İlk Qırımnıñ saqlayıcısı
Qırımda fotoressam Vasiliy Sokornovnıñ ulu ve ilhamlı ömür ikâyesi.
Petro Volvaç. «Qrımska svıtlitsâ» gazetası, 2017 s., 29-ıncı sanı
Ayatta sıq-sıq öyle ola ki, cemaatqa yaki bir işke eñ çoq hızmet etken adamlar ve erbaplar, akimiyet ve nesillerniñ lâyıtsızlığı sebebinden unudıla. Bu hususiyet eñ çoq cinayetli kommunist sistemasına has edi. O, on biñlernen körümli şahısnı insaniyet hafızasından bile-bile sildi, bu ise milletniñ genetik kodunı da büyük ölçüde bozuvğa ketirdi.
Bugün tek sıradan Qırım sakininden yaki şimdi keniş tarqalğan "kelişken" qanunsız migrantlardan degil, atta şamatacı yerli "professional" vatanperverlerden keçmişniñ bir taqım ulu erbapları (atta etnik ruslar) aqqında ne bilgenlerini sorasañız, olar öz fuqare intellektual ve aqıl anbarından tek bir fahişe çariçeniñ ve daa bir qaç qanlı basqıncı-feldmarşalnıñ adlarını çıqarıp bilirler. Çoq qırımlı urra-vatanperverniñ bütün tarih bilgisi budır. Şunıñ içün de, böyle imperiya terbiyesi ile az tasil körgen nesillerniñ diqqatından biñlernen parlaq şahıslar ve körümli erbaplar tış qaldı.
İşğal etilgen Qırımda imperiya isteriyası içinde etnik rus olğan körümli Qırım fotoressamı Vasiliy Sokornovnıñ 150 yıllıq yubileyiniñ qayd etilmegenine iç de şaşmamalı. Men bu ulu fotoressamnı özüm içün daa talbe olğan yılları, Ukrainanıñ bağçılıq dehası Levko Sımırenkonıñ XX asır bağçılıq boyunca eñ ulu ilmiy eseri olğan "Qırım senaat meyveçiligi"niñ birinci cıltınen tanışqanda keşif ettim.
Daa o uzaq yıllarda belli Sımırenkonıñ eserindeki yüksek bediy illüstratsiyalarğa diqqat etken edim. Olar episi unudılğan fotoressam Vasiliy Sokornovğa ait edi. Levko Sımırenko, 1-inci cıltnıñ muqaddemesinde, öz dülber fotoresimlerinden faydalanmağa ruhset bergeni içün oña samimiy minnetdarlığını bildire edi. Yazıq ki, alim-bağçı, pek çoq ilmiy materialnen yüklengeninden, öz eserinde araştırmalarına esaslanğan yaki yardımları içün minnetdarlıq bildirgen adamlar aqqında aman-aman iç bir şey aytmay. O vaqıt men yahşı añladım ki, Sımırenkonıñ eseriniñ, tek o zamanki Rusiye imperiyasında degil, büyük ölçüde muvafaqiyet qazanması, keyfiyetli illüstrativ materialnıñ, eñ evelâ ise Vasiliy Sokornovnıñ yüksek keyfiyetli peyzaj fotoresimleriniñ qullanılmasına bağlı edi.
Fotoressamnıñ eserlerinen alim Aqmescit, Sankt-Peterburg ve Paristeki sergilerde tanışmağa imkân tapqan. Bu eki ulu şahısnıñ ayat yolları Qırımda da sıq-sıq kesişken. Taaessüf ki, bediy fotoresim boyunca zemaneviy edebiyatta Qırım ressamı aqqında malümat yoq. Ve eger ukrain alim-bağçısı, Qırım bağçılığınıñ çoq yıllıq araştırmacısı ve teñsiz mütehassısı Levko Sımırenkonıñ eseri olmasa, bir vaqıtlar belli ve pek populâr fotoressamnıñ adı ğayıp olur edi. Çünki onıñ fotoresimleriniñ ekseriyeti poçta kartoçkalarında basıla edi. Olarnıñ büyük bir qısmı coyuldı.
Qırımda qış künü 1912
Ulu ressamnıñ ömüri ve faaliyeti aqqında vesiqalar ve neşirler aman-aman saqlanıp qalmağan. Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilmesinden evel uzun qıdırışlar neticesinde, Vasiliy Nikandroviç Sokornovnıñ 1867 senesi fevral 27-de Vladimir guberniyası Şubsk qazasınıñ Vasilivske köyünde doğğanını bilmek mümkün oldı. Gelecek ressam ilk tasilini Voronej guberniyası Ostrogozk qazasınıñ Luşnikiv oquv yurtunda aldı. Yigit resim sanatınen meraqlana ve büyük istidat köstere edi. Onıñ Peterburg Sanat akademiyasında kündüzgi bölükte oqumaq içün parası yoq edi, bunıñ içün o, imtianlarnı muvafaqiyetnen tapşırğan soñ resim sanat bölüginiñ serbest diñleyicisi olaraq qabul etildi. Yigit, paytahtnıñ belli Pazetti fotoatelyesinde retuşyor olıp çalışa edi.
Atelye saibi, retuşyornıñ istidatını qıymetlendirip ve onıñ qıyın alını köz ögüne alıp, oña bir zengin adamnıñ qızınıñ büyük fotoportretini retuş ve boyamaq vazifesini berdi. Pazetti bu portretni Pariste ötkerilgen halqara sergige yolladı, anda o pek yüksek qıymetlendirildi — altın medal aldı. Yüksek mukâfat yaş ustası qanatlandırdı ve artıq mustaqil işlemege azır olğanına inandırdı. Lâkin paytahtnıñ pek suvuq ve sızavıq iklimi, ihtimal ki, yigitniñ verem hastalığına oğramasına sebep oldı. Ekimi oña tedaviylenmek içün Qırımğa ketmege tevsiye etti. Yaş ressamlarğa qoltutuv cemiyeti buña kiçik bir para ayırdı. Sokornov paytahtnı taşlap Aluştağa kete.
Tanışları oña yaş tul qadın Stakovskayanıñ evinde tolu pansionnen yaşamaqnı tevsiye ettiler. Lâkin Cemiyet tarafından ayırılğan para çabik bitti. Ressam, qıyınlıqlarnı yeñip, tedaviylenmeni devam etmek içün küçük Aluşta qasabasınıñ dülber etraflarınıñ etyudlarını yazmağa tırışa. Etraftaki dağ ormanları ve deñiz icatqa ilham bere edi. Ressam öz eserlerini yerli dükâncıq arqalı raatlanğanlarğa satmağa tırışa edi, amma olar aman-aman satılmay edi. Lâkin Sokornov sıq-sıq barğan Aluşta ve Yaltada raatlanğanlar, Yalı boyunıñ peyzaj fotoresimleri olğan ecnebiy poçta kartoçkalarını avesnen satıp ala ediler.
Usta evelki süygen işini aqlına ketirdi ve poçta fotokartoçkalarını ecnebiylerden daa ihtisaslı yapmaq mümkün olğanı neticesine keldi. O, özüniñ ilk zenaatına qaytmağa qarar berdi. Lâkin fotolaboratoriya donatması ve qıymetli reaktivler almaq içün onıñ parası yoq edi. Ev saibesi, Sokornovğa acıyıp, yardım etmege qarar berdi. Ve ressam, kerek olğan er şeyni satıp alıp, fotolaboratoriyanı donatqan soñ, daa yaşlıqtan yahşı bilgen işke tutuna.
Alupka üstündeki dağlarda 1905
Çabik Sokornovnıñ işlerinen o vaqıttaki belli "Niva", "Solntse Rossii", "Otkrıtoye pismo" jurnalları meraqlandı. Ustağa tanınuv ve lâyıq şuret kele. "Solntse Rossii" jurnalından fotoresimler albomını neşir etmek maqsadınen celp etici teklif kele, ve endi 1902 senesi "Qırım körünişleri" ("Vıdı Krıma") fotoalbomı ticaret ağında peyda olıp Avropa memleketlerine tüşti. Levko Sımırenko da özüniñ "Qırım senaat meyveçiligi" ilmiy eserini illüstratsiya etmek içün müellifniñ ruhsetinen işte bu fotoresimlerni qullandı. 2001 senesi "Tavriya" neşriyatı tarafından amelge keçirilgen "Qırım senaat meyveçiligi"niñ birinci cıltınıñ tıpkı basımı ulu ustanıñ fotoresimlerine yañı ayat nefes etti.
Sene er mevsiminde Yalı boyunda seyaat etip, foto usta, ağır fototehnikaynan yüklengeni alda, aman-aman er kün unikal fotoobyektler qıdıruvında uzun ve yorucı ekspeditsiyalar yapa edi. Sokornovnıñ fotoresimleri ustanıñ yollarını: Yalta, Aluşta, Simeiz, Bağçasaray, Aqyar etraflarını ebediyleştirdi. Ressam Qırım tabiatını unikal şekilde is ete edi. O, başqalarına irişilmez olğannı köre edi. Zor zenaat ve araştırma neticesinde o, peyzaj obyektleriniñ başqa mütehassıslar tekrarlayamaycaq kompozitsiya raurslarını saylap ala edi. Bugün atta tecribeli ustalar o zamanki fototehnikaynan böyle sanat şaheserlerini nasıl yaratmaq mümkün olğanına şaşalar. Vasiliy Sokornovnıñ fotoresimleri kelecek nesiller içün yalı boyu şeer-kurortlarınıñ ve belli daçalarnıñ evelki körünişini saqlap qaldı.
Qırımda qızıl ve beyaz terror yıllarında ressam aman-aman iç bir şey yaratmadı. Şuralar akimiyeti devrinde de o pek faal degil edi. Tek 1929 senesi Yaltada, Massandra soqağı, 24 nomeralı evde, Qırım devlet neşriyatı fotomasterkâ teşkil ete, anda Vasiliy Sokornovnı davet eteler. 1931 senesi usta bu bürokratik ve pek siyasiyleştirilgen teşkilâtqa 1300 Qırım manzarası negativini bere. Lâkin bu unikal sanat baylığı devlet memurlarını meraqlandırmadı.
Olar içün işçilerniñ kündelik ömürini teşviq etmek ve bolşevik akimiyetiniñ işitilmegen muvafaqiyetlerini maqtaq daa müim edi. Bu biabası kollektsiya neşriyat qarañğılıqlarında ğayıp oldı. Cenken evel ressam öz icadiy mirasından qasevetlenip, Leningradta özüne yaqın olğan Resim Sanatı Akademiyasına bermek içün eñ yahşı peyzaj negativlerinden 25 dinesini saylap aldı. Amma tezden başlanğan Ekinci cian cenki ressamnıñ planlarını bozdu. Vasiliy Sokornov 80 yaşında vefat etti ve eski Aluşta mezarlığında defin etildi.
Qırım işğal etilmezden evel Yalta ülkesınaslıq müzeyiniñ mütehassısları tarafından 70-ten ziyade fotoresimden ibaret kollektsiya toplanğan edi. Neticede bu, ustanıñ 1946 senesi Alupka müzeyine yapqan bağışından qalğan er şeydir. Şunıñ ile cenkten soñki yıllarda ressam tarafından bağışlanğan fotoresim kollektsiyasınıñ 30 faizi izsiz ğayıp oldı. Belli ki, izsiz ğayıp olğan tamam Sokornovnıñ unikal peyzaj fotoresimleri edi.