Ukraina Qırım köylerini ğayrıdan tikley
Cenkten soñki vaqıtlarda Ukrainanıñ teşebbüsinen Qırım köyleriniñ ğayrıdan tiklenmesi.
Petro Volvaç, TŞC aqiyqiy azası, UMŞ azası, Qırım MC namlı ilim ve tehnika erbabı, 60 yıllıq stajlı qırımlı. «Qrımska svıtlitsâ» gazetası, 2017 senesi, 40-41-inci sanları
Cenkten soñ on yılğa yaqın vaqıt içinde yarımadada, köy yerlerinde rus akimiyeti iç bir qurucılıq yapmadı. Devlet qoltutuvınen bu vaqıtta tek bir qaç yüz ev quruldı, amma iç bir mektep, hastahane, balalar bağçası yaki klub qurulmadı. Qadimiy rus aydutınıñ mentaliteti boyunca memuriy tuman evelki Qırım muhtar cumhuriyetinden qalğan cemiyet binaları ile yaşayış evlerini ve atta yüz biñlernen sürgün etilgen qırımtatarlar, yunanlar, bulğarlar, ermeniler, çehler, nemselerniñ mülki ile aletlerini eñ tolu şekilde qullandı.
Boşalğan köylerge, esasen Yalı boyunda ve dağ eteklerinde, Rusiye materiginden ve Krasnodar ülkesinden köçmenler ketirile edi. Mahsus ve yahşı teşkerilgen rus köçmenleri kontingentine akimiyet sürgün etilgenlerniñ evlerini bedava bere edi. Moskva reberleriniñ emrinen yerli memurlar sürgün olunğanlarnıñ mülki ve köy eşyaları ile yahşı ticaret yapa ediler. Tek 1953 senesiniñ soñunda bedava ev fondu bitken soñ, imtiyazlı kreditler ve yerli maliye menbaları esabına şahsiy ev qurucılığı yapmağa ruhset berdiler.
Ukraina, Qırım vilâyeti oña berilgeninden ilk yılında köçmenlerni yerleştirüv büyük meselesinen qarşılaştı. Çünki tamam 1954 senesinden Qırım köylerine, esasen çöl rayonlarına ukrain ealisiniñ kütleviy köçürilüvi başlandı.
O vaqıt Qırım matbuatınıñ saifeleri böyle maqalelernen tolu edi. «Radânskıy Krım» gazetası arhivinden, 27.03.1956 s.
Yarımada ukrainalı köçmenlernen tolmağa başlağan devirdeki Qırım arhivlerini ögrener ekenmim, birinci dalğa ukrain köçmenleriniñ qorqunç ayat şaraitleri aqqında aytılğan bir sıra vesiqalı materiallar taptım. Ev olmağanı içün ailelerni suv da, isitma da olmağan kelişmegen binalarda yerleştire ediler. Bunıñ içün eñ sıq klublar, balalar bağçaları ve atta ayvan fermaları qullanıla edi. Ukrainadan büyük köçürüv devriniñ Qırım arhivleri, köçmenlerniñ dürlü müessiselerge şikâyetlerinen toldurılğan. Olarda insanğa yaraşmağan ayat şaraitleri, yerli memurlarnıñ pervasızlığı ve aqaretleri aqqında aytıla. Arhivlerde köçmenlerniñ çoq sanlı şikâyetlerini tasdiqlağan dürlü komissiyalarnıñ çoq materialı bar.
Kiyev akimiyeti, «kreml aqıllıları»nıñ viran olğan Ukraina boynuna asqan bütün yüküni ve Qırımnı ealinen tolduruv devlet programmasınıñ icrası içün olğan mesüliyetini yahşı añlay ediler. Şunıñ içün, Qırım Ukrainağa berilgen soñ ilk aylarda mecburiy-göñülli köçmenlerniñ yarımadadan qaçuvını toqtatmaq ve narazılıqlarnen isyanlarnıñ ögüni almaq içün Kiyev akimiyeti köçmenlerni evnen temin etüvde ciddiy deñişmelerge qol urdı.
UQP MQ ve Ukraina Nazirler Şurasınıñ emrinen uquqiy ükümet bölügi 1954 senesi mayıs 20 alına köre Qırımda köçmenlerni yerleştirüvdeki qusurlar aqqında keñ kölemli doklad yazısı (Dopovidna zapıska) azırladı. (Vesiqa № 54. "İçtimaiy-siyasiy deñişmeler alında Qırım (1940-2015) vesiqalar ve materiallar cıyıntığı, Kıyiv, «Klio» neşriyatı, 2016, 231-245 s.)
Malümatta qayd etile ki, 1951-1954 seneleri devamında Qırımğa 9970 aile (aman-aman 50 biñ kişi) köçürildi. O vaqıt içinde fena hocalıq-qurucılıq yüzünden 1005 aile öz-özünden evelki yaşağan yerlerine qaytıp ketti. Tek Qırım kolhozlarında 1952-1954 senelerinde kelgen 925 köçmen ailesi evnen temin etilmegen edi, 1385 aileniñ ise sıyırları yoq edi. O vaqıttaki köy şaraitlerinde sıyır aileniñ esas asrayıcısı edi. Yerli akimiyet köçmenlerge söz bergen mal kvitantsiyalarınıñ 94 tonna qartop ve 45 baş ayvanğa deñiştirilmesini ayatqa keçirmedi.
Doklad yazısında da bildirile ki, köçmenlerge ev quruv planları yıldan-yılğa becerilmey. Böylece, 1954 senesinde köçmenler içün planlaştırılğan 2700 evden şu seneniñ mayıs ayına qadar tek 250 ev, yani plannıñ 9,2%-i azırlanğan edi. Canköy, Azaq, Saq, İslâm Terek, Seyitler ve Qurman rayonlarında köçmenlerge ev qurucılığı pek yaramay yapıla edi. Balıq hocalıqlarında da köçmenlerge iç bir ev qurulmadı, halbuki plan boyu 1954 senesi mayıs ayına qadar anda 350 ev qurulmaq kerek edi.
Bundan ğayrı, 1954 senesine qadar rusyeli qurucı-bozuqçılar tarafından qurulğan evlerniñ pek ciddiy nuqsanları olğanı qayd etile. O evlerdeki peçler isitmağa kelişmey, saraylar töbesiz berile, azbarlarda tuvaletler de yoq edi. Meselâ, Züye rayonı Malenkov adındaki kolhozda 20 ev qaza alında buluna edi, olarnıñ fundamenti balçıq ile tatır taştan yapılğan, bazı evlerde qapı ve pencere çerçiveleri yalıtqan olmaksızın (teploizolâtsiya) qoyulğan edi. Kerek olğan eki oda ve bir aşane yerine evler bir oda ve aşanenen berile edi.
Bütün sayılğan nuqsanlar ve yerli bülbüllerin kötüge qullanuvları köçmenlerniñ Qırımdan kütleviy qaçuvına ketirdi. Meselâ, vilâyet merkezinden 6 km uzaqlıqta bulunağan Qalmuq Qarı (Trudove) köyü "Aqmescit" (Simferopolskiy) şeer yaqınındaki hocalıqtan 1952 senesi kelgen 86 aileden 10-u evelki yaşağan yerine qayttı. Bütün sayılğan nuqsanlarnı toqtatmaq içün URSR Nazirler Şurası yanındaki köçmenlerni hocalıq ceetinden yerleştirüv bölügi qurucılıq teşkilâtları reberlerine qurucılıq nuqsanlarını yoq etmege emr etti ve yerli akimiyet organlarına bu meseleni vilâyet icra komiteti ve fırqa vilâyet komiteti mahsus toplaşuvlarında baqmağa vazife berdi.
Köp keçikip, 1954 s. sentâbr 30-da Qırım KP vilâyet komitetiniñ birinci kâtibi Dmıtro Polânskıy köçmenlerge ev qurucılığı nezaret altına alınmağan meselesini vilâyet komiteti bürosı muzakeresine çıqara. Qırım Ukrainağa berilgen soñ bu cıyın eñ büyüklerden edi, ve köçmenlerniñ yerleştirilüvi meselesi yerli akimiyet tarafından belki de ilk kere muzakere etile edi.
Dmıtro Polânskıy reberligindeki Qırım vilâyet fırqa komiteti cumhuriyet akimiyeti organlarınıñ esaslı teşkerüvlerinden soñ "köçmenler içün ev qurucılığınıñ pek yaramay tarzda yapılğanını" tanımağa mecbur oldı. Ve bu kerçekten de öyle edi. Çünki Qırım köylerinde ev qurucılığınıñ yıllıq planı 2880 ev olğanı alda, sentâbr soñuna tek 802 ev istifadege berildi, 1166 ev ise qurucılıq esnasında edi. Hususan Canköy, Azaq, Büyük Onlar, Aqmeçit, İslâm Terek, İçki ve Yedi Quyu rayonlarında evler qurucılığı pek yaramay yapılğan edi. Şu seneniñ sekiz ayı içinde Canköy, Büyük Onlar ve İçki rayonlarında 138, 101 ve 94 planlaştırılğan evniñ qurucılığına asıl başlanmadı bile.
«Radânskıy Krım» gazetası arhivinden, 27.03.1956 s.
Qırım Rusiye Federatsiyasına boysunğan cenkten soñki on yıl içinde ğaliba ilk kere Kiyev asıl areketsiz olğan Qırım fırqa vilâyet komitetini ve vilâyet icra komitetini bilesin dep mecbur etti ki, bütün yerli akimiyet organları içün eñ baş fırqa-hocalıq vazifesi - köylerde ev qurucılığıdır. Vilâyet komiteti qararında: «Bu vazife yerine ketirilmese, kelescekte Qırım kolhozlarınıñ quvetlenüvi imkânsızdır» - dep qayd etile.
Büronı aqıyqatta idare etken Kiyev yüksek memurlarınıñ ısrarı ile kolhozlarnıñ ve balıq tutuv teşkilâtlarınıñ bütün quvetlerini ev quruv kedergilerini yoq etmege cemi etüv kararı alındı. Er bir hocalıqta evlerni daa yahşı quracaq köçmenlerden ibaret qurucılıq taqımları yapılması teklif etildi.
Diger Ukraina regionlarından adamlarnıñ Qırımğa köçüviniñ bütün on yıllıq devri içinde Qırım akimiyeti ögünde ilk kere köçmenlerniñ Qırımdan ketiş sebeplerini tapıp aydınlatuv vazifesi de qoyuldı. Köçmenlerniñ hocalıq olaraq yerleşüvine diqqatsızlıq yapqan yaki oña kedergi olğan bütün seviyedeki reberlerniñ şahsiy mesüliyeti kirsetildi.
Köçmenlerge ev qurucılığına fena reberlik etkeni içün fırqa vilâyet komiteti qurucılıq saasındaki bir çoq mesül hızmetçige ciddiy tenbiler berdi. Fırqa bürosı bütün Qırım rayon komitetleri ve rayon icra komitetleri yolbaşçılarını er bir hocalıqta köy qurucılığınıñ asıl vaziyetini körip çıqmağa, vaziyetni tüzetmek ve köçmenler içün evlerni berme planlarını yerine ketirmek boyunca somut tedbirler işlep çıqarmağa mecbur etti.
Köçmenler içün ev qurucılığı ile köy yerleşüvi vaziyetini tamırından deñiştirmek maqsadında, 1945 senesinden 1954 senesine qadar cenkten soñ bütün devir içün er bir köçmen ailesiniñ yerleşüvini keñ kölemli teşkerüv kerekligi aqqındaki qarar maddesi büyük emiyetke saip edi. URSR Köy hocalığı Nazirligi yanındaki Baş İdare, Emek ve İçtimaiy meseleler boyunca Devlet Komitetinen birlikte kerçekten de 1954 senesi böyle bir malümat (spravka) azırladı (Vesiqa № 88, aynı yerde, 399 saifesi). Bu malümatnamede 1950-1953 seneleri devamında pek yaramay turmuş şaraitleri ve yerli akimiyet tarafından köçmenlerge tiyişli imtiyazlar berilmegeni içün pek çoq köçmenniñ keri ketkeni qayd etile.
Amma köçmenler içün evlerniñ aqqıyqiy büyük kölemli qurucılığı tek Qırım vilâyeti Ukrainağa berilgen soñ başlandı. Qırımnıñ Ukraina terkibinde bulunğan on yıllığı içinde ev qurucılığı esapları atta qatiy büyüktir. 1954 senesinden başlap er yıl Qırımğa 5 biñge yaqın aile köçip kelgen. Ukrain ükümeti er yıl tahminen şu qadar aileni evnen temin etmek mecburiyetinde edi. Eñ qaralama esaplarğa köre bile Ukraina er yıl dağ etekleri ve çöl zonasında köçmenler içün 4-5 biñ ev qurmaq ve bermek kerek edi. Lâkin 1956 senesinden Qırım köylerini yerleştirüv esnasları pek ziyadeleşti. Bunıñ ile birge köçmenlerge ev qurucılığı miqdarında da ösüş körüldi.
Şuña köre, Rusiyeden kelgen ilk dalğa köçmenleri 1953 senesiniñ soñlarına qadar deyerlik azır evler (esasen sürgün etilgenlerniñ evleri) alsa, Ukrainadan kelgen köçmen aileleri yaşamaq içün kelişilmegen binalarda azaplanıp, özlerine evlerni özleri qurmaq mecburiyetinde ediler. Bunıñ içün de ukrainalılar 1954 senesinden soñ Qırım köylerini ğayrıdan tikledi dep aytuv mübalâğa degildir.
Ukrainanıñ başqa regionlarından kelgen köçmenlerniñ Qırım toprağında nasıl qabul etilgeni aqqında matbuat saifeleri şaatlıq ete. «Radânskıy Krım» gazetasınıñ 1956-1957 ss. arhivinden
Daa 1954 senesi iyül ayında URSR Nazirler Şurası 1508 nomeralı Qarar qabul etip, Qırım vilâyetini ealinen tolduruvnıñ pek iddialı planını tasdiqladı. Qararda 1954-1958 seneleri devamında 17800 aileniñ (tahminen 70 biñ adamnıñ) köçürilüvi közde tutula edi. Şu devirde köçmenler içün 18 biñden çoq ev qurulmaq kerek edi.
URSR Nazirler Şurasınıñ şeer ve köy qurucılığı naziri muavininiñ 1957 senesi mart 15 künündeki malümatnamesi köstere ki, 1955 senesiniñ soñundan Qırım köylerinde köçmenler içün ev qurucılığı epey kenişlendi. 1956 senesiniñ Devlet planı ile Qırım vilâyetinde 5000 ev quruluvı közde tutula edi. (Vesiqa № 131, aynı yerde, 536-538 s.)
İlk nevbette bu Qırım reberliginiñ eñ yuqarı basamaqlarındaki tamır kadr deñişüvleri ile bağlı edi. Hocalıq faaliyetinde yiberilgen büyük hatalar, yarımadanı adamlar ile tolduruv ükümet programmasında sımırılğan ciddiy qusurlar, Kiyevniñ gumanitar siyasetine qarşılıq yaki gizli simülâştsiya sebebinden, 1955 senesiniñ soñunda Kiyev yolbaşçıları tamam ciddiy qarar – fırqa vilâyeti ve vilâyet icra komiteti yolbaşçılığını deñiştirmege qarar qabul ettiler. Gururlı ve Kiyev tarafından aman-aman idare etilmegen Dmıtro Polânskıynı ukraina-merkezli pragmatik ve tecribeli hocalıqçı Vasıl Komyakovğa deñiştirilmesi çoq muvafaqiyetli oldı. Onıñ kâtibligi 1955-1961 ss. devri Qırım iqtisadiyatınıñ, em de vilâyetke ukrain çehresi berüvniñ eñ zengin ve muvafaqiyetli zamanlarından biridir.
Tamam Qırım vilâyet fırqa komitetine Vasıl Komyakovnıñ reberlik etüvi ile tek yarımada iqtisadiyatınıñ adeti üzre esas saaları (bağçılıq ve yüzümcilikniñ) degil, köy qurucılığınıñ ğayrıdan tiklenmesinde de büyük sıçrav oldı. Qırımnı Ukrainadan kelgen köçmenlernen tolduruvnıñ töpesi de şu devirge tüşe. Belli ki, cenkten soñki yıllarda qurulğan, amelen adam toplav ve Qırımğa köçürüvnen oğraşqan vilâyet idaresi 1954 senesinden soñ quvetleştirildi. O ötken asırnıñ 80-nci yıllarına qadar saqlandı. Şunıñ içün Qırımnıñ ukrainlernen toldurılğan esabını tapmaq qolaydır.
Qırım köyünüñ cenkten soñ ğayrıdan quruluvı tek degil, aynı yarımadanıñ bütün iqtisadiyatı ğayrıdan tiklenmesinde de Ukrainanıñ pek büyük rölüni tayin etmek mümkündir, çünki aman-aman bütün rayonlarda Qırım köylerini 1954 senesinden soñ ukrain halqı ve Ukraina devleti ğayrıdan tikledi. Qırım köyleriniñ suvuq suvnı, başta artezian, soñ ise Şimaliy Qırım kanalından Dnipro suvı ile suvarılmasını temin etilmesi çöl köylerini ve köçmenlerniñ bütün yañı evlerini terek-fidanlarğa boyalmasını qoltuttı. Bir qaç yıldan soñ eveldeki suvsız ve qarañğı, ösümliksiz çöl köyleri, gürlegen bağlarnen yaraştırılğan yeşil vahağ (oazislerge) çevirildi.