Cenkten soñki ilk yıllarda Qırımnı kim ğayrıdan tikledi?
Petro Volvaç, TŞC aqiyqiy azası, UMŞ azası, Qırım MC namlı ilim ve tehnika erbabı, 60 yıllıq stajlı qırımlı. «Qırım svıtlitsâsı» gazetası, 2017 senesi, 1-inci sanı
Petro Volvaç, TŞC aqiyqiy azası, UMŞ azası, Qırım MC namlı ilim ve tehnika erbabı, 60 yıllıq stajlı qırımlı. «Qrımska svıtlitsâ» gazetası, 2017 senesi, 1-inci sanı
«Zannetmeyim ki, «Qırım meselesi» bir vaqıtları ciddiy olaraq köterilsin. Qırım, nasıl aytalar, tolusınen Ukrainağa «bağlı»dır, ve onıñ Rusiyege qosulması – atta naçariy (gipotetik) olaraq bile – Rusiye iqtisadiyatını tamamınen yoq etecek». (Ye. Gaydar, «Pravda Ukrainı», 1995)
Müstaqillik ilân etilgeninden çoq keçmeden, 1991 senesi dekabr 1-de olıp keçken «Siz Ukrainanıñ Müstaqilligini ilân etken aqtni destekleysiñizmi?» sualinen Bütinukraina referendumu, Qırımda çoq raat ve etnik-siyasiy seviyede iç bir zıddiyetsiz keçti. Rey berüvde saylavcılarnıñ 67,7%-i iştirak etti, qırımlılarnıñ 54,2%-i ise musbet cevap berdiler. Aqyarda bu köstergiç atta daa yüksek edi – 57%. Qara deñiz flotunda referendumnıñ neticeleri sensatsion oldı. Rey berüvde iştirak etken arbiylerniñ 97%-inden 72%-i Ukrainanıñ Müstaqilligini yaqladı, 48%-i ise Leonid Kravçuknı Ukraina Prezidenti vazifesinde destekledi.
Böylece, Birinci bütinukraina referendumnıñ alınğan neticeleri işandıra ki, yerli ealiniñ uzaq yıllar devamında maqsatlı ve şiddetli ruslaştırıluvına baqmadan, yarımada ukraina-merkezli olıp qala edi.
Qırımda eali arasında separatist keyfiyetlerini, Rusiye parlamentindeki agressiv imperiya-şovinistik küçleri ve olar tarafından azırlanğan ilk rusiyperver partiyalar ve ekstremistik cemaat rus teşkilâtları qozğatıp başladı. O vaqıt SSRİ Yuqarı Şurasınıñ Qırım vilâyetini RSFSR terkibinden Ukraina terkibine berüv aqqında 1954 senesi qabul etilgen Qararını qayta baquv meselesi köterildi. Rusiye Federatsiyası Prezidenti Boris Yeltsin parlamentteki ekstremistik beyanatlardan uzaqlaşqan kibi köründi, amma prezident memuriyeti Qara deñiz flotunıñ Ukraina içün faydasız bölünüvinde onı Ukrainağa basqı vasıtası olaraq ustalıqnen qullandı.
Tamam bu vaqıtta evel raat olğan Qırımda Moskva tarafından yahşı ödelgen yerli şovinist partiyaçılar ve qoqla teşkilâtlarnıñ tesiri astında kün-künden separatist şiarları sıq eşidilip başladı.
Olardan eñ populârı – yarımadanıñ iqtisadiy mustaqilligi aqqında, qırımlılarnı «Kiyevli ağay hırsızlay» degen yalanlar, yaqınlaşqan qorquzıcı «ukrainalaştıruv» ve Qırımda ukrainalılarnıñ basqısı aqqında uydurma edi. Qırım toplüminiñ böyle marginal qısmı arasında «kelişkenler» ("ponayehalı") degen laf pek tarqalğan edi. Yáni ukrainalılar yaki ukrainca bir şey aqqında laf ketkende, bu ıstılanı agressiv ruslar eñ inandırıcı ve qattı delil olaraq qullana ediler. Bunı eñ çoq aydut sımalı bazar satıcı qadınları, arbiy alâmetleri olğan ve Moskva şivesinen laf etken qart aqaylar qullana edi. Qırım ealisiniñ büyük qısmı kündelik işler ve ağır yaşayışnen yüklengeninden raatlığını saqlap, milliy-etnik tolerantlıqnı köstere edi.
Şu aqaretli «kelişkenler» sözü, yarımadada 60 yıl yaşağan ve bu ülke içün faydalı bir şeyler yapqan menim kibi bir qırımlını özüm içün ağırtıcı olğan şu meseleni bilmege mecbur etti: «Kerçekten de 1954 senesinden soñra Qırımğa ukrainalılar kelip doldımı ve zorbalıqnen «asıl rus toprağını» basıp aldılarmı?». Buña obyektiv cevapnı tek Qırım arhivleri bere bile edi. Tamam olar ve saqlanıp qalğan yerli gazetalar 1944 senesinden 1985 senesine qadar ukrain halqınıñ keniş kölemli mecburiy köçürilüvi aqqında unikal materiallarnı saqlaylar.
Çoq yıllıq zorbalıq devlet aktsiyasınıñ iqtisadiy sebepleri, kölemi ve Qırım içün kelescekteki neticeleri basmada defalarca baqıldı ve aydınlatıldı. Bu problemnen tanışmaq istegenlerni biz «Qrımska svıtlitsâ»daki maqalelemizge, «Ukrayinska provesiñ Krımu» (Aqmescit, Dolâ, 2008) monografiyasına ve professor Volodımır Sergiyçuknıñ çoq qıymetli «Ukrayinskıy Krım» (Kıyiv, Ukrayinska vıdavnıça spilka, 2001 ve 2016 ss.) kitabına yollaymız.
İşançlı vesiqalarğa esaslanğan keti inamımdır ki, 1954 senesi Qırımnıñ Rusiyeden Ukrainağa berilmesi yarımadanı iqtisadiy ve gumanitar fâciadan qurtardı. Materik Ukrainadan zorbalıqnen ketirilgen bir millionğa yaqın ukrainalılar ve respublikamıznıñ büyük mal-mülk (material) resursları sayesinde Qırımnıñ cenkten soñ ğayrıdan tiklenmesi olıp keçti.
Kerçek oludur ki, endi ğayrıdan tiklengen, nizamğa ketirilgen ve qurulğan Qırımğa, yaşamaq içün eñ qolaylı region olaraq, 1970-1980 ss. bütün rus vülâyetlerinden, eñ çet yerlerinden yüz biñlernen «rus toprağı vatanperverleri» keldi. Büyük şeerlerde, ayrıqsa Aqyarda, bu kontingent istifalar, evelki KQB hadimleri ve Stalin-Hruşçov gulaqlarınıñ qoruyıcılarından ibaret edi. Bunıñ içün «Rusiy şan-şüreti şeeri»niñ 2014 senesi fevral künlerindeki aşırı separatizmi közlenilmegen bir şey degil edi.
Eger biz 1954 senesinden soñ eñ süyümli separatist ıstılası olğan «ponayehalı» lafınıñ aqqiyata yaraşmağanına inandıq, o zaman daa bir cevaplanmağan sual doğa: «Qırımnı Stalin-Beriya qıyıcı genotsid deportsiyası ile eki kere viran etilgen ve ealisizleştirilgen Qırımnı kim qurıp tikledi?». Yarımadada 500 biñden ziyade olmağan eali qaldı, olarnıñ da ekserisi qartlar ve balalar edi. «Aqıyqiy rus vatanperverleri» bu sebepten tasdıqlaylar ki, iqtisadiy bozuqlıqlarnı ve viranlıqnı yeñüvde birinci ağır yükni Rusiyeden kelgen köçmenler (köçip kelgenler) köterdiler. Doğrudan da, Kremlde başta qırımtatarlarnı ve başqa halqlarnı sürgün etken soñ Qırımnı ruslarnen toldurmaq istediler.
Endi Yalı boyunıñ eñ yahşı yerlerini esasen rus ealisi ile yerleştirmek içün ilk ğayret etilgen edi. Amma olar da başqa tabiat ve o topraqlarda hocalıqnı idare etüvdeki başqa ideologiya sebebinden büyük qısmı yerleşip olamadı ve evlerine tıpqı tarqanlar kibi qaçıp dağıldılar. Yañı yerde tek Şimaliy Kavkazdan (Krasnodar ülkesi ve Stavropolye) kelgenler qaviy yerleşip qala edi. Olarnıñ arasında ekserisi ukrainalılar edi. O zaman kreml aqıllıları Qırımnı ğayrıdan tiklemek içün anda ukrainalılarnı köçürmek fikrine keldiler.
Men 1954-1985 ss. Qırımğa ukrainalılarnıñ köçüvi aqqındaki esnaslarnı ögrenip, Qırım arhivlerinde çalışqanda, yarımadanıñ Rusiye Federatsiyası terkibinde olğan vaqtında ukrain ealisiniñ köçürilüvi aqqında tek seyrek malümatlar taptım. Kiyev arhivlerini de qarıştırayım dedim, lâkin bunıñ içün imkân olmadı. Sürgünde bulunıp, elime Qırım aqıyqatı aqqında ukrainca qalın bir kitap - "Cemaat-siyasiy deñişmeler (transformatsiyalar) alında Qırım", Kıyiv, «Klio» neşriyatı, 2016 s., kirdi. Onı O. Bajan reberliginde Kiyev alimlerinden ibaret kollektiv azırladı.
Bu kitap vaqtımnı tıymağa yardımcı oldı. Kitapta berilgen vesiqalı materiallarda men sualime cevap taptım. Olar büyük ölçüde evelki talil-tahminlerimi tasdıqlay ediler.
Şu sebepten, Ukrainanı viran etken Ekinci cian cenkiden (o toprağımızdan eki kere keçip ketti), Qolodomordan ve yañı bir cenkten ukrain ealisi millionlarnen ğayıplar körgeninden soñ, cinayetkâr kreml akimiyeti, atta Şuralar Konstitutsiyasını inkiâr etip ve malorossiya hızmetçileriniñ sessiz razılığı ile, ukrain halqını uquqiy baqımdan başqa bir devletke kitleseviy deñiştirmege, yañı köçürmege başladı. Bu daa bir kereden tasdıqlay ki, totalitar şuralar rejimi içün İttifaq yaki cumhuriyet Konstitutsiyaları tışarığa tek bir közboyamacılıq ve yalan yüzü edi.
Nems-faşist işğalinden yarımada azat etilgeninden ve qırımtatarlar sürgün etilgeninden tek bir yıl, qırımtatarlar sürgünliginden tek 3 ay soñra URSR Halq Komissarları Şurası ve Ukraına KP(b) Merkeziy Komiteti Kremlniñ emrinen «Kolhozcılarnı Qırım ASSR-nıñ Kuybışev rayonına köçürüv aqqında» qarar qabul eteler. Sahtekârlıq ve malümatnıñ tiyendeşligi ile qabaatlanmamaq içün, Qararnıñ kiriş qısmını ketiremiz: «Qırım rayonlarına kolhozcılarnı köçürüv aqqında» 1944 senesi avgust 12-de qabul etilgen 6372 s nomeralı Devlet Qorçalav Komitetiniñ qararına binaen, Vinnıtsâ, Jıtomır, Kıyiv, Kamyanets-Podilskıy (şimdi Hmelnıtskıy, Sumı, Çernigiv ve Poltava) vilâyet Şuraları icra komitetleri ve KP(b)U vilâyet komitetlerini 1944 senesi oktâbr 1-ine qadar Kuybışev (şimdi Bağçasaray) rayonına 3000 hocalıqnı (9000 adamnı) köçürmege mecbur etmek.
Aşağıda vilâyetlerge köre hocalıqlarnıñ ve köçmenlerniñ sayısı berile. Eñ çoq Vinnıtsâ, Kamyanets-Podilskıy, Jıtomır vilâyetlerinden (600, 500 hocalıq) köçürülecek edi. Olarda plân boyu 1500-den 1800 adamğa qadar köçürilmek kerek edi. Kolhozcılar ile birge köçürüvge 41 kolhoz reisi, 32 köy şurası reisi, 40 oca, 3 ekim, 20 kombayn şoförı, 60 traktor şoförı, 4 mehanik, 8 agronom ve 4 zooteknik tüse edi.
Cinayetli qararnıñ daa bir maddesi «Qırım topraqlarını tezden ögrenip ve olarnıñ yahşı ösmesini temin etip bilecek bağçılıq, yüzümcilik ve tütünciliknen tanış sadiq ve işçen kolhozcılarnıñ saylavını ötkermek»ni talap ete, ve bunıñ ile, köçürilmek içün belgilengen er bir ailede eñ az 2 çalışa bilgen adam olmaq kerek edi. Biz bilerekten köçmenlerniñ maddiy-uquqiy aqqları ve mecburiyetlerine toqunmaymız. Olar aqqında ayrı aytmaq kerek. Qayd etmek lâzim ki, qararda böyle salmaqlı bir şey köz ögüne alına: "Sabıq kolhozcılarnıñ (tatar, bulğar ve başqa sürgün etilgen, saçqanları ve oturttıqları olğan) toprağı yañı qurulğan kolhozlarğa berile ve köçmen kolhozcılarğa ömürlik berilüvnen bekitile."
Kreml talancılarının sürgün etilgenlerniñ (mahsus köçmenlerniñ) mülküni satıp pay almaq qararı da pek meraqlı ve ahlâqsızdır. Olar yerli organlarğa Ukraina köçmenlerine tek köy hocalığı aletlerini degil, evel mahsus köçmenlerge ait olğan ev eşyalarını da satmağa emir ettiler. Bu cinayetli ve ahlâqsız vesiqanen tanışqan soñ, Qırım ealisiniñ bir qısmınıñ qırımtatarlarnıñ ve başqa sürgün etilgen halqlarnıñ Qırımğa qaytuvına menfiy munasebetiniñ yaşaycılığı añlaşıla.
Bu sindromnı kommunist-şovinist akimiyeti Qırımda on yıllar boyu yerleştirdi. Bu ahlâqiy qusurlarğa belli derece mezkür qararnıñ bazı maddeleri cevap bere: - Qırımğa köçken kolhozcılarnıñ aileleri, azbar binaları ve bostanları olğan evlernen temin etile; - köçmen-kolhozcılarğa berilgen yaşayış evleri ve azbar binaları olar tarafından satılamaz yaki icarağa berilemez. Qayd etilgen binalar kolhozda 5 yıl üzüliksiz çalışqan soñ olarnıñ şahsiy mülkiyetine keçe.
1954 senesine qadar ukrainalılarnıñ Qırımğa köçürilüviniñ daa az meraqlı olmağan başqa ceetleri de nevbetteki basmalarda aydınlatılacagına ümüt etem.