SUV
Qırım yarımadasındaki hocalıq faaliyetinen bağlı ekologik meseleler.
Valeriy Verhovskiy. «Qırım svıtslytsâsı» gazetası, 2016 senesi, 47-inci san
İnsannıñ er angi büyük hocalıq faaliyeti tabiatta muvazenetni ve olarnıñ ceryanını bozğan tabiy esnaslarğa kirişmektir. Lâkin bu faaliyetni, bizden soñ bu topraqta insanlar yaşaycağını aqlında tutup mesüliyetli şekilde yapmaq mümkün, yaki tek şahsiy menfaat ve şu daqqa lüzümni köz ögünde tutaraq yapmaq mümkündür. Şimdiki Qırım yolbaşçıları tarihqa nenen kirecek?
Şimdi «ögey rusiye ilmi» ğayretnen isbatlay ki, Şimaliy-Qırım kanalından Qırım ekologiyasına tek zarar keldi. Sazlanuv, suv basuvı, sızuv… Meraqlıdır, Qırımnıñ suv meselesi aqqında maqalelezi Moskva, Sankt-Peterburg ve Voronejdeki ilim adamları yaza — elbette, olarnıñ qaraşı andañ yahşı körüne.
Geologik manada Qırım — bu üç zolaq: Dağlı ve Dağaldı Qırım, Şarqiy Qırım (Kerç yarımadası) ve Şimaliy, tüz Qırım. Soñkisi kireçtaşlar üzerinde yerleşken; o, evelki deñiz tübüdür. Kireçtaş — qıymetli qazılma baylıqtır, lâkin oñan ihtiyatlı munasebette bulunmaq kerek olğan zayıf bir platformadır. Eger biraz, amma vaqıt-vaqıt özü aqqında hatırlatqan seysmik faallıqnı daa ilâve etsek, Qırım yer astı baylıqlarını çıqaruv bir sıra meselelerni teşkil ete. Qısqaca aytqanda, yarımadanıñ şimaliy qısmında neft, gaz yaki suv çıqarmaq, boşluqlarnıñ, yarılmalarnıñ, cılışmalarnıñ asıl oluvı hafvını quvetleştire ve aqibetlerini ögünden aytıp olmağan yer titreviniñ ihtimalı artar.
Şunıñ içün, onı işletüvden asıl olğan bütün ekologik aqibetler, müşterige yolda olğan balaban suv coytuvları, Kahovka deñiziniñ basuvı astına alınğan Hersonşçinağa berilgen vergi ile beraber — Kanal aman-aman daim, eñ kiçik yamanlıq kibi körüne.
Suv menbalarınen teminlevniñ halqara norması bir insanğa biñ kub metrdir — bu krizis minimumı, ondan aşağı tsivilizatsiyalı yaşayış imkânsız. Yani, ealisi eki buçuq million adam olğan Qırımğa eki buçuq milliard kub metr suv kerek.
Aytayıq, İsrailde (umumen onıñ saası Fılıstin muhtariyetinen Qırımğa beñzep kete) suvnen al yahşı degil, ve ealisi sekiz milliondan ziyade. Anda öz suv menbaları bir adamğa 150 kub metr teşkil ete, lâkin köy hocalığı devletniñ 95% ihtiyacını qaplay. Elbette, anda çölde pirinç östürmeyler, lâkin pamuq asraylar, bağ-bağçalar ve yüzümlikler quralar — aqiqattan Qırımğa yahşı numüne olur edi. Bu ülkede yüz biñlernen tonna deñiz suvunı tuzsuzlaştıralar — bu, Qırım içün şimdilik eşidilmegen resurs.
Lâkin adam başına biñ kub metr çezigi — norma degil, minimumdır. Qırımda bu minimum Kanal sayesinde zor-belâ becerile edi, o, suvnıñ dörtte üçünü bere edi. Daa on beş faizi özenlernen berile, qalğanı yerastı çeşmelerinden alına edi. Qayd etmek kerek ki, Qırımda eñ yahşı içmelev suv tam da yerastı suvdır. Töpü Özeniniñ tumanından tek suvaruv ve sanayı maqsatlarında qullanmaq mümkün. Uumumen, yarımadanıñ özen ve yer astından tek yarım milliard kub metr suv almaq mümkün, ki bu Şimaliy-Qırım kanalından kelgeninden üç defa eksiktir. Bu nazariyada yarım milliard. Lâkin onı da aytmalı ki, suvnıñ keyfiyeti sayıya uymay bile. Bu topraqtaki sığ, pis suv olmaq mümkün, ya da kükürt mürekkebinen toyğan suv olmaq mümkün. Bu medikal ve gıda qıymetinen minerallı suv olmaq mümkün, amma onı tarlanı suvlamaq içün qullanıp olamaz.
«Dürlü yıllar içinde yerastı suvlarnı aqiqaten almaq körsetkiçi yılda 161,4-ten 319,3 million kub metrge qadar deñişe» (Y. Qayukova, T. Baroboşkina, İ. Kosinova «Qırımnıñ tatlı suvlarınıñ resurs potentsialı»). Bu sovet devrinde qazılğan ve, böyle aytmalı bolsaq, «qara kün» içün saqlanılğan üç biñ quyu aqqındadır. Rusiye Federatsiyası Qırımnıñ ilhaq etüvinen, kibi körüne ki, bu «qara kün» nihayet keldi.
Kel, Qırım aqqında ebediyen Ukrainadan, sanki o iç de olmağan ve olamaycaq kibi kesilgen arzu-hayallar amelge keçirilecekte ne olacağını baqayıq.
Kreml yolbaşçılarına becerilüv aqqında maruzalar berilmek içün mecnunlıq yapıla: içmelev yerastı suvunen Kanal artığı doldurıla, aqibette suv artıq içilecek olamayıp, kirlenip, özen suvunen qarışa. Kanal qomplekslerini tamir ve donatmağa qol barmasa da, suv coytuvı em de şunday yüksek qala — bütün icatnıñ üçten birinden yarısına qadar. Qırımsuvhocalıq yarımadanıñ soñki suv zapaslarını bitirgen teşkilâta çevirildi.
Qırım özenleri şunıñ üçte biri olğan suvnı yer astı menbalarından ala. Quyulardan çozup çıqaruv aqibette özen suvlarnıñ da menbalarını tüketecek. Tabiatta bütün suv sanki birleştirilgen boçqalardadır, bir yerden ekinci yerge keçmesi ile miktar ziyadeleşmekten daa eksilir. Qıtaiy suv teminatına saip olmadan dayana bilüv tırışuvları, «Trişkinnıñ kaftanı» aqqındaki eski rus masalını hatırlatacaq. Aynı böyle, deñizge ve tuzlu köllerge (meselâ, Sığaşqa) yalı yanında yerastı suvları qarışıq olacaq. Quyulardan tatlı suvnıñ tartıp çıqarıluvı, tuzlu suvnıñ az-azdan yer astına siñmesine, ve sor qatlaqlarda iç bir şey östürülmemsine alıp kelecek.
Qırım suv hocalığı komitetindeki toplaşuvlar muntazam olaraq feci suv eksikligini qayd eteler. 2016 senesi Seyitler (Nijnegorskiy) rayonında ekologik krizis başlanması ile işaretlendi. Çoralar (tuzluqlar) yer-yer peyda ola başladı. Şimdiki qırım akimiyetiniñ tırışmaları hiç olmazsa Qırımnıñ kurort zolağını suvnen temin etmege yöñeltilgendir. Elbette, pirinçten vazgeçmek mümkün, suvnı çay qaşıqnen az-azdan er bir köyge bermek mümkündür. Belki vaqıt-vaqıtnen İsrailniñ, yaki neft-dollarlarına bay olğan arap devletleriniñ tecribesi neft-dollarına faqqır Rusiye içün benimsenir.
Lâkin bahtnıñ yalıñız yat yalılarda qıdırmağa deermi edi?