Ecnebi edebiyat eserlerinde Qırım: Ne içün meni öldürdiñiz?
İtalyan yazıcısınıñ «Asilzade deliligi» romanı, Qırım taqdirini bozğan italyan aqqında ikâye ete.
Veronika Juravel, Valeriy Verhovskıy. «Krımska svıtlitsâ» gazetası, 2019 senesi, neşir № 31-32
Yazıcı İcinio Pyetro Teodoro Tarketti (taqma adı — Ugo Tarketti, 1839-1869) — italyan edebiyatınıñ klassigi, «Skapilyatura» edebiy-sanat areketiniñ iştirakçisidir. Özüniñ qısqa ömründe o, tek bir qaç kitap yazıp yetiştirdi, amma olar bütün italyan edebiyatı içün basamaqlı oldı. Yazıq ki, onıñ eserleri ukrain tiline şindiye qadar tercime etilmegen; onıñ icadınen tanışmaq içün tek bir imkân — «Foska» romanınıñ ekranizatsiyası olğan «Sevgi ihtirası» (1981) filmidir. Ve yazıcınıñ Qırım yarımadasında iç bir vaqıt olmağanına baqmadan, onıñ eñ yahşı romanlarından biri olğan «Asilzade deliligi» (kitapnıñ daa bir adı bar edi — «Arbiylerniñ ayatından dramalar») Qırım taqdirini bozğan bir italyan aqqında ikâye ete.
Ugo Tarketti
İkâye birinci şahsıñ adından, amma ikâyeleri biri-birinen iç-içe keçken bir qaç ikâyeci-personaj adından alıp barıla. Şöyleliknen, Vinçentso D.-niñ ikâyesinden bilemiz ki, kreditorlardan daim qaçıp, o, İtaliyannıñ şimalinde, Pyemonttaki kiçik şeerçiklerden birinde yerleşti, mında o, tesadüfen özüniñ tolu adaşını, aynı öyle Vinçentso D.-ni rastketti. Böyle etip eki yaş arasında tanışlıq peyda ola, o da soñra dostluqqa çevirile. Acayip dostluq, çünki adaşı, Vinçentso-2, az qalsın birden boynuna ala ki, bazıda onıñ aqılı qarara ve o vaqıt o, bir qaç vaqıtqa afızasını coyta. Onıñ sözlerine köre, añnıñ bu qısmen qararması cenk neticesinde başlağan.
Demek, öz itirafına köre, bu ekinci Vinçentsonıñ aqiqiy adı – Filippo Sporta, o – manastırda ösken öksüzdir. Yaşlığında onda ressam istidadı peyda oldı ve o, itibar qazandı; balalığında onıñ sevip qalğan qızı da oña qarşılıq kösterdi; yigitniñ ayatı yañı başlay edi ve onıñ bahtlı olmaq içün bütün imkânları bar edi, eger arbiylikke çağıruv varesiyesi olmasa edi: «İrade qırılğan ve öldürmege ögretilgen asker doğğan yerde — insan elâk ola». O vaqıtlarda sardiniya ordusında hızmet tam sekiz yıl devam ete edi.
Arbiy qısım ve qışla divarları artında ofitserlerniñ tekebbürligi ve qaba sarpılıqları, dinsizlik ve rüşvetçilik, sarhoşlıq ve azartlı oyunlar, askerlerniñ tolu uquqsızlığı zamanında mañasız ve amansız asker talimi, insan menliginiñ kemsitilmesi üküm süre edi. Amma eñ yaramazı Filipponı ögde bekley edi — onıñ arbiy hızmeti yıllarına Qırım cenki ketti.
Eserniñ kulminatsiya anı Qırım cenkiniñ qanlı uruşlarınıñ tafsilâtlı tasviridir. Hususan, kermen tübündeki, dumanlı ava şaraitlerinde — «Qassaphane» adını alğan İnkerman ögündeki quruda cenkleşüv; on eki türk gemisi parcalanğan ve batırılğan, liman tübü ise tam manasında cesetlernen sarpılğan Sinop ögündeki eñ qan tökümli deñiz uruşı; Silistriya, Varna, Alma, Balıqlava, Çornaya özeni ve Sapun dağı ögündeki qarşı ücümler ve uruşlar; Kezlev ve Herson körfezlerinde deñiz uruşları ve gemilerniñ batırılması.
Malahov qurğanı içün uruş pek keste-kes, tam manasında alay mevqeleriniñ eñ yüksek noqtasında avanpostta bulunğan Filippo Sportanıñ közleri ögünde yüz berdi. Sabıq ressam bundan evel özi içün deşetli, özüne öyle körüne edi ki, qatiy qarar aldı – onıñ fikrince, onıñ kibi bahtsız olğan duşman askerlerine ateş açmamaq.
Balıqlava. Qırım cenki, 1855 s. Menba: getty.edu
Müellif cenk tasvirinde qara tüslerini qızğanmay: «Sanki Qırımnıñ qoruyıcıları ve tabiat Avropanıñ birleşken küçlerine qarşı sözleşkenler ve beraber mudafaa ete ediler…»; Qırımnıñ cenübiy iklimi italyan iklimine iç de oşamay, mında qış, buzlu yel ve vaba bar. Cenk soñu bahtlı olğan meraqlı bir sergüzeştke iç oşamay, hususan ordularnıñ mevqelerini... cesetlernen pekitkenlerinen deşetli stsenası ayrette qaldıra, başta qum tolu qaplarnıñ yerine elâk olğan atlarını, soñra ise em öz, em de duşman askerleriniñ bedenlerini tarta ediler.
İnsanlarnı öldürmek istemegenine baqmadan, vaqialar inkişafı soñra duşman atlısını atıp öldürmek kerek olğanına ketire ve o bütün ömür bunıñ içün afv tileyecek.
Lâkin onıñ tarafından öldürilgen «rus» birden ölmedi. O Filippodan sormağa ülgürdi: «Men is etem ki, siz — yaman insan degilsiñiz, sizniñ yahşı yüregiñiz bar… — Ne içün meni öldürdiñiz?»; soñra belli oldı ki, qatiliniñ yaşında olğan bu yigit — leh, mecburiy sürette, ceza olaraq, askerlikke alınğan edi, olarnıñ taqdirleri pek oşay ve ekisi de olar içün kerek olmağan ve añlaşılmağan cenk tarafından bozulğanlar.
Duşman askeriniñ ölmi Filipponı cenkiyetten bütünley ayırdı, ordudan qaçmağa, evel Qırımda tatar evlerinde gizlenmege, soñra ise İtaliyağa ğayrı qanuniy qaytmağa, anda Vinçentso D. başqa adınen yaşamağa, adını çaldığı insanı rastketkençe sebep oldı.
Tanışqandan soñ, eki Vinçentso D. de dost oldılar: biri cenknıñ deşetlerinden aman-aman aqıldan ozdı, ekincisi ise — kreditorlardan saqlanğan ve ... bazı zengin, amma yalñız hanımnıñ esabına maddiy alını yahşılaştırmaq umütinde olğan borcludır.
Filippo-Vinçentso yüzüne ateş açıp, özüni öldürdi, — marumnıñ kimligi aqqında iç bir şübe qalmamasın dep, bu ise resmen olaraq tam aqiqiy Vinçentso D. elâk oldı manasına kele edi, onıñnen beraber — onıñ bütün borçları da coyuldı. Bu insan yañıdan ayat başlamağa imkân taptı, öz adaşınıñ intiharı faası olaraq — delice, amma asil areketinen.