Qırımda ukrain teatrınıñ tiklenüviniñ tikenli yolu

Ukrain draması teatrınıñ qurulışı: sovet akimiyetiniñ diqqatlı nezareti astında ayat.

Petro Volvaç, NTŞ (İlmiy Şevçenko Cemiyeti) aqiqiy azası, NUM (Ukraina Yazıcılar Milliy Birligi) azası, QMC nam qazanğan ilim ve tehnika erbabı, 60 yıllıq tecribege saip olğan qırımlı. «Krımska svıtlitsâ» gazetası, 2017 senesi, neşir № 37 – 38

Ukrain teatr sanatı qırımlı seyirciler arasında çoqtan keniş talap ve populâr olğan edi. XIX asırnıñ 80-90-ıncı seneleriniñ soñunda milliy siyasetteki liberallaştıruv ukrain teatr truppalarınıñ yalıñız faaliyetini aktivleştirdi. Olarnıñ arasında eñ bellileri ukrain korifeyleri Mıhaylo Starıtskıy, İvan Karpenko-Karıy (Tobileviç), Panas Saksaganskıy (Tobileviç) ve Marko Kropıvnıtskıynıñ professional truppaları edi. Olar Ukraina teatr tarihına korifeyler teatrı olaraq kirdiler.

Olarnıñ Qırım boyunca yapqan gastrolleri, Qırım ealisiniñ, hususan yarımadada çoqça yaşağan ukrainlerniñ ukrain teatr truppasını pek büyük meraq, aveslik ve sevgünen qarşılağanlarını isbatladı. Belli ukrain alimi, edebiyat tenqidçisi ve Qırım teatrı araştırmacısı professor Petro Kırıçok, ukrain teatr truppasınıñ Qırımdaki gastrollerini tafsilâtlı olaraq ögrendi. O, bu meseleden bir qaç emiyetli ilmiy işlerini azırladı ve neşir etti. Olar, ukrain teatr truppasınıñ muvaffaqiyetli gastrolleriniñ aks-sedaları cenkten soñki yıllarda bile saqlanıp qalğanına şaatlıq ete. Gerçi rus akimiyeti cenkten evel yarımadada ukrainlerniñ bulunğanını körmemezlikke urdı. Qırımda ukrainler yoq sayıla edi.

Oña köre rus Qırımında ukrain teatriniñ quruluvı meselesi akimiyet içün iç de yoq edi. Yarımadanı Ukrainadan kelgen köçmenlernen ealiileştirmek kerekligi akimiyetlerni Qırımda ukrain teatrı yaratmaq meselesine biraz başqa türlü yanaşmağa mecbur etti. Rasiy istatistikağa köre, mevamı 200 biñge barğan ukrainlerden başqa, ilk cenkten soñki on yıllıqta Ukrainadan Qırımğa daa bir qaç on biñ etnik ukrain köçürildi. Ve 1954 senesinden soñ, Qırım vilâyeti Ukrainağa bağlandığında köçüv adımları hızlandı ve künden künge arta edi. Şunıñ içün, keçken asırnıñ 50-nci yıllarınıñ soñlarında Qırım topraqlarında ukrainlerniñ miqdarı ademce artıp, 700 biñden ziyade kişi oldı.

Kiyivde komfırqa reberleri ve ükümet memurları añlay ediler ki, Ukrainadan kelgen turaqlı iş quvetini qazanmaq içün, köçmenler içün elementar içtimaiy, maişet ve medeniyet şaraitlerini qoymaq lâzimdir. Adamlar qalalarnı, zavodlarnı, çöllerde, bağçalarda, yüzüm bağlarında ve ayvancılıq fermalarında avur işler yapqanda, eñ azından bazı elementar medeniyet ihtiyaclarını da qandırmalı ediler. Televizornıñ yoqluğı, şeer ve köylerde radio yayınlarınıñ eksikligi ile bu vazifeni kino-klublar, siyrek olğan medeniyet evleri ve fabrika, medeniyet evleri, köy klubları yanlarında teşkil olunğan öz-özüne sanatsal cemaatlar becere ediler.

Aqmescit merkezinde ukrain teatrı içün yañı binanıñ qurulışı, 1970-nci yıllar

Cenkten soñki Qırımda tek eki teatr (Aqmescit (Simferopol) ve Aqyar (Sevastopol)) bar edi, ekisi de rus teatrı. Arbiy Qırımda ve ilk evelâ Aqyarda mefkureviy-targibat rolüni ananelerge köre Qara deñiz flotunıñ ve Tavriya arbiy dairesiniñ yır ve oyun ansambli oynay edi. Ukrain köyü ve Qırım şeer ve rayon sakinleri medeniyet ve mefkure boşluğında buluna ediler. Onıñ içün, Qırımnıñ Ukrainağa qoşulğanından evelki aylarında da, Kiyivde fırqa ve ükümet teşkilâtlarında Qırım şeerlerinden birinde ukrain teatrınıñ quruluv ğayesi asıl oldı. Bir çoq ukrain teatrlarnıñ, kapellalarnıñ, gruppalarnıñ ve sanat cemaatlarnıñ Qırımdaki muvaffaqiyetli gastrolleri er kesni ukrain teatr sanatı yarımadada talapta olğanına ve yerli eali arasında keniş diqqat körgenine, inkişafı içün perspektiva bar olğanına inandırdı.

Kiyivde Qırımda ukrain teatrı quruluvı aqqındaki mesele 1954-1956 yılları devamında bir qaç kere muzakere etildi. Cumhuriyet fırqa arhivinde (şimdi bu – Ukraina Cemaat birleşmeleri devlet arhivı, TsDAGO Ukraina) araştırmacılar teatrnen bağlı bir qaç müim vesiqa taptılar. Birincisi – Qırım vilâyet komiteti kâtibi Dmıtro Polânskıyniñ UKP MK-ğa Aqmescit şeerinde daima çalışqan ukrain muzıka komediyası teatrını qurmaq kerekligi aqqında 1954 senesi oktâbr 2 künlü mektübi (Vesiqa № 3, "İçtimaiy-siyasiy transformatsiyalar şaraitlerinde Qırım (1940-2015)" – K., 2016. – «Klio neşriyatı» MMC. – S. 363).

Mektüpte Qırımda böyle bir teatr quruluvınıñ kerek olğanı delillerle aytılğan edi. Qırım akimiyeti atta kelecek teatr içün şeerniñ merkezinde vilâyet İİB (MVD) idaresiniñ klubu binasını (Mendeleyev soq., 3) qullanmağa teklif etti. Aynı künde UKP Qırım vilâyet komitetiniñ bürosı «Aqmescit şeerinde ukrain muzıka komediyası teatrı quruluvı aqqında» qarar qabul ete (Vesiqa № 74, 1954 s. oktâbr 2-den, şunda).

1954 senesi dekabr ayınıñ başında UKP MK ilim ve medeniyet sektorınıñ müdiri Yefimenko UKP MK baquvına «Aqmescitke ukrain dramatik teatrınıñ köçürilmesi aqqında» malümatnama azırlap berdi (Vesiqa № 84, şunda, – S. 390–391).

Malümatnamada qayd etile ki, «URSR Medeniyet nazirligi Aqmescit şeerinde ukrain muzıka komediyası teatrını açmaqnı kerekli saymay ve onıñ yerine Qırım vilâyetine köçme ukrain dramatik teatrlarından birini avuştırmağa teklif ete, bu ise vilâyetniñ emekçilerine ukrain dramaturgiyasınen daa keniş tanışmağa imkân berecek», – dep yazıla edi.

1955 senesi iyün 17-de UKP MK ilim ve medeniyet bölüginiñ mesüliyetli hadimleri UKP MK-ğa Kiyiv vilâyet köçme teatrınıñ Qırım vilâyetine keçirilmesi meselesinde malümat berdiler. (Vesiqa № 104, madde 467, şunda):

UKP MK ilim ve medeniyet bölüginiñ mesüliyetli hadimleriniñ Kiyiv vilâyet köçme teatrınıñ Qırım vilâyetine avuştırılması aqqında UKP Merkeziy Komitetine berilgen malümat, Kiyiv, 17 iyün 1955 s.

URSR Medeniyet nazirliginiñ bildirişine binaen, URSR Nazirler şurasınıñ 21/V-1955 senesindeki «Kiyiv vilâyet köçme dramatik teatrınıñ Kiyivden Qırım vilâyetine avuştırılması aqqında» qararı amelge keçirildi. Teatr endi Aqmescit şeerine ketirildi ve yañı bina tamirlenip bitirilecek vaqıtqa qadar F. Dzerjinskiy adına klubda yerleşti.

Fırqa Qırım vilâyet komiteti kâtibi yoldaş Klâznikanıñ aytqanına köre, teatr kollektivi keldi, teatr işçileri kvartiralarğa yerleştirildi, 16.VI teatr «Küçlü ruhnen» ("Sılni duhom") oyunınen açıldı. Fırqa Qırım vilâyet komiteti ve vilâyet icraiy komiteti URSR Nazirler Şurasına Aqmescitteki T. Şevçenko adına kinoteatrnı teatr binasına çevirmege teklif azırlay.

Kiyiv köçme teatrını Qırımğa avuştırmaq boyunca qararnıñ amelge keçirilgeninden sebep bu mesele esabı bitsin dep sayılmalı. UKP MK ilim ve medeniyet bölüginiñ müdiri Yefremenko UKP MK ilim ve medeniyet bölüginiñ instruktorı Korniyenko (Ukraina TsDAGO. – F. 1. – On. 31. - İş 19. – Saife 138. Asılı).

Vilâyet İİB (MVD) idaresiniñ sabıq klubı, 1990-ncı senelerden — Qırımtatar akademik muzıka ve drama teatrı

Qırım vilâyeti ukrain dramatik teatrınıñ faaliyeti er daimen UKP MK ve ukrain ükümetiniñ diqqatlı nezaretinde buluna edi. Kiyiv köçme teatrınıñ Qırımğa keçkeninden aman-aman bir yıl soñra UKP MK Prezidiumı 1956 senesi dekabr 6-da «Yañı peyda olğan Qırım ukrain dramatik teatrınıñ işlerini ve problemlerini er taraflama talil etmek aqqında» qarar aldı. Mahsus fırqa-ükümet eyyeti bu işke büyük professionalizmnen ve mesüliyetnen yanaştı.

«Teşkerüv neticelerinde kösterildi ki, Qırım vilâyet teşkilâtları (UKP vilâyet komiteti ve vilâyet icraiy komiteti) teatr vilâyetke kelgen soñ oña kerekli diqqat ayıramadılar, bilassa teatr işçileri içün iş-icad ve raat yaşayış şaraitlerini meydanğa ketirolmadılar», – dep yazıla edi URSR Nazirler Şurası başlığınıñ birinici muavini M. Greçuhağa yollağan UKP MK Prezidiumı beyannamesinde. Eyyetniñ yerli idarelerniñ Kiyiv köçme teatrını yañı yerdge yerleştirmekte kerekli şaraitler qoymağa tırışmağanlarına qarşı yapqan qararı sert de olsa adaletli edi.

Çünki teatrğa vait etilgen İİB (MVD) vilâyet idaresiniñ Medeniyet evindeki (Mendeleyev soq.) binalarda teatr cemaatına tek beş oda berildi. Atta bu az qulaylı odalar içün teatr ayda büyük miqdarda para – 1500 kümüş tölemeli edi. Bundan da ğayrı, polis Medeniyet eviniñ idareciligi teatrğa er oyun içün 700 kümüş tölänmesini, kündüzki probalar içün ise künlük 100 kümüş bermelerini talap ete ediler. Elbette, yaş teatrınıñ maliyeviy qabiliyeti böyle ağır aq şaraitlerine qabul etmege imkân bermey edi.

Qırım vilâyeti icraiy komiteti, teatr işçileriniñ maişet ve mesken meselesini formal sürette al etti. Kiyiv köçme teatrını Qırımğa köçürmege qarar alğanda ukrain ükümeti teatr işçileri içün 8 kvartiralı dört sökürip tizilgen evlerniñ qurulışı içün aqça ayırdı. Lâkin Qırım memurları ükümet qararını tam qullanmadılar. Şunıñ içün teatrnıñ 10 aktyorı meskensiz qaldı.

Eyyet, yerli akimiyetniñ teatrnıñ iqtisadiy problemlerine ve hadimleriniñ maişet şartlarına böyle baqışından teatrnıñ işçileriniñ çoqusı teatrnı taşlap ketkenine ve onıñ sanat qısımı aman-aman deñişkenine köz tikti. Eyyetniñ belgilegenine köre, «ukrain teatrınıñ ilk spektaklleri sanat keyfiyeti taraftan epey orta seviyede qaldı». Eyyet aynı zamanda spektakllerniñ sanatçı baqımından oformlenüvi üstünden büyük şikâyet etti.

Eyyet qayd etti ki, «Qırım ukrain teatrınıñ spektaklleri sanat keyfiyetiniñ alçaqlığınıñ baş sebebi – vilâyet merkezi olğan Aqmescitte, teatrnıñ tam probalar ete bilecek stabil bina – stantsionarnıñ yoqluğıdır; diger tamda kollektiv öz taleplerini tüşürdi, çünki o, köy klublarındaki qulaylı olmağan küçük sahnalarda çalışa: 1956 senesi 10 ayı içinde teatr 362 spektakl oynasa – olardan 360-ı Aqmescitten tış oynalğan». Ya'ni, teatr cemaatı aman-aman bir yıl boyunca seferlerde edi ve sabit proba keçirmege imkânı yoq edi.

Teatrnıñ yañı binasınıñ qurulışı

Eyyet qatiy qarara keldi ki, «Qırım vilâyeti ukrain teatrı añılğan şaraitlerde işlerini devam etse, onuñ spektaklleriniñ sanat keyfiyeti daa beter tüşecegine ve cumhuriyetniñ yañı vilâyetinde ukrain teatrınıñ itibarını tüşüre bilecegine büyük telüke bar». Ükümet eyyeti Medeniyet nazirligine Qırım teatrına er taraftan qol tutmasına qarar etti. Faaliyetiniñ yahşılaştırılması içün şulalar teklif olundı:

Müessise Aqmescitte turaqlı yerleştirilmeli ve vilâyet şeerleri ve köylerini parallelliknen çıqış oyunları vastası ile menfaati közlenmeli.
Teatrğa Aqmescit şeerindeki Mendeleyev soq., 3 adresinde yerleşken vilâyet İİB idaresi Medeniyet evini daima qullanuvına teslim etüv.
Qararda Qırım ukrain teatrınıñ esası muzıka-dramatik olğanı qayd etildi ve onıñ adı – «Qırım vilâyet ukrain muzıka ve drama teatrı» (Krımskıy oblasnıy ukrayinskıy muzıçno-dramatıçnıy teatr) olaraq tasdıqlandı. Oña deral kerekli ressamlar hadimlerini ketirmek lâzim edi.
Ukrain ükümeti Medeniyet nazirligi ve Qırım fırqa vilâyet komiteti ile beraberlikte teatrnıñ repertuarını inkişaf ettirüv ve oña zemaneviy mevzularda pyesalar kirsetüv vazifesini qoydı.

Kiyiv memurları yaradıcılıq taqımınıñ ögünde sıqıq müddette Qırımda kerekli ve yüksek professional bir teatr asıl etmek vazifesini qoydılar. Teatrnıñ kelecegi körsetti ki, o, bunıñ ögünden yahşı çıqtı. Hususan teatrnıñ ilk on yılı bereketli oldı. Qaydetmeli ki, Qırım ukrain muzıka ve drama teatrınıñ az-çoq 60-yıllıq iş faaliyeti devamında, 1956 senesinde çıqarılğan ükümet qararı, olar içün eñ müim ve neticeli edi. Bu qarar bir çoq yıl boyunca teatrnıñ esas vazifesini belgiledi – ukrain teatr sanatını, evelâsı ukrain klassikasını tüşündirüv.

Şu ulu on yılda taqımnıñ icad altınına Mıhaylo Starıtskıynıñ «Marusâ Boguslavka», Marko Kropıvnıtskıynıñ «Yürekke qolaylıq ber – zorğa ketirer» (Day sertsü volü – zavede v nevolü), İvan Karpenko-Karıynıñ «Hızmetçi» (Naymıçka) ve «Bahtsız» (Beztalanna), O. Kobılânskayanıñ «Bazar künü saba erte ot qazdı» (U nedilü rano zillâ kopala), A. Arkasnıñ «Katerına» operası kirdi.

Farklı devirlerde teatrnıñ sahnasında İvan Kotlârevskıyniñ «Natalka Poltavka» operası, Semen Gulak-Artemovskıyniñ «Tunay artındaki zaporojyeli» (Zaporojets za Dunayem) komik operası, O. Râbovnıñ «Soroçıntsi yarmalığı» muzıka komediyası, Mıkola Gogol esasına köre etilgen «Mayıs gecesi», Mıhaylo Starıtskıynıñ «Eki qoyan peşinden» (Za dvoma zaytsâmı) ve Grıgoriy Kvitka-Osnovânenkonıñ «Şelmenko-denşçık» muzıka komediyaları, Mıhaylo Kropıvnıtskıynıñ «Tıtarivna», Panas Mırnıynıñ «Tüskün adam» (Gulâşça) oyunları ve daa çoq başqaları kete edi.

Teatrda daima müim rejissörlar – Ukrainada nam qazanğan artist Ye. Stepanov, S. Boyko, V. Nedaşkivskıy, Ukraina sanat erbabı V. Lenogorodskıy, Ukrainanıñ halq artistleri V. Anosov, S. Smiyan kibi şahıslar çalışqan edi.

Teatrnıñ ilk yigirmi yılı içinde bir qaç daa emiyetli medeniyet erbabı (çoqusı Ukrainada nam qazanğan artist oldılar): M. Andrusenko, S. Botvın, İ. Burmıstrenko, S. Valdanovskıy, V. Veremeyenko, E. Vorosova, O. Grıgorenko, Z. Demıdenko, V. Didusenko, Y. Dobrovolskıy ve çoq başqaları tüşti.

Ukrain teatrı, Qırımdaki az-çoq 60 yıllıq ömürinde bir qaç kere adını deñiştirdi, repertuarını tüşündirip zemaneviy eylettti, aktyor kadrolarını yañırttı, faqat eminliknen söylemek mümkün ki, teatr daim yarımadada ukrainniñ emiyetli bir merkezi olğan ve öyle de qalacaqtır. Çünki Qırım mecburen rusiye basqıncılarından azat olunğandan soñ eñ birinici yapılması kerekli vazife – teatrnıñ yarımadada esas ukrain medeniyeti merkezi olaraq keri köterilmesidir.