yabaq konferentsiya vesiqalarınıñ bir qısmı neşir etilgenden soñ belli oldı ki, lağımlarda çoqtan ziyade insan tiri-tiri kömülgen eken, olarnıñ sayısı bir qaç biñge yetmesi de mümkün, adamlarnıñ evakuatsiyası keçirilmegen edi. Böyle "lânetlenilgen Şampanlar" kibi qaldı bu yer aqyarlılar içün Ekinci dünya cenki bitkenden soñ.
Bu yer, tek qorqunç facia ve cenk cinayetiniñ şaati degil, 1942 s. içün Qara deñiz flotunıñ bütin cenk komplektini öz içinde saqlağan bir yer edi, çünki lağımlar patlatılğanda cenk sursatlarınıñ anbarları, kerçekte detanatsiya etmedi. Cenk sursatlarınıñ qaysı alda bulunğanı, olarnı ne usulnen çıqarmaq ve zararsızlaştırmaq kerek olğanı, bularnıñ episi belli degil edi ve cenkten soñ elli yıldan çoq vaqıt yedi mühür astında sır olıp qaldı.
Çortove (Şeytan) şeerçigi Üç-Baş meskeninen beraber. Qara özen ağzından körünişi. R. Lısenkonıñ fotosı. 2012 s.
1920 seneleri arheologik tetqiqatlarda bu yer özüniñ ilk tetqiqatçısı L. M. Solovyovtan Çortove (Şeytan) şeerçigi adını aldı (yerli toponimikada böyle bir adı bar edi, çünki şeerçikniñ yerleşkeni töpeni cenüpten Çortova (Şeytan) vadiysi sarıp ala). Ülkedaşlıq muzeyiniñ hadimi olaraq, L. M. Solovyov anda arheologik materiallarnıñ toplanıluvını keçirdi. Qazuvlar tek Ekinci dünya cenkiden soñ o zaman Hersones muzeyi müdiri vazifesini eda etken S. F. Strjeletskiy tarafından başlandı.
O, öz zamanınıñ parlaq bir vekili edi, İÇHHK (NKVD) ile işbirligi yapa edi, onıñ yardımınen, Aqyar ve etrafındaki küzge çarpan yigirminci asırdan evelki bütin arheologik abideleriniñ ilk açuvcısı L. M. Solovyov Suhumğa işke keçirildi, İnkerman vadiysi qadimiy eserleriniñ daa bir tetqiqatçısı - O. K. Tahtay ise işğalcilernen beraber işbirligi yapqanında qabaatlanıp "Vatanğa hıyanet" maddesi boyunca mahküm etildi.
1952-1953 seneleri S. F. Strjeletskiy öz dissertatsiyasınıñ neticelerini tasdıqlamaq maqsadınen Çortove şeerçiginde, oña başqa - Üç-Baş adını berip, qazuvlar alıp bardı. Lâkin qazuvlarnıñ neticeleri o qadar kütülmegen edi ki, olarnıñ izaatlanıluvını daa keçi müddetke qaldırmaq kerek oldı. Tetqiqatçınıñ tapqan materialı ulu marksist-lenin shemasına uymadı, o materiallar, mında muzey yolköstericilerinde kösterilgeni kibi ibtidaiy tavrlar, avcılar ve ayvan baqqanlar degil de, mürekkep becerik ve ustalıqlarğa malik esnafçılar ve ziraatçılar yaşağanına, olarnıñ arasında, biz ekspeditsiyamıznen tayin etkenimiz kibi, madenden demir alma ceryanını menimsev, inaniyet tarihıniñ yañı deyrini - demir devrini başlatqan ceryannı özleştirgenlerine şaatlıq ete.
O vaqıttan berli materiallar Hersones muzeyi fondlarına yerleştirildi ve pek uzun bir müddet tetqiq etilmegen ve neşir olunmağan alda qaldı. Men bu kollektsiyalarnı tesadüfen kördim. Sabıq sovet, 2001 senesi ise endi uzaq vaqıttan Amerika arheologı, Pensilvaniya universitetiniñ professorı O. M. Lâskov (Filadelfiya, AQŞ), Hersones ve onıñ çetleriniñ tetqiqi boyunca ukrain-amerikan leyhasınıñ reberi, Tehas universiteti Klassik arheologiya institutınıñ müdiri (Ostin, AQŞ) professor C. Karter ile olğan laf etüvinde Añdı ki, o aspirant olğanda, oña S. F. Strjeletskiy İnkermandan pek meraqlı materiallarnı köstergen edi. Meniñ rizamnen, Hersones muzeyi hadimleri maña bu kollektsiyalarnı kösterdiler, tek tahtalar qatlavını vizual qaravdan men süküt oldım, çünki ögümde atta bizim şimal-pontiy qadim iskif seramigası bile degil de, biñlernen saqlav birlemlerinde çoq daa yüksek keyfiyetli bir şey tura edi.
Soñra "Hersones Tavriyskiy" MT-nıñ Sevastopol arheologiya ekspeditsiyasınıñ İnkerman taqımı teşkil etildi, ondan soñ biz Ukraina MAA Arheologiya institutınıñ ayrı bir İnkerman ekspeditsiyası olaraq ayrıldıq. Üç-Başta tolusınen 8 yıl devam etken qazuvlar neticesinde, biz üç qazuv yeri qoydıq ve abideni yañı - ğarp ve şimaliy parçalarda tetqiq ettik. Hususan arheologik materiallarnen ve obyektlernen zengin ğarp parçası stratigrafik nizamda Ekinci dünya cenki, Qırım cenki (İnkerman uruşı), m. s. VII-XIV asırlar — hristian manastırı devriniñ tabaqaları ve soñki tunc - ilk demir devrine ait olğan qasabanıñ bir qaç merasimi tabaqalarını bulundıra edi.
Üstki tabaqa - m. e. VIII asır soñu - VII asır başındaki külhâne (çöp tabaqaları), onı m.e. VIII asır etrafında şeerçikniñ qorçalav qoralarından qalıntıları bastırıp tura edi. Qorçalav divarlarınıñ qalıntıları kömülgen demir metallurgiya merkezini qaplay edi - Şimaliy qara deñizde eñ quvetlilerden ve irilerinden biri, o, daa evelki qorçalav tüzelişlerde - qadimiy köpürçek-kiriş olğan hendekte tura edi.
Çortova töpesi – Üç-Baş platoları (uzaq perspektivada). Britaniya gvardiyasınıñ ekinci ataqası. Litografiya. Britaniya, 1856 s. Şeremetyevlarnıñ kollektsiyası.
Aqiqiy tetqiqat basamağında aytmaq mümkinki, mesken tahminen m. e. XII asır soñlarında qurulğan. Bu — Cenübiy Avropa ve Oq deñiz havzası tarihında emiyetli deñişmeler vaqtı, aynı o zaman Troya basıp alındı, deñiz halqları Mısırğa telüke yarattı, Balkanlarda ise tarihşınaslıqta frakiya talassokratiyası adını alğan quvetli yañı bir qabile birleşmesi peyda oldı. Sevastopol körfeziniñ yükseklerinde bu yañı meskenni temellegen qabile, frakiya ya da şarqiy halştat kibi belli olğan medeniyet quçağında yaşağan ealinen oşay, ve Şimaliy Qara deñizde bu kibi soñki tunc devrine ait meskenlerniñ peyda oluvı bu kerçek olarnıñ de asıl qaldıqları, yansımalarıdır.
Birinci sakinler özünen beraber tahıl ösdürüv, ev quruv, seramika ve tunc töküv istesalı, hrustal taştan işlemeler kibi ceryanlar hakkında pütün bilgi ve iradetlerniñ bir topluını ketirdiler. Bu bütün hocalıq tarmaqlarınıñ qalıntıları Üç-Baştıñ eñ erte arheologik komplekslerini nümayiş eteler. Kelişikli qatlamda qasabada evelki qatlamnen beñzegen yasalğan şeyler peyda ola, ancaq olar Ukrainanıñ cenübiy yerlerinde keniş darqalğan bilozersk arheologiya medeniyetine ait olğan tipke tarta.
M. e. II ve I biñyıllıqlarında Üç-Başta ateşler ve ziyanlarğa sebep olğan vaqialar olıp keçti. Qurulışlarnıñ biriniñ yanğan yerinde çornogor abideleri (kimmerliler adınen belli olğan ilk köçebelernen) içün has olğan süyekten yasalğan psaliyniñ bir parçası tapıldı. Aynı vaqıttaki komplekslerde tapılğan bir qaç süyekten yasalğan oq ucu, şarqiy deñiz çöllüklerine çornogorlarnıñ kelgen vaqtınen tayinlenir.
Faqat, ondan kelgen ateşler ve tarımar etilmeler qasabadaki yaşayışqa mania olmadı. Aksine, ekinci zaman - Qırımnıñ bu taraflarından daa skif devrine kelmeyip eñ bay arheologik malzemelernen ayırılıp tura. Buña sebep bazı areketler: eñ erken köçebeler quruda körüşüv imkânını yarattı, atda seyaat mübadele ceryanını ve avuşıvnı tizleştirdi ve, ileride - m. e. IX asır ekinci yarısında Üç-Başta demir işleyici bir stüdiya meydanğa keldi. Bu — Şimaliy qara deñiz regionındaki ilk demir yapıcı yerdir ki, anda demir artıq formalaşqan tarzda Ğarp Qafqazdan kelip, cayılğan.
Söz kibi, merkeznıñ kerçek Üç-Başta peyda oluvı da kerçek degil — anda töpeniñ - Çortova şeeriniñ - yanında Çortova özenden kirente daa aqsaq qorğuşun-demir ruda taşlarınıñ yataqları bar. Bular eñ keyfiyetli minerallardır, anda demir miqdarı %50-den kete ve (dögme) demir basanda ziyanlı qatqı maddeler, esas olaraq fosfor - eñ aşağı seviyesinde, ondan basqa Çortova köyüniñ kili müim demircilik kili - bentonit qaldıqlarını taşıy, o ateşten saqlağan bir cıñsı kildir. Bu faktlar em de Üç-Baştıñ meskenleriniñ eveliyatnen asrıy derecesini temellep deñişti, o şunıñnen bir - o yerniñ mında demir yapqan bir merkez olmağanını bekleymen olğan edi.
İnkerman ve Qara Qoba vadiyleri. R. Lısenkonıñ fotosı, 2010 s.
M. e. VIII asırnıñ ortalarında qara deñiz boyu çöllerinde yañı asır tertibine yol açqan vaqialar yüz berdi - evelki skif devri başlandı. O vaqıt Üç-Başta bütün qorçalav sisteması acele olaraq yañıdan quruldı, demir atelyesiniñ ocaqları gömülüp, onıñ üzerine 1950-inci ve 2000-inci senelerniñ qazuvlarında tapılğan quleleri ve uruş meydançıqları olğan quvvetli qorçalav divarı etildi. Yañı müdafaa obektleriniñ (divarnıñ tübü içün qazılğan aqarda onıñ qurucılarınıñ ayaqkiyim izleri saqlanğan, çünki aq yamğurlarnıñ altında, bentonit pütünley sılanğan vaqıtta yapılğan) acele tempo qullanğanlarına baqmadan yapılması bitmedi.
Qale şturmğa çidamadı, yıkıldı - divar tesilgen yerlerde, oqlar parçaları, sınqan uruş aq balaları ve taqımlar, yarıq uruş toqmaqları, divarlarnıñ sırtında seramik savutlarnıñ parçaları, sapan taşları, at ve adamnıñ baş süyek parçaları tapıldı. Şturm yerinden eñ kiçik ve sıq şeyleriniñ topu novotscherkassk malzemerininen aytılğan, da kimmerlirnen birlestirilecegini körsete, köçeşken halqına saip ola. Üç-Başqa yaqın olğan soñgi novotscherkassklılarnıñ mezar - bu qazaq uruş adamı ya da yolbaşçınıñ Aqmescit (Simferopol) cıvarındaki Zolnıy tepesindegi terekçigidir, ehtimal ol vaqialar aytılğanından belilidir.
Bular ondan soñ da şeerçiknen hayat, belli azaydıñ de yaki, devam etsede de çoq keçkenini eñ soñuna kelgen degil. Ustalıqlarnıñ kereklerinden episi unutılğan, aqca idaresinde deñiz etilgen. Etnik tayin etici malyume-arheologiyaniñ farqı büsbütün oñarıldı. Seramika forması asırları yakiñ çogalğan - tap Pridnistrovdan (Orta Dinestr) Don boğazına (Podonya) qadar. Demek Qırımda stepni aşıp ketken yaki kimmer-novotscherkassklılar-ni, çoq köylülerin qırdırılğan ve ateşe verilmiş şeerçiklernıñ qalanı çıqqan.
Qasabada ayat pek uzun sürmedi, endi m. e. VII asırnıñ başında insanlar töpeden yalı - özen vadiysine tüşti, onda birazqadar mesken meydanğa kelip, materialları ise tipik kibi Üç-Baştıñ poğromdan soñki soñqı eyamına tişine. Bunlara - VI-V asırlarda ilk yunan yerleşüvcileri ve olarnı da tavrlar dep qoydular.
Kerçek olaraq, bundan evelki asırlarda de Üç-Baş İnkerman yalılarında tasilken bir yalıñız mesken de gil. Qara özen arqasında - bir özenge qarşı Saharnaya Golovka köyü yer aldı - ep de Üç-Baş olğanda qayda kelgen. Aqqaten de maddiy malzema bu yerde tayin olunğanı-ni bildire ki asılı mesken çıqalğan de tasavur etmey ki o yüz - özen keçişi -kontrol altğa alınğan. Çünki dağniñ soñda Saharnaya Golovka - dağda qırımnıñ ucalara çölü aça edi.
Üç-Başnıñ kene bir - eñ soñgi meskeni Balıqlava (Balaklava) olabilirdi, lâkin onı teşqeruv etilmesi bu kün-ge qadar tam degil, isbat de etilmegen, O. K. Tahtaynıñ 1950 senelerinde tuquqlanğan deyişikliknen - bütin işleri esabatta (şimdi FSb qolunda - Aqmescitte).
Üç-Baştıñ qorçalav qalıntıları. E. Kravçenkonıñ fotosı, 2010 s.
Üç-Baştıñ şimaliy qazuv yerleri. Aq qozalıqları – podvallar (mahzenler). E. Kravçenkonıñ fotosı, 2012 s.
Böylece, Üç-Baş bizge yazılı cöziyetlerde qalmıq-ayaz olğan Qara deñiz regionınıñ tarihı, yazuı yadı, em de bayaq qazılqmalmalzemeleri (Hersones Tavriyskiyde bar emi Ukraina Arheologiya İnstitutında - yaşay). Lağımları taqiqatu-temiz etilmesi bu abideniñ - aqiqiy abideniñ qullanmasına vaqıtında de pek kerek, baya qıyın da olar...
Bular içün endi Hersones kompleksiniñ antireks zallarında - mezkür şey yañı abideni - Üç-Baş milliy eemiyetni malik bir abide deyi (qarar boyunca, KMT, № 928, 2009 c. s.), kerek qaydlarnı çıqardıq, lakin Qırım toprağına 2014 yıl keldi. Arheologlar yerine "yaşıl adamaçıqlar" tüpeke - Çortove qalası plâtosuna çıqtı, RF-niñ bazasınıñ yapılması dep aqıl tutula ki - eñ cenkniñ aybatlı qırğın-ölümü 1942 c.!
Bunı, da Üç-Bašnıñ kelecigini cinaiy kibi, vahşiysine diqqatnen alına bile... Fakat buğa baqmazdan, 2006-2013 yılları ara qazıluvından soñ tapılğan biñnen ziyade tapılmalar Hersoneste em de Ukraina MAA-nıñ 15 biñ ilmiy eserlik esapta saqlana, 15 cıl soñraq çoq eseri çıqarılğan de (2 monografiya da).
Şunıñ içün, Üç-Baş abidesini aqiqiy-müzey esap etmekte - eñ vaqiy - asıl facialar aqılına qullanıluvında er şey eñ zor - bar de! Unutmayqı da oşatan bir ceryan yüz bermesine izin bermeyik!
Ukraina Medeniyet Fondunıñ yardımı ile.