Kimin tili ve tasili bolsa – onıñ devletidir: Qırımda ukrainleşüvniñ ilk teşebbüsleri
Sovet Qırım vilâyetinde ukrain tasil faaliyeti.
Petro Volvaç, NTŞ (İlmiy Şevçenko Cemiyeti) aqiqiy azası, NUM (Ukraina Yazıcılar Milliy Birligi) azası, QMC nam qazanğan ilim ve tehnika erbabı, 60 yıllıq tecribege saip olğan qırımlı. «Krımska svıtlitsâ» gazetası, 2017 senesi, neşir № 32
1954 senesi mart ayında pek gizli keçirilgen fırqa konferentsiyasında Qırımnıñ qaçınılmaz keniş kölemli ukrainleşüvi aqqında fırqa-hocalıq elitasınıñ bir qısmınıñ qorquvlarına baqmadan, cumhuriyet yolbaşçılığı, er alda şeklen olsa da, yarımadağa ukrain sıfatı bermek içün ilk qorqaq adımlarnı atmağa cesaret etti. Qırımnıñ Ukraina terkibine kirgen ilk yılında ukrain ükümeti ve UKP(b) MK, tek hocalıq sektorına degil, gumanitar sahasına da ait olğan bir sıra müim qararlar ala.
Qırım ealisini ukrain teatr sanatı ile tanıştıruv maqsadınen, ükümet eñ yahşı ukrain taqımlarınıñ yazlıq gastrollerini közde tuta edi: Harkiv opera ve balet teatrı, Odesa muzıka komediyası teatrı, Devlet ukrain horı, URSR Devlet banduraçılar kapellası, URSR oyun ansambli, Bukovina halq horı, Zakarpatye halq horı, bayanistler kvarteti ve belli artistlerniñ bir grupi. Eali bu tedbirni büyük aveslik ve memnüniyetnen qarşıladı. Şübhesiz ki, mınaday adımlar yarımadada ukrain keyfiyetleriniñ kenişlenmesine ve pekişmesine yol aça, yerli ealini ukrain medeniyetinen tanıştıra edi.
Mıkola Bajan reberligindeki bir grupp ukrain yazıcıları, qırımlılarnı ukrain edebiyatınen tanıştıruv içün Qırımğa yollandı. ŞSCB Yazıcılar Birligi Qırım bölüginen beraber ukrain eyyeti, A. Çehovnıñ ölgeniniñ 50-yıllığına bağışlanğan tedbirlerde iştirak etti. Bu seyaat, Qırımda Ukraina yazıcılar biriligi bölüginiñ teşkil etilmesi içün zemin azırladı.
1954 senesi devamında Ukraina ressamlar ve bestekârlar birlikleri tarafından şuña oşağan seyaatlar kerçekleştirildi. Yeqın arada Qırımda bu birliklerniñ filialları da açılaçaqtır. Qırım kino ağınıñ çalışması içün ukrain ükümeti daa ilk yılında bedava 99 keniş lentalı ve 5 tar lentalı köçme kino teşkilâtını ve farqlı elektrik stantsiyalarınıñ modifikatsiyalarını ayırdı.
Aynı şu yılda vilâyet ealisini ukrain iliminiñ nailliyetlerinen tanıştıruv ve Qırım ilmiy müessiselerinde ilmiy tadqiqatlarnıñ alını ögrenev başladı. Tasil sahası da diqqatsız qalmadı.
Aqmescitli ekinci sınıf talebeleri, 1955 senesi
1954 senesi yazında Qırım vilâyeti ve Ukrainanıñ Yuqarı Oquv Yurtları arasında pedagogik kadrlar deñişimi başlandı. Qırım pedagogika universitetinde ve vilâyet diplomdan soñki tasil institutında 1954 senesi devamında 1,5 biñge yaqın ocasınıñ yañıdan azırlanuvı teşkil olundı. Kiyivde ise mektep müdirleriniñ yañıdan azırlanuvı kete edi. Aynı vaqıtta Qırımğa URSR Tasil nazirliginiñ büyük bir hadimler gruppası yollandı.
«UKP Qırım Vilâyet Komiteti notasınıñ» preambulasında şöyle aytıla: «Qırım vilâyeti URSR terkibine berilgeninen alâqadar Qırım UKP vilâyet komiteti, 1955-1956 oquv yılında ukrain tili ve edebiyatınıñ ögrenilüvini kiritmek kerekligini tüşüne ve UKP MK bu mesele aqqında añılaçaq tekliflerni közden keçirmesini rica ete» (İçtimaiy-siyasiy transformatsiyalar şaraitinde Qırım (1990-2015 ss.). K., «Klio», 2016. – Vesiqa № 66. – S. 331-332.).
«Qırım mektepleri talebelerine ukrain tili ve edebiyatından muntazam bilgiler bermek ve bununen olarnıñ mezunlarına kelecekte URSR-nıñ mahsus orta ve yuqarı oquv yurtlarında oqumaq imkânını temin etmek maqsadınen, 1955-1956 oquv yılından başlap vilâyetniñ bütün mekteplerinde 2-nci sınıftan 8-inci sınıfqa qadar ukrain tili ve edebiyatı ögrenilüvini kiritmek» – dep notada qayd etilgen edi.
Bu fenlerniñ tek 1955 senesi sentâbr ayından kiritilmesi, ukrain tili ve edebiyatı ocaları yoqluğınen izaatlanğan edi. Çünki vilâyette bar olğan 2193 ibtidaiy sınıf ocalarından tek 94-ü ukrain tilini bile edi. Amma olarnıñ da oqutuv içün kerekli tecribesi yoq edi. Oquv ceryanını teminlev ve bu talapnı becerüv içün vilâyette 1500-ge yaqın ukraince laf etken ocanı azırlamaq kerek edi. Bu, sadece mekteplerde "ukrain tili" ve "ukrain edebiyatı" fenleri oqutılmasını esapqa alaraq edi. Mahsus sınıflarda başqa fenlerni ukrain tilinde oqutuv aqqında ise umumen söz yürütilmey edi.
Vilâyette bar olğan 320 yedi yıllıq ve 140 orta mektep içün, atta er mektepke bir ukrain tili ve edebiyatı ocası tayinlenüvini esapqa alğanda bile 600-ge yaqın oca kerek edi. Vilâyette böyle miqdarda mütehassıslar yoq edi. Onıñ içün Qırım reberligi UKP MK-ğa muracaat etip, Qırım mekteplerinde bu fenlerni ögretmek içün Qırımğa 600 ukrain tili ve edebiyatı ocasını yollamaq talabınen Tasil nazirligine kösteriş bermesini rica etti.
Bazı yedi yıllıq mekteplerde ukrain tili ve edebiyatı ocaları 1955-1956 oquv yılında aftalıq toldu 18 saat yüklenmesine saip olmağanı sebebinden, UKP Qırım vilâyet komiteti, ükümetten bir yılğa saatlıq tölev tertibini kiritmek içün rühset rica etti.
Partenit mekteplileri, 1958-1959 oquv yılı
Qırım vilâyet komiteti ve vilâyet tasil idaresi, 1954-1955 oquv yılı devamında ibtidaiy mektep ocaları içün ukrain tilini ögrenev kursları keçirmesini teklif etti. Bunıñ içün Ukraina Tasil nazirligi bu kurslarnıñ programmasını işlep çıqarmalı ve teklif etmeli, maliyelesini teminlemeli ve ocalar içün oquv-metodika bazasını şekillendirmeli edi.
Aynı zamanda ukrain fenleri ocalarına metodik yardım köstermek ve oqutuv keyfiyetini kontrol etmek içün Qırım halq tasili bölüginiñ ştat cetveline üç müfettiş-metodist vazaifesi kirsetilüvi, Aqyar (Sevastopol), Aqmescit (Simferopol), Keriç, Yalta, Kezlev, Kefe, Canköy, Qarasuvbazar, Saq ve Qurman rayonlarınıñ ştatlarına ise birer müfettiş-metodist qoşuluvı teklif etildi. Şonda da, Qırım vilâyet ocalarnı mükemmelleştirüv institutında ukrain tili ve edebiyatı kabinetini qurmaq ve muvafıq olaraq müdir ile metodistni işke almaq teklif olundı.
Kelecek 5-6 yıl devamında UKP MK ve Qırım vilâyet komiteti yarımadada ukrain tili ve edebiyatı ögrenilüvi meselesine bir qaç kere muracaat etken ediler.
Buna baqmadan, Qırım Ukraina terkibinde olğan 60 yıl devamında Rusiye Federatsiyası ideologik, tasil ve medeniyet baqımından yarımadanı "külli «qardaşlıq» qucağında" tutmağa devam ete edi. RF-nıñ 2014-te Qırımnı ilhaq etmesi ise, «Kimin tili ve tasili bolsa – onıñ devletidir» degen belli aytımnıñ adaletligini tek isbat ete.