Birlikte muvaffaqiyet… Ukraina ve Qırımnıñ

XX asırda Ukraina ve Qırım arasında iqtisadiy ve içtimaiy munasebetler.

← Ana saifege qaytmaq

İnokentiy Koreliç. «Krımska svıtlitsâ» gazetası, 2017 senesi, neşir № 19 — 20

«Ekonomikanıñ umumiyetini, topraq yaqınlığını, şu cümleden Qırım vilâyeti ve Ukraina ŞSC arasındaki sıqı hocalıq ve medeniy bağlarını köz ögüne alıp, Sovet Sotsialistik Cumhuriyetler Birligi Yuqarı Şurası Prezidiumı qarar ala: Rusiye ŞSC Yuqarı Şurası Prezidiumı ve Ukraina ŞSC Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ Qırım vilâyetini Rusiye Sovet Federativ Sotsialistik Cumhuriyetinden Ukraina Sovet Sotsialistik Cumhuriyeti terkibine avuştırmaq aqqındaki birleşken taqdimini tasdıqlamaq…»

1954 senesi fevral 19 künlü Ferman

Bugünki künde işğal akimiyeti ve yerli işbirlikçiler (kollaborantlar) Qırım yarımadasında Qırımnıñ altı on yıllıq URSR terkibinde olğanını tarihtan er türlü sılmaq isteyler. Lâkin bunı sılmaq imkânsız, çünki mında ukrainler tarafından etilgen er şeyni qara renklerde tüşündireler – ebet, rus durmuşınıñ umütsiz kiyikligine köre ondan beterni uydurmaq kerek. Lâkin XX asırda Ukraina ve Qırımnıñ doğrudan-doğru bağları daa 1954 senesi fevral 19 kününden evel körüne edi…

Silâlı quvetler

Meselâ, biz sıq-sıq Ukrainağa – qısmen de olsa şekliy sürette – Qırımnı birleştirgen polkovnik Bolboçannıñ cüratlı reyidini añamız. Lâkin qırmızı tarafta ne olğanını da unutmamaq kerekmiz.

Böylece, 1920-nci yıllarda «Ukraina ve Qırım Silâlı quvetleri» bar edi. Vrangel Qırımınıñ – soñki qarşılıq noqtasınıñ coyuluvından soñ, Qızıl ordunıñ Cenübiy cese (frontu) 2660/532 nomeralı buyruq ile Ukraina ve Qırım Silâlı quvetleri idaresine çevirildi. Eñ evelâ Tavriya guberniyası Harkiv arbiy dairesine kirdi, soñra URSR-nıñ eki dairesinden Ukraina arbiy dairesi yaratıldı, oña Mıhaylo Frunze reberlik etti, onıñ rütbesi resmen «Ukraina ve Qırım Silâlı quvetleri Komandanı» olaraq adlandı. Qara deñiz ve Azaq deñizi Deñiz quvetleri olaraq adlanğan Qara deñiz flotunıñ qalımtıları da şu idarege bağlı edi.

«Ukraina ve Qırım» ifadesi tam manası ile uya edi: atta bolşevik URSR, Qırım ve Qubannı RSFSR-ge bermege razı degil edi, «qardaş Rusiye» ise aqqında Ukrain ŞSC-niñ tek qısqa vaqıtlı olğanını, Ukrainanı bütünley yutmadan evel, ya'ni keçit basamağı olaraq saya edi. 1920-1922 seneleri, içki bolşevik küreşiniñ zamanı edi ve öyle aytmaq mümkün olsa «sotsialistik yaki iç bir» kibi Ukrainanıñ yaşayışı içün küreş edi. Ve 1921 senesi noyabr 18-de Rusiye Federatsiyası terkibindeki Muhtar cumhuriyetiniñ Tavriya guberniyasınıñ qırım uezdlerinden etilgen soñ bile Qızıl Ordunıñ arbiyleri Ukraina, Harkiv, Kiyiv, Odesa daireleriniñ qaramağında qalğandır…

TAPUK (OAVUK) azası biletı

TAPUK — Ukrainanıñ... ve Qırımnıñ Qanatları

1923 senesi URSR paytahtı Harkivde Ukraina ve Qırım aviasiya ve ava flotu cemiyeti teşkil etildi. Qırım da şu cemiyetke uyğun olaraq qatnaşqan.

Ukraina sovet entsiklopediyasında şay dep yazıla: «TAPUK — avaflotı ve aviasiya arzu etkenleriniñ vatanperver mudafaa birleşmesi. Ukraina ükümetiniñ ve arbiy komandanlığınıñ ğayretlerinen 1923 senesinde Harkivde asıl olğan. TAPUK Şurasınıñ yolbaşçısı – G.İ. Petrovskiy, onıñ muavini – M.V. Frunze, soñra V.P. Zatonskiy edi. Cemiyetniñ asıl maqsadı memleketniñ ava flotuna yardım etüv ve emekçilerni kütleviy şekilde şu işke celp etüvden ibaret edi.

1925 senesi Cemiyette 416 biñden ziyade azalar biledi, 7115 mahfeller olıp işley edi. Onıñ tarafından Harkivde Merkeziy aeroklub ve aviasiya mektebi, Kiyivde planör sportu mektebi, 72 planör ve 97 aviamodel gruppaları asıl olğan, 1475 aviakütüphane açılğandır. Cemiyetniñ azaları ava flotu inkişafı içün 1,5 mln sroçnı karbovanets topladılar ve pek çoq mıtlaqqa qatnaştılar ve Ukrainada devamlı avialiniyeler qurdılar. 1925 senesinde TAPUK ve «UkrDobroHim» (UkrDobroHim) teşkilâtı birleşip "Aviahimiya mudafaası ve sanayi dostları cemiyeti" ("Aviahim") asıl olğandır».

Böyle cemaat teşkilâtınıñ ğayesi Georgiy Fedoroviç Proskurağa ait edi. O zamangace aviasiyanen iş da alâqası olmağan Harkivge o, memleketniñ aviasiya paytahtı unvanını ketirdi. Harkiv politehnik institutında lektsiyalar okıp, Proskura aerosektsiya asıl ete. 1923 senesi aerosektsiya azaları onıñ ögünde mehanika fakultetinde aviasiya zenaatınıñ açılmasını talap ettiler. Georgiy Fedoroviç avaflotu üzerinde fakultativni oqutıp başlay. Çoq keçmeden o aerogidrodinamik laboratoyasını açtı ve o da 1930 senesi Harkiv aviasiya institutına çevirildi.

Qızıl Ordunıñ Baş Ava flotı idaresi ve TAPUK areketleri vastası ile Ukrainanıñ bütün grajdan aviasiyasına temel salğan «UkrPovitrâŞlâh» («UkravaYolu») aktsiyador şirketı (aktsionerne tovarıstvo) doğuldı.

Kıyiv politehnik institutınıñ (KPI) talebesi Sergiy Korolöv olğan 416 biñ «tapukçı»dan biri edi ve Qırımda olğanda öz konstruksiyasınen planörniñ qanatlarında kökke köterildi, bunı o elbette Köktöbelde (Koktebel) kerçekleştirdi.

Soñundan TAPUK «Dobrohim»nen birleşti ve tam Bütünsovet seviyesinde «Osoaviahim»ğe, soñra Dosaafqa ve DSOMge çevirildi.

Odesa arbiy dairesi ordularınıñ yataqhaneleteriniñ haritası

Arbiy daire

Odesa arbiy dairesi Rusiye İmperiyasında 1862-1917 seneleri arasında mevcut edi ve terkibinde eki guberniya (Tavriya ve Novorosiya) ile Bessarabiya vilâyeti buluna edi.

1939 senesi oktâbr 11-de Odesa arbiy dairesi Ukrainanıñ beş vilâyeti, aynı zamanda Moldova ve Qırım muhtar cumhuriyetlerinden yañıdan quruldı. Böyle qararlar arbiy reberlikniñ iradesinen alınmay, olar strategik plânlarda yüz bergen deñişmelerni köstere. Çünki Qızıl Ordunıñ Baş ştabı içün Sovetler Birliginiñ episi bir edi, arbiy strategler ise maaliy-memuriy yerleşüvmen degil, darbe yöni aqqında tüşüne ediler. Arbiy tecavuz ve istilâ başlaycaqınen arbiy daire frontqa çevirildi ve «azatlıq seyaatı»ña ketirdiler.

Birinici darbe Romaniyağa yapılmalı edi, çünki o vaqıtta o, Avropada neft çıqarğan yekâne memleket olıp, Vermaht (nemseler) ordusı içün benzin qaynağı olıp tura edi, Gitler ise orduları içün britan nazariyecisi C. Fulernıñ «blitskrig» (tez arbiy ücüm) strategiyasını sayladı. O qadar tanklar, uçaqlar, arabalar, biñlegen alman suv astı gemileri soñsuz yanacaq, benzin ve solârka bekley ediler. Küçsüz ruman ordusına basqın Oqun ordusını yoq ete bilecek ve soñundan Berlin basqını ademce ilerileyecek edi.

Odesa dairesiniñ arbiyleri tam şunıñ içün azırlana ediler. Odesadan idare etmek ise Kiyivden yaki Harkivden yaki Aqmescitten beter daa qolay edi. Ve tarihiy vesiqalar tasdıqlay ki büyük ordu toplanğan edi: on bir atıcı firqa (diviziya), mehanizatsiyalaştırılğan korpus, beş artilleriya polku (alay), üç aviasiya diviziyası (daa ekisi qurula edi)…

Deşetli cenkten soñ 1945 senesinde, Stalin dünyanı yañıdan paylamaq içün başqa cenkke azırlanıp başladı: onı iranda olğan Azerbaycan ve türk Ermenistanı celp ete edi. Qulaqqa külekli kibi kelse de, Şarqiy Prussiyanı elde etken sovet reberligi Afrikada İtaliya koloniyalarını talap etken. Bu Suvuq cenkke (Soğuk Savaş) esas sebep, em de baane oldı. Çoq şükür, aqiqatta bu tek yalan olıp qaldı. Anda Tavriya arbiy dairesi olğan Herson ve Qırım – eki vilâyetten quruldı. Ştabı Aqmescitte turğan edi. Lâkin daireniñ kerçegi bayağı az edi.

1956 senesi Sovet Birligi bütün dünyanı feth etmek niyetinden vazgeçip, ayrı alınğan bir memlekette keleshek qurucılığıña başladı. Amma tek Avropanıñ degil Amerika memleketleriniñ uzağında yollağan yadro (nükleer) silâlar, raketalarnı asıl etkeninen tam «bütündünya inqilâbı» ğayesi yıqılğanına ve cenk içün asıl imkânnı yoq etken edi. Arbiy ordu boşaldı, bahalı işler qapatıldı ve olarnıñ arasında avaflot ve aviagemiler ile gemiler de kirdi. Tavriya dairesi lâğu etilgen soñ Qırım Odesa arbiy dairesine avuştırıldı. Şunıñ içün, Şimaliy Kafkas arbiy dairesine köçüv ğayesi yoq edi, bunı kimse añlı esaplamadı.

Sovet vaqtındaki Keriç paromları

Volüntarizm — yaruqlı keçmiş

Kelecek 1957 senesinde Sovetler Birliginde mülkiy sahada reformalar başladı. Kruşçov bir zamanları menşevikler fraktsiyasına bağlı edi ve olar eski sayılmaz ediler: komunistler ükümetni baqlağandan qırq yıl keçken soñ, dünyada raatlıq içün boş vaqıtta cemet (kütleler) yaramaz degen neticege kelindi. Ayvan kibi tüşüngen, atta artqa da qıdıra-qıdıra, Hruşçov çoq terek olğanğa merkezleştirdi. De-merkezleştirmüv iqtisadiy debüroktratlaşuvına qatqı eti. Tam da bir ömür qonşu bölgelerde, attaki em şu şeerde yaşağan dürlü tarmaqlar (fabrikalar) ortaqlaşuvları içün atta Moskva kerek edi ve bu kerçekte ğayeni (aydınlıq ya da qara) desteklemez edi.

Kerçek iqtisadiy reformalar kirtmek ise evelâ mefkure sebep edi. İqtisadiy sistemasına qadar ne al etip qolay çalışqanını deñey bilecük. «Sovet memleketi azaları buqalıy körmeli» ğayesi neticesinde qolaylıq tapmaq ve etirafğa layıq etmek imkânı peyda etilgen ve tam muhtar Halq Hocalığı Şuraları peyda olunğandır.

Bu manalı bir areket edi: qaysı bir regionğa ne lâzim ve qaysı tarmaqqa diqqat berilüvi kerek, dep. Amma ittifaq (sovetler) deyerlikke ait tarmaq nazirlikleri lâğu etildi. Herson halq hocalığı şurasına Qırım, Mıkolayiv ve Herson – üç vilâyet kirdi. Herson 1962 senesine qadar bu "iqtisadiy muhtariyetniñ" merkezi oldı, ol vaqıtta "merkezleşüv" başlaması ile Odesa vilâyeti bağlanıp qara deñiz halq hocalığı şurası asıl etilgen.

Qırımnı halq hocalığı şurasına ayrı çevirmek aqılınıñ başına kelgen şey degildi — çünki Odesa vilâyetiniñ tek başına bes yılda iqtisadiy olaraq çalışmaq imkânı bar idi, Moldova SSR-nıñ da öyle bir potentsialı bar edi, em de Qırımnıñ iç yoq edi. Çünki Qırım er iqtisadiy ve naqliyat manasında ukrainanıñ – ya da ulu memleketniñ tam toprağıdır ve ayrı şimaliy-qafqazğinen bağlı degildir. Er kes añlağan şey Harkiv şurasını da Qırımlı, Odesa Qızılköyli olğan Oleg Soiçni idare ete edi.

Qırım limanları

Donuzlavda olğan arbiy-deñiz bazası (eki vaqıt içün ukrain arbiyleri yerleştirilgen edi) 2014 senesinde gemilerimiz içün tuzlağa çevrildi. Ebet, evelâ mında arbiy maqsadlar içün öyle yerni açqanları yoq edi.

1960-ıncı senelerde Donuzlav qasaba-şeer leyhasını yasap, Novoozerne ealisinen 30 biñ qadar adam yaşamalı edi ve olarnı alıptan naqliyat etme içün de demiryol ketirile edi (Kezlevden (Evpatoriyadan)). Bugünde qırım zaptında olar «Qara deñiz – prioritet zonası» ya da naqliyat yollarını (Donuzlavğace) dep ilân ettiler. Kerçekten baqanda, şu sanktsiyalar altında sanki olar qabaatlarday kibi, bular nasıl al ile naqliyat keçirecekler (Cenübiy Osetiyadan yaki Dağlıq Qarabağdan?) eñ müimi o naqliyat kimlerge hızmet etecek?

Eger de Qırım içün – yarımadada bayağı ziyadesi ile port altyapısı mevcuttur ve tek öz qullanuvı bile tam. Eger Rusiye içün ise, ondan da Novorossiyskte tovar tüşürmek ve Keriç boğazı vastası ile taslaqqa keçüv işleri kerek – eger oña ada olmağa isteyler, bularnı añlamağa mecbur... Bunen alâqalı ise tam Donuzlav, ve episi qırım portları – tek ulu (ukraina arqasından ya da Belarusqa (evropadan keteceklerge)) hizmetni tüşüne bilemiz. Odesa, Çornomorsk, Mıkolayiv ve Herson eñ büyük olaraq, Qırım portlarından ondan farqlılıq his etmeycegini tasdıqlay edik.

Neticede, Sovetler Birligi Prezidiumınıñ 1954 senesi fevral 19 künlü Fermanda «Qırım vilâyetini Ukrainanıñ terkibine keçiüvi aqta» aytılğandır: «Ekonomikanıñ umumiyetini, topraq yaqınlığını, şu cümleden Qırım vilâyeti ve Ukraina ŞSC arasındaki sıqı hocalıq ve medeniy bağlarını köz ögüne alıp...».

Balıqlava yanında ingliz (britan) yolu haritası

On kibi yılları (altmışları) işğal etilgen yarımadada çızğırlap qaytarması sanki manasızlıqtır: mekteplerniñ demiryollarındakı timsali olğan ukrain tamğalarını sılamaqlığı - «UZ». Acıqlı. Oña bir deyerlik (Kremlge qarşı) şay işley, amma o tamğalar «UZ» atta putinnin çirkini tübünden oqulıqtır.

Ebet ukrain demiryollarına ocaqnıñ qorqusı büyük. Demiryollar – ukrainanıñ yarımadasını ve materiknı bağlağan tam kerek olğan manadır.

Er şey cephe içün, er şey ğalebe içün!

Demiryolu munasebetiniñ Qırımdaki tarihı (paranlı ve rozkladı) 1854 senesi inglizler (britanlar) Balıqlava ve Sapun dağı yolunı keçirgen vaqıttan başlay.

Britanlar eñ azından eger de bir buçuq yıl kelirse, yaşayışlarına ingliz yoruğını de asıl ettirer ediler. Qırım cenkiniñ Balıqlavası bir ingliz (britan) köyni tüşündire edi. İlizler şeerge yan yollar qurğanlar ve şaylar, töşekler açqan ediler. Orduğa kerekli vasiyetler deñizniñ yüzüne peyda ola edi, amma şoña yaqın, soqaqnen ve 10 km de de alıp kete ediler, çünki onday yoq. Episi olaraq da rus arbiylerniñ ögündeki (front tübünde) böyle olğan edi.

Amma britanlar mahsus olaraq ve kerçeginden tam yollarnı demiryoluq kibi kirmek içün (ve demiryollar qolayğa) Qırımğace naqliyatlarnı (relsi ve şpalalar, qolaylı) keçirdiler. Frensler (Fransızlar) da şay yapmaq qararındalar amma olarnıñ tüşünceleri plân olaraq qaldı.

Aman yaqin vaqıtta almazlar, zira mesafedeki yollar, ufaq ve bayağı deşikli-suvuqlıq ve demiryolu içün aqıysız yerni (tepeler yaki suvqallarğa), qarar ile kete bilecegine inanmadan işley ediler. Bütün «le ve aley» baqıla ve soñuç, 27 yanvar 1855-de başlañğan. İliziyadan maxsus zenaatkeş-işçiler kelgen ve martin soñğacası yol platona, evelden mayıs ayı için Balıqlava körfezinde qıravlanıp Kadı-Köygece barıp ketirip uzatqan ve ulu (vatan) ştabı britaniyanıñ orduğace Vorontsov yolunda bitti. Kadı-köyden italiyalı soñ (sardiniyalı arbiylerne) ketirildigindedir.

Cemiy (uzaqlıqnen) uruş-çöl yolu (za arbiy yolu) yigirmi üç kilometrliktir. Kündelik o naqliyatta eñ ufaqlığından kete edi (250-300 tonn vesiqaları) (evelki tüşmege). Relsek saattan (yedi-er saattan, er yaqqa yürüdi - tek vaqıttıq kibi, evelden eñ soñğa). Aynı zamanda demiryolunen (birinci tarihında) arbiy vasiyetli (sanitar) yol yapılğan edi.

Cenki küzünden, inglizler yoq olğanda evelden ufaqtılar (alını, demiryolunen ketip – ve dört parava (maşina) – bayağı eki vesiqa alıp ketkender. Onıñ öz de «tek ordu uruşı (Qırımcenkiştki qıdırımqırtqa – kerçek ukrain naqliyatlardıq – asıldı (söktiler de türkiyege satqan) ediler).

Qırımnı terk etkenden soñ, inglizler Kadı-Köyniñ taşlarında qurduqları yollarğace qabir aqqı ve abideler yerleşti. Amma genel-gubernator (Stroganov) qatiy olaraq – o taşı, çerçen, sıqıldı ve urıldı. Aqiqat olaraq bu da avropa mülkine olğan ulu ğalebe.

Arabat şimalinde demiryolı

Kerçeklikten ve uzun qadar

Biraq çoqları bilmey ki, britanlardan evel demiryolu yollarını Qırımda eñ başlap — aslında umumen Ukrainada da — 1843 senesinde İnkerman qatlarında, Aqyar çetinde tizdiler. Onı qartayğan miçman Dmıtro Volohov qurdı. Daa bir qaç kere (eki) 1 km qadar tar-yol dep de qaldı — bu Kamenolomskiy yarından cemiye ufaq vesiqaları taş taşına Cenübiy vesiqa naqliyatı qurdular. 1873-de mında Lozova-Aqyar demiryolu tabaqası. Eski demiryolu (ve de evelden Monastır qayası qatından) kete edi.

Soñdan «Cenübiy Tabaqa»na (Moskva-Kursk yolu-64-68-s) başlama qoydıqtır. O, hususiy edi, Kursk-Harkiv-Azaq naqliyatınen.

1874-te Lozova-Aqyar arasından yapqanları, (Petro Gubonirge aittir). Aqmescit şeerine ilk para 1874 s. kete edi, 1875-te tüşti ve o yollar devlettin hazinesine (tökildi).

Daa o vaqıtları, 1882-1902 seneleri, Dniproyaqanı ulu ınkişaf ete edi ve aynı yolunen Yekaterininsk demiryolını de ulu süratlı hızlandır. 1934-de «Cenübiy (Pivdenna) ve Donets (Donetska) naqliyatqa (yollarğa).

Sovet yılları vaqıtlarında demiryolı – Stalinni (36) deyer ediler. Ve 61-inci senesinden Prıdniprovsk naqliyat dep (qayd). Bütün onday Qırımnıñ ulu vaqıtlarınen Lozova-Aqyar naqliyatları de (bağlandı).

Ebet Qırımnıñ öz ayrı hususi demiryolu yoqtır (iç bir zaman de asıl olmadı) – Qırım demiryolu (bir).

Keriç boğazınıñ keçidi (parom) qırım qatından közge.

Plânları, Yalta yolğa (1940-den), evelden bilinen romanğa de kirdi. O – 1880 yılı, mıtlaq Yalta naqliyat (olmalıdır) yalı boyu inkişaf kerek olğandır. (F. Batalinniñ, misali de (sekelip, Yaltağace ulu de (on bir tunelleşme) kibi yaqın – doqsan kilometrlikten). Von Gartmann da bu Baqçasaray-Yalta qatını – amma büyük paraman qolaylıq olmadı). 1902 senesi devlet-araq (ve idareden) yalı-boyu de proekti teşkil ettiler.

Mühendis eñ başı (Rusiyeden bilindik zenaatker) Mihaylovskiy olıp tayinlendi — yañı Rusiya yazıcısı – Garin-Mihaylovskiy de (1906 senesinde, eñ yaqşı kete (oğra) eki vaqıta) — İnceden-mühendis kitap (povestni - romanı) almay – Yaltadan (demiryolni) tam almayçaq ölüp ketti. Olarnıñ yaqşıqın – Aqyar-Yalta-Aluşta – (daa uzağası) Kefege (oluvı). Olayıñ Aqmescit-Aluşta-Yalta – Süren-Yalta – ve yine de Baqçasaray-Yalta.

Dava (kerçekleşip) 1915-de kelindi, eñ soñ Aqyar-Aluşta, vaqıtta eñ Birinici Cian cenkine rastkeldi. "Ukrzaliznıtsâ" da Qırımda demiryolu yollarını uzaqqa barmaqqa plânladı. Prıdniprovsk naqliyat (Qırımda – Yalı boyu da) yañı yol aluvın, soñrası Kezlevden – Yaltağa, Aluştağa ve daa Kefe, Sudaqna... (60 yıllarğace) Heniçesk-valoq (Keriç yarımadası (arabatska yollarğace (Strilka) keçtiği).

Daa evelden eñ şarqtaki yollar Heniçesk-(44 km) demiryolu naqili uzandı (1950 ss. kartalarda – ula). İndi – Arabat-strelkada tek başlağan yollarda da qalıntı bar, olarnı tek (1960-de sökdiler). (Tsar-köpür) – Keriç köpüri demiryolu ula, nemse istilâcılar (telleşip, naqliyat qurdular. Soñradan qavıp alınğandan soñ qurum de devamlandı ve poezd (demiryollar) kettiler (yürdi).

Quruluv, sovet kibi, esirler-GULAG eñ başqa de – «27-yıllığı Büyük Oktâbr inqilâbına» uzaqdan ketüv. Oña baqmadan da eyyeti da aşağa - tek öyle dayanamay - 1945 s. da bozularaq – deñizge (uzun buzlardan (32 opora – köpür) dağıldı. Eñ soñundan yañı proyekt «ulu» köpür asıl etüv).

Şay de – (Qaytara kâtip-naqliyat Gotsiridze de – «Bu tekçar-köpür olacaq»).

Amma de İosıf Stalin de – çar da (biz) yıqtıq 1917-de. Bedeli (2 mlrd karbovanets) edi, bu iqtisadiy-hocalıqnen asıl – boş kibi, arzan degil. Reber qarar qabul etti – Qırım-Qafqas yolu keçiteçek paromnen. Qısqadan parom kibi yol alıp (Kuban yalısına ve kerisine). 1954-1987-de (bu parom qavili (intensiv) çalıştı.

1987 senesinde, «Admiral Nahimov» (Cian) deñizine felâket olğanından – tek beşt yüz can ölmeknen – «Keriç-parom» passajir yolları (ücümlerden (insanlarnı) toqtadı – lakin eñ naqiller – mıtlaqqı doqsanıncılarğace taslandı). 2014 senesi, 26 martında o öz qırımlı idareciler – «Krımskaya jeleznaya doroga» etip («Qırım demiryolu»). Gerçi «Ukrzaliznıtsâ»ğa yazdan barlığında (uçaq) naqliyat (şaynaşı ve vagolar, yañı vesiqa da keri çıqıp uzaqlaştı.

2014 senesi aralıq aydan ise evelden mal-ülkülerni ve ufaq yollar (soñrası insancaqız-yoqlı). Tek o Qırımda olğan naqliyat, meselâ (2013-de) limanlardan (qırım-demiryoluna) (on bir millön) vesiqa-naqliyattıq (tonnen). Mana ise er şeyi (tek uzaqtaki şay-sanki qırayı) o yerni evel Kefede ve Qafqasta, amma şunı qısqa Kuban-yalısı.

Lâkin bunı (çezilsin dep, olsın de-uzaqlıqlı olaraq) cemi-türk limanına qabul – bayağı sanktsiyalar – lâğu ola bile, şay demeli, ufaq vaqıttıq kibi ola bilir. Amma ulu ula «transportlı (qolay) naqliyat, 1954 senesi yollar – Qırım vilâyetini Ukrain ŞSC-ge qullanılması edüvnen tüşünişüv ayt. Eñ «qolay» ya da havfsızlıq mıtlaqı qılıqlarından, bugünde (paromlarğa) yolcular ve keri qaytqanlarda em öyle. Ve küz ile yazıq (aprelden – 30 oktâbr (sentâbrgece). Qırım qısqadan ve qalaydan tek qalay kibi yahşı ola.

Vaqıt yoqluğında em naqliyat-araba ulu qavşanı (2014-s. soñrasında qırımda ufaq kibi) «Poezd Pobedı» dep yasadılar. Bilmeyim, bu sürrealizm (postmodernizm mi, yaki...)? Evelde ŞSCB-de – kosmos-raketa olmalı kibi, amma Kremlin de bugünde nostalgiyağı?

Şay de qaranlıq kibi qorqu – yollarnıñ küzgüsü: ulu (arbalı) – Putinli Rusiye – ve 30-ıncı yıllarnıñ – kerekleri (tanklar NATO) cenkke uksetüv ve eñ qavılı dep 1944-den «qaytara bilirmiz» de («mojem povtorit»)