Orta asırlar Qırımında kilse uniyası

Qırım yarımadasında katolik ananeleri.

Serhiy Konaşeviç. «Krımska svıtlitsâ» gazetası, 2017 senesi, neşir № 6

Sıq rastkelgen bir iddia bar ki, Qırım yarımadasında şarqiy rituallı katolik kilisesi (yaki Apostol tahtı ile birlik olğan pravoslav kilisesi) 1980-inci yıllarnıñ soñuna qadar, yani Qırımda Ukrain grek-katolik kilisesi cemaatları peyda olğanğa qadar yoq edi. Lâkin, Qırımda grek-katolik ibadethaneleri olğanı XX asırnıñ başında çıqqan neşirlerde qayd etile. Meselâ, polâk tadqiqatçısı Stanislav Bendleviç özüniñ «Qırım ve Ukraina boyunca seyaat» adlı işinde Kezlevde olğan şay bir ibadethaneni añıp keçe; onıñ yerinde şimdi ğaliba Aziz Nikolay kilsesi (Svyato-Mıkolayivskıy sobor) buluna.

Karlo Bossoli. İnkermanda ilk hristian kilsesi. Qırım. 1840-1842 ss.

Tarihçı Aleksandr Bertye-Delagard öz işlerinde qayd ete ki, XV asırnıñ ortası - XVI asırnıñ başında Herson yeparhıyasını idare etken mitropolit «uniat» edi. Aynı zamanda, o vaqıtta yeparhıyağa sadece kimsiz qalğan Hersones şeeri kire edi. Mitropolit ise genuezlerge ait olğan etraftaki köylerde yaşay edi. XV asırda Herson yeparhıyası, zevalğa oğrağanı sebebinden Got yeparhıyasınen birleşti. Bundan da ğayrı, alım eki Ful yeparhıyasını — pravoslav ve «uniat» olğanını araştırmalarında añıp keçe. Birincisi aqqında yazılı malümat IX asırnıñ soñlarında peyda ola; 1156 senesine yaqın o, Sugdey yeparhıyasınen birleştirildi, bundan soñ ekisi mitropoliya statusına qadar köterildi.

XII-XV asırlarda Qırımdaki, hususan Kefe (şimdiki Kefe - Feodosiya) şeerindeki genuez meskenleriniñ ealisiniñ ekseriyeti ermeni (bu etnos miqdarca üstünlik yapa edi) ve grekler edi. Akimiyet, İtaliyadan kelgenlerniñ azlığınen ve iqtisadiy kelişimliknen izaatlanıp, grek ve ermenilerniñ diniy isiyatlarına merametli olmağa tırışa edi, ve katolik piskoposlarını olarnıñ işlerine qatışmamaları aqqında tenbiyeley edi. Yerli pravoslav iyerarhiyası öz unvanlarını ve Konstantinopol tahtından bağlılığını saqlay edi. Lâkin, uzaq vaqıt devamında beraber yaşağanlarından sebep, üküm sürgen katolitsizm qadar yımşaq olsa, o qadar da tesirli olğan edi.

Neticede, yerli ermenilerniñ büyük bir qısmı Papanıñ birinciligini tanıdı (Kefeden tış, ermeni patriarhı bunı 1141 senesindez tanığan edi), grekler arasında ise Rim ve Konstantinopol arasındaki kilse uniyası ıntıluvları azırlanğan ve uyğun bir zemin tapa edi. Türklerniñ qarşısına çıqmaq içün Avropanıñ destegini er angi bedelge (isterse Papanıñ birinciligini tanımaqnen) qazanmaq istegen zevalğa oğrağan Vizantiya çarlığınıñ soñki areketleri Qırımda belli oldı. 1452 senesi dekabr 12-de Aziz Sofiya (Ayasofya) kilsesinde 1439 senesi iyün 6-da ilân etilgen Florentsiya uniyası tasdıqlandı, lâkin bu, 1453 senesi mayıs 29-da türkler tarafından zapt etilgen Konstantinopolnı qurtarmadı. Bu uniya genuezlerge, uniya hoşkerimliknen qabul etilgen Qırımdaki topraqlarında pravoslav ealisine tesir etmek içün ellerini boşattı.

Biraqtan, nominal olaraq Sugdey yeparhıyasına kirgen Kefege, pravoslav grekler içün Papa tarafından taqdis etilgen şarqiy rituallı piskopos tayin etilip başladı. Bu tayinlev, evelde pravoslav Nikeya arhiyepiskopu olğan Florentsiya uniyasınıñ teşebbüskârı kardinal Vissarionnıñ doğrudan-doğru vasıtacılığı ile başlandı: Trapezuntta (şimdiki Trabzon) doğğan o, öz vatanınen bağlı edi. O vaqıtta Kefe, diger bütün köylernen beraber pravoslav ealisi çoq az olğan zevalğa oğrağan Sugdeyanıñ (şimdiki Sudaq) kilse iyerarhlarına isteksiz buysuna edi.

Karlo Bossoli. Hersones vıraneleri. 1840-1842 ss.

Kefeniñ ilk uniat piskoposu ismi belgisiz olaraq 1464-1465 seneleri qayd etile, Vissarion titular latin Konstantinopol patriarhı olğandan soñ. Bu piskoposnıñ 1468 senesinde ölmesinen, yañı iyerarhnı ruhaniler ve halq saylamalı edi, lâkin bu işni Venetsiyadan kelgen Papa II Pavelge avaale ettiler. Pontifik Kefege sabıq Amasiya (Türkiye) arhiyepiskopu olğan Pahomiyni tayin etti. Yañı iyerarh Rimden Kefege quru yoldan kete yatqanda (Bosfor boğazını türkler kontrol etkennin içün deñizden kelmek imkânsız edi) qaraqçılar tarafından öldürildi. 1472 senesi iyül 6-da II Pavelniñ halefi Papa IV Sikst öz bullasınen Kefe piskoposu tahtına o yerniñ sabıq papazı Nikolaynı tayin etti; o şeerge 1474 senesiniñ soñlarında keldi.

Karlo Bossoli. Kefe. 1840-1842 ss.

1475 senesi türkler Kefeni zapt etip, onı yarımadadaki öz mülkleriniñ baş şeeri yasadılar. Eali tarafından Kefe ve Solday (Sudaq) grekleri içün saylanğan Kefeniñ soñki uniat piskoposı, Papa IV Sikstniñ bullasında qayd etilgeni kibi, Ful unvanına saip edi; kerçekten de bu isim, Kefe ve Solday rimo-katolik piskoposlarınen qarıştırılmasın dep berilgen. Uniat piskoposınıñ bu unvanı 1484 senesinde, Konstantinopolda uniyağa qarşı cıyın keçirilgen vaqıtta da qayd etile.

O vaqıttan berli Kefede ermeni ve katolik diniy cemaatlarınıñ ve iyerarhlarnıñ faaliyetleri, pravoslavlıqnıñ memuriy üstünligi sebebi ile imkânsız ola. XVI-XVIII asırlar devamında katolik kilisesi, missionerler ve ticariy konsullar vasıtası ile Qırımda evelki tesirini qaytarmağa tırışa; bu devirde Kefe piskoposlarınıñ unvanı saqlana edi (1493-1664 yılları arasında olarnıñ sekizi deñişken), lâkin Kefe şeerinde tesiri ve emiyeti yoq edi. Aynı zamanda şeerniñ uniatları, türkler tarafından destenlengen kilse ve mahalle mülkine aqlarnı saqlay ediler.

Menbalar:

A.L. Bertye-Delagard. Pravoslav ve uniat yeparhıyaları, olarnıñ sıñırları / Tavriya ilmiy arhiv komissiyası Haberleri — № 57 — Aqmescit: Tavriya guberniyası zemstvosı matbaası, 1920. — S. 35-66.
Stanisław Bendlewicz. Z podróży po Krymie i Ukrainie. — Poznan, 1910-1920 (?). — S. 22.