Qara deñiz Ermenistanı
Qırım yarımadasında endi aman-aman biñ yıl büyük ermeni cemaatı yaşay. Ermenilerniñ Qırımnen ilk alâqaları ise, ermeni çarı Büyük Tigran ve Pontoslı Mitridat zamanından belli.
Yevgeniya Borisenko. «Qırım svıtslytsâsı» gazetası, 2016 senesi, 41-inci san
Orta asır ermeni yılnamelerinde cenübiy-şarqiy Qırım tam da boyle — Deñiz yalı yaki Qara deñiz Ermenistanı olaraq adlandırıla. Qırım yarımadasında endi aman-aman biñ yıl büyük ermeni cemaatı yaşay. Ermenilerniñ Qırımnen ilk alâqaları ermeni çarı Büyük Tigran ve Pontoslı Mitridat zamanından (m. e. II-I asırlar) belli.
Qırım ermeni meskenleri hususan XIII-XIV asırlarda, Ermenistanğa moğol ücümi sebebinden çoq adamlı ola. XIV asırnıñ başından ermeni köçmenleri Qırımda faal areket ete (binalar qura, zanaatçılıqnen, köy hocalığınen oğraşa, canlı ticaret munasebetlerine qoşula, mektepler aça, skriptoriyler qurula).
Ermeni tüccarları Qara deñiz ticaretinde faal iştirak etkenlerini cenevizlileriniñ notarial vesiqaları tasdıqlay. Olar italyanlarnıñ Qırım yalısındaki ticaretinde de büyük rol oynay ediler. Şimal ve Şarqqa ketirilgen mallarnı tam da Qırım ermenileri tarqata edi. Qırımda zanaatçılıqnıñ inkişafında da olar büyük rol oynap, Kefe, Solhat, Sudaq, Qarasuvbazar şeerleriniñ ticaret ve zanaat ealisiniñ saldamlı qısmını teşkil ete ediler.
XV asırnıñ soñunda birleşken tatar-türk quvetleri tarafından yarımadanıñ zapt etilüvi Qırım ermeni koloniyası içün büyük bir sınaq oldı. Ceneviz koloniyası yoq etildi. 1475 senesi qan töküvi ve hristianlarğa qarşı soñraki deşetli quvğunlar sebebinden Qırımnıñ ermeni meskenleriniñ sayısı çoq kemeidi. Vaziyet tek XVII asırnıñ başında deñişti. Tınç medeniy ayat içün şartlar peyda oldı. Zanaatçılıq ve ticaret canlandı, eski qolyazmalar yañardı, tasil müesseseleri açıldı, olarnıñ arasında Surb-Haç manastırınıñ diniy mektebi hususan belli edi.
1778 senesi Qırımnıñ diger hristian halqları ile beraber 12 biñden ziyade ermeni sürgün etildi. Olarğa Don özeni yalısındaki boş topraqlar berildi. Qırımda ise bazı sebeplerden qalmağa izin berilgen tek bir qaç yüz ermeni qaldı. Qırım ermenileri özlerinen beraber Qırımda yaratqan çoq maddiy qıymetlerni, şu cümleden qolyazmalarnı alıp ketkenleri müim bir fakttır. Rusiye imperiyası terkibine kirgenden soñ ermenilerniñ bir qısmı doğmuş yerlerine qayttı. Birazdan olarnıñ sayısı Şarqiy ve Ğarbiy Ermenistandan kelgen köçmenler esabına arttı. Koloniyanı yañıdan tiklemek içün ükümet tarafından imtiyazlı şartlar yaratıldı: ibadethaneler, topraqlar, şeer maalleleri qaytarıldı, Eski Qırım ve Qarasuvbazarda milliy şeer öz-özüni idare etken cemaatlar quruldı.
Yarımadanıñ aman-aman bütün toprağında ermeni meskenleri bar: Kefe, Eski Qırım, Sudaq, Qarasuvbazar, Balıqlava, Or qapı, Kezlev, Yalta ve başqa şeerler. Künümizge qadar qadimiy ermeni kilsesi ve diger mimariy binalar ile turmuş eşyaları saqlandı.
Ermenistan dünyada ilk olaraq hristianlıqnı devlet dini kibi qabul etken ve bütün qafqasiyalılarnı musulman dep sanyaq çoq ukrainalılarnıñ taaccübine, ermeniler Mesihniñ sadıq iman eticileridir.
Ermeni kilsesi 431 senesi üçünci Umumcaina kilsesi toplaşuvında Mesihniñ tek bir ilâhiy tabiatı aqqında qabul etilgen aqidelerge sadıq qala. Eçmiadzinde qadimden berli baş tahtı olğan Ermeni kilsesi aqidaviy ve ibadet ceetinden ortodoks kilsesine yaqındır, lâkin monofizitlik yolundadır ve sadece ilk üç Umumcaina toplaşuvınıñ qararlarını aqlı dep taniya, ilk hristianlıq ananelerini ve ideologiyasını saqlay.
Şimdi Ukrainada bar olğan ermeni kilselerinden üçü Qırımda buluna: Kefe Arhangeller kilsesi, Yalta Aziz Ripsime kilsesi ve Kezlev Aziz Nigoğayos kilsesi, em de tiklengen Surb-Haç manastırı — Qırımdaki ermeni orta asır mimariyasınıñ incisidir. Bu şaheserniñ yaratıluv urf-adeti meraqlıdır: XIII asırda çoq ermeni türk-selçuq istilâsından qaçıp, Qırım topraqlarına köçkendi, olarnıñ arasında manastır içün yer qıdırğan rahipler de bar edi. Rahip Ovanes Sebastatsi ve onıñ qardaşlarına haç şeklinde bir ruya köründi. Şöylece bu topraqta Surb-Nşan (Aziz Alâmet) ermeni ibadethanesi peyda oldı.
O 1358 senesi tek ermeniler içün degil, manaviy temizlenüv ve tınçlıq qıdırğanlar içün de quruldı. Bu tarih kilse qübbesindeki şiiriy yazıda qayd etilgen. O vaqıttan berli ibadethane yanında erkek manastırı şekillenip başladı. Endi XVII asırda manastır Qırımda ve Qara deñiz yalısında Ermeni Kilsesiniñ esas ziyaret merkezlerinden biri ola. Bütün tetqiqatçılar bu manastırnıñ Qırım ermenileri içün manaviy rolüniñ emiyetini qayd eteler. Mında diniy seminariya yerleşe edi, bay kitapane bar edi. Müridler tek yılnameler yazmadi, aynı vaqıtta qadimiy kitaplarnı da köçüre ediler, olarnı acayip miniatüralarnen bezeşe ediler.
Umumen, Ukrainada ermeniler büyük mimariy miras qaldırdılar. Qadimiy medeniy millet Galiçina ve Qırım polişerinde bayağı saldamlı şeer cemaatlarına saip edi. Ukrain ermenileriniñ baş ibadethanesi İlbavdaki Uspenskiy kafedral soborı edi, lâkin Ukrainadaki eñ dülber ermeni ibadethanesi aqqılı olaraq Yalta kilsesi esaplanır.
Aziz Ripsime kilsesi maqamlı bay Baqu neft sanayıcısı, metsenat ve milliyetine köre ermeni olğan Poğos Ter-Ğukasyannıñ (ruslar onı Pavel Osipoviç Ğukasov dep adlandırmağa alışqanlar) parasına qurulğan. Yaltanıñ ermeni cemaatı içün ibadethane mimarı olaraq, Baquda çoq vaqıt çalışqan — aynı Ter-Ğukasyan ve başqa neft sanayıcılarınıñ mimariy sifarışlarını beceergen — daa bir belli ermeni, Gabriel Ter-Mikelyan davet etildi. Aziz Ripsime kilsesi içün mimar, ermeniler içün efsaneviy olğan Eçmiadzindaki aynı adlı ibadethaneniñ eskizini esas olaraq aldı ve elbet de, onı bayağı deñiştirdi. Şimdiki kilse öz konturları ve bazı tafsilâtlarınen VII asır ermeni muqaddesligine oşay, lâkin umumiy olaraq bu ibadethane yegâne ve tekrarlanmazdır.
Ermeni cemaatınıñ Qırım yarımadasınıñ ticareti, sanayisi, köy hocalığı, medeniyeti inkişafına asırlar boyunca qoşqan isseini kerçekten de degerlendirmek kerek, çünki o bunen beraber bu bereketli topraqta yaşağan halqlarnıñ yaraşıqlı ve dürlü renkli palitrasına tabiy sürette kirdi.