Rusiye bertsizliginiñ şeeri
Cenkler, biñlerce, yüz biñlerce, millionlarca insan yüzüni coytqanda, aynı urba kiygende, özünden mahrum qalıp, şahsiyetini coytqanda başlana — o vaqıt askerler endi insan degil, faqat mehanizmniñ bir parçası ola.
Valeriy Verhovskiy. «Qırım svıtslytsâsı» gazetası, 2016 senesi, 48-inci san
Cenkler ilk qurşunnen, seferberlik aqqında emirden, diplomatik demarşlardan başlanmay. Hatta Çar Ekinci Nikolay, imperator Üçünci Napoleonnı selâmlap, oña qaba şekilde «aziz qardaşım» yerine «aziz dostum» dep muracaat etkeninden de degil. Ve 400 yıllıq Vizantiya yıkılışını, dört asırlıq osmanlılarnıñ Konstantinopol ukmüni deşetli bir ruya kibi unutıp, Sofiya soborında qayd etmege aşıqqanından da degil.
Cenkler, biñlerce, yüz biñlerce, millionlarca insan yüzüni coytqanda, aynı urba kiygende, özünden mahrum qalıp, şahsiyetini coytqanda başlana — o vaqıt askerler endi insan degil, faqat mehanizmniñ bir parçası ola. Böylece devletler, kimniñ «mehanizmi» daa quvetli ekenini teşkere.
Qırımdaki «rusiye» ordusı ve Qara deñiz flotunıñ 60%-i etnik ukrainalılardan ibaret edi. Ve bunı aqlımızda tutmaq kerek. Lâkin unutmayayıq ki, ukrainalılar imperiyağa sadıq maloroslardan ğayrı, ceeniñ diger tarafında da cenk ete ediler. Olar Mehmet Sadıq paşa (Mıhaylo Çaykovskiy) yolbaşçılığındaki zadunaylılar edi. Tam da bu «osmanlı» qazaqları 1854 senesi fevralde Buharestke kirdi ve Sadıq paşa biraz vaqıt romen topraqlarında sultan naibi oldı.
Mıhaylo Çaykovskiyniñ portreti (Mehmet Sadıq paşa)
Özüne isanç Rusiyege paalıya oturdı. Rusiy ordusı soñunda busurmanlar yerine ceñkleşmek mecburiyetinde qalğan avrupalılar ise üstünlikke saip ediler — frenkler eñ azından üçte birini, britaniyalılar ise askerleriniñ yarısından da ziyadesini yivli tüfeklernen qurallandırdılar, o vaqıtta Rusiyede ordunıñ tek 3-4%-niñ yivli silâsı bar edi. Ğarp devletleri tehnologiyalarnı tizce yañırtqanda, rusiye flotu ise tüşkünlikte edi. Rusiye qurulıqnıñ altıda birini teşkil etkeninen qaç kere isteseñiz maqtanmaq mümkün edi, lâkin Vladivostokqa Qırım cenki aqqındaki resmiy malümat cenk tamamen yeñilüvnen bitkenden soñ barıp yetti.
Rusiye ordusı ingliz-frenk quvetleri de rusiye generalları yapmağa alışqan kibi — askerlerini acımadan ögden ücüm eter dep, samimiy ümüt etken vaqıtta, duşmanlar raatsızlanmadan Kezlevge endiler, anda (yerli rıvayetlerge köre) olarğa qarşılıq köstergen tek ingliz ve frenk tillerini bilmegen gümrük reisi olğan edi. O yereden koalitsiya quvetleri ruslarnıñ artından kirip Aqyarnı qamaçavğa aldılar. Rusiye flotunıñ şan şeeri — onı böyle adlandırmağa alışqanlar, lâkin tarihqa köz taşlamaq bu şan aqqında şübe doğura.
Evelâ rusiye quvetleri 1855 senesi sentâbrde Alma özeni yanında koalitsiya quvetlerini toqtatıp olamadı ve olar artından baqqanda iç bir strategik planlan baqılmağan Aqyarnı qamaçavğa aldılar.
Qırım cenki epizodları tek rusiye tarihı ve medeniyetinde iz qaldırmadı. Em frenkler, em britaniyalılar Qırım cenkini hatırlaylar, aqiqatta Rusiye mında «da yeñgenini» bilmeyler. 1854 senesi oktâbrde Balıqlava yanında general Reglan, Şarqiy ordunıñ Yengil süvari tugayına «eger mümkün olsa» Menşikov reberligindeki rusiye ordusı tarafından zapt etilgen mevzilerge ücüm etmege ve ruslar tarafından alınğan toplarnı qaytarmağa emir etti. Soñundan vaqialar şu şekilde inkişaf etti (aman-aman Mörfi qanunına köre: eger emiri yañlış añlamaq mümkün olsa, onı tam da yañlış añlarlar).
Tugay komandanına yazılı emirni ketirgen kapitan Nolen, al-azırda özü angi toplar aqqında söz ketkenini añlamadı ğaliba, çünki eli ile yahşı qorçalğan rusiye topçu batareyasınıñ mevzilerini kösterdi. Mümkünmi-degilmi dep tüşünmeden, tugaynıñ altı yüz atlısı kösterilgen istiqametke ücümge kirdi. Ücüm o qadar qatiy ve tez oldı ki, yollarında turğan Ural polkunıñ qazaqları topçularnı qorçalamadan, qaçıp kettiler. Batareya mevzilerine kirgen atlılar emirni becerdiler.
Lâkin rusiyelilerniñ qarşı ücümi britaniyalılarını keri çekilmege mecbur etti. Keri çekilgen vaqıtta başqa rusiye batareyasınıñ (büyük ihtimalnen general Reglan emirde tam da onı küzetken edi) ateşine oğrağan yengil tugay, yüzden ziyade atlısını ğayıp etti ve umumiy alda yaralılar ile yesirlerni sayğanda, altı yüzden üç yüz altmış beş kişisi kelmedi. Elbette, bu alda anglo-sakson arbiy fikriniñ dabarasına aqqında laf etmek mümkün degil, lâkin… Ahır-soñu koalitsiya istegenine iriştii, Rusiye imperiyası Qırım cenkinde yeñilüvge beñzegen tavizlerge barmağa mecbur oldı.
Yengil tugaynıñ ücümi epizodı Britaniya parlamentinde diñlenüvlerge sebep oldı. Baş nazir Aberdin istifa etken. Acı tecribe britaniyalılar tarafından ögrenildi. Rusiyede ise er şey başqaca oldı: o senesi çar tek istifa etmedi, o öldi (intihar aqqında versiya bar), parlament ise anda er vaqıt yoq edi.
Bu ücüm em mecnunlıq sıñırında olğan itirazsız batırlıq, em de faydasız qurbanlıqnıñ numünesi oldı. Uliy Hazretleriniñ atlılarınıñ qaramanlığı aqqında Alfred Tennison, sağ qalğanlarnıñ taqdiri aqqında ise Redyard Kipling şiir yazdı. Yüz yigirmi beş yıldan ziyade vaqıt keçkenden soñ ücümni «Ayron Meyden» rok-taqımı — britaniya silâsınıñ başqa bir yeñiş, Folkland cenkinde Argentina üzerindeki yeñiş yılında yırladı.
Bizim qaytacaq yolumız yoq, Rusiye toplarınıñ ateşinden keçecekmiz…¶
Stiv Garris «Süvari»
Belki, Aqyarnı britaniya şan-şüretiniñ şeeri dep saymaq kerek. Keçmişniñ hatalarını tekrarlamamaq içün tarihnı ögrenmek kerek. Faqat, tarih ilimi tek aqiqatnı bilmek istegenlerini ögretip ola, ealige yaki başlıqlarğa ne kerek olğanına degil. Tarihnıñ bozluvı, yeñilüvlerni yeñiş olaraq kösterüv tek onı ketirecek ki, yeñilüvler lianet kibi bir-biriniñ artından nesillerni taqip etecek. Qırım cenkinde yeñilüv Rusiye içün ders olmadı — ebet, büyük qan esabına 1878 senesiniñ revanşı satın alındı, lâkin Birinci cian cenki Qırımnıñ alman işğali ve flotnıñ batırıluvı ile bitti, Ekinci cian cenki — qara deñizliler flot ekipaşlarını piyadeler qısmında, ve atta deñiz piyadeleri degil, cenk etmege mecbur etti. Aqyar, rusiye yeñilüvleriniñ, rusiye bertsizliginiñ şeeri oldı.