«Tañrığa yüksek, çarğa uzaq, Vorontsov ise öldi»
Vorontsov qalesiniñ tarihi.
Valeriy Verhovskıy. «Qırım svıtlitsâsı» gazetası, 2019 senesi, 51-52 sanı
Rusiye imperiyası tek Sibir mülklerinen ve Şimaliy okeannen kenişlemey edi. Şimaliy ülkelerden kelgen insanlar içün öyle ekzotik olğan, XVIII asırnıñ soñunda zapt etilgen Qırım yarımadası, o vaqıttaki Piter ve Moskva elitasını celp ete edi. Rusiye merkeziniñ quvançsız manzaralarına oşamağan bu topraqlarda, olar yañı bir Rusiye yaratmağa ıntıla ediler…
Asilzadeler, aqçalarnı qızğanmadan, Cenübiy Qırımnıñ eñ dülber yerlerini qurup başladılar. Novorosiya general-gubernatorı Mihail Vorontsov eñ birincilerniñ arasında edi. Graf Vorontsovnıñ sarayınıñ qurulışı, mecburlanğan insanlarnıñ (krepostnoy köylüleriniñ ve sapör batalyonı askerleriniñ) işinden ğayrı, doquz million rublege tüşti ve yigirmi yıl devam etti — 1828 senesinden 1848 senesine qadar.
Bu devir içinde bir qaç mimar deñişti: evelã bular Frants Boffo (o, bundan evel Vorontsov içün Odesada saray leyhasını sızğan edi) ve Tomas Garrison ediler, lâkin soñra olarnıñ yerine Edvard Blor keldi: o, Büyük Britaniyanıñ qıraliy evi içün çalışqan tarihçı, mimar ve restavratordır.
Vorontsovnıñ anglofiliyesi soñ mimariy qararğa tesir etti. Tyudor üslübiniñ tarafdarı olğan Blor, bu üslüpni Qırım manzaraları fonunda dülber körünecek mavritan üslübinen birleştirmege qarar berdi ve bunı pek muvafaqiyetli kerçekleştirdi. Meraqlı yer şundan ibaret ki, Blor qurulış yerinde iç bir vaqıt olmağan, ve saraynı yalnız yer plânlarına esaslanıp leyhalaştırğan, lakin bina tebiiy manzaraynen pek yahşı aenk teşkil ete.
Eñ meraqlı mimariy qarar yer astında saqlanğandır: az kişi bile ki, bu — Ukraina arazisinde tüp-temel plitaları qurğuşınnen tolturılğan yekâne binadır. Şu surette o vaqıtlarda qurucılar yer sarsıntısı vaqtında viran oluvnıñ ögüni ala ediler, çünki seysmik faalliyet telükesi o vaqıtlarda, nasil ki bugün de Qırımda, yüksek edi ve qala.
Saraynıñ baş kirecegi ğarbiy tarafında buluna, ve kerçek manada ğarbiydir: tögerek quleler, yüksek tişli divarlar, sanki ateş pencereleri olğan tar pencereler — siz, «meniñ evim — meniñ qalem» printsipi boyunca qurulğan ğarbiy avropa feodalınıñ ilk orta asır qalesine tüşesiñiz.
Bunuñ yerine cenübiy kirecek arap ruhunda yapılğan: gipske oyulğan nağışlarnen bezelgen taqa şeklindeki kemer. Onıñ üzerinde arap tilinde altı defa yazılğan: «Alladan başqa yeñici yoqtır». Bu ibareniñ sarayda peyda oluvı qanuniy sual doğura, çünki graf musulman degil edi. Anlaşılğanı kibi, Vorontsov, Ğarbnen Şarqnı şu tarzda birleştirip, İspaniyanıñ cenübindeki Granada şeerinde olğan böyle bir yazı bulunğan İspaniya musulman akimleriniñ rezidentsiyası – Alqambra mavritan sarayını yaratmağa tırıştı.
Graf Vorontsov avropa ressamlarınıñ resimlerini toplay edi. Sarayda toplanğan ğarbiy avropa ustalarınıñ eserleri kollektsiyasında Angliya, Flandriya, Gollandiya, İtaliya ve Frenkistan ressamlarınıñ yapqan resimleri çoqusını teşkil ete edi. Mında P. Sneyers, K. Netşer, Karlo Maratti, Vilyam Hogart, Corc Dounıñ eserleri bar. Baş kireceginde dürlü ustalar (ressam Riçard Brompton ve başqaları) tarafından sızılğan Vorontsov soy-soplarınıñ bir qaç merasim portreti taqdim etilgen.
Foto D. Mokrentsov
Eñ soñunda, 1840-ıncı senelerde, kütüphaneni qurdılar. Vorontsovnıñ kitaphanesi 25 000 cılttan ibaret edi, ondan bügünge qadar faqat on biñ danesi saqlanğan. Vorontsovnıñ bunıñ kibi toplulıqları onıñ diger malikânelerinde de bar edi, amma faqat Alupka sarayındaki kütüphane saqlanğan, Odesa sarayınıñ kütüphanesi universitetke berilgen edi, tiflis kütüphanesi qayda ğayıp olğanı belli degil, piter kütüphanesini ise Vorontsovnıñ oğlu, Semen Mihayloviç sattı.
Yıllar devamında bu saraynıñ saipleri deñişe edi. O, Vorontsovlar soyunıñ bir dalından başqasına miras olaraq keçe edi, amma şuralar akimiyeti Qırımğa kelgen soñ, onı millileştirdiler ve 1921 senesi mında müzey açtılar.
Ekinci Cian cenkinde Eksen devletleri tarafından Qırım işğal etilgen vaqıtta saray, bahtımıza, bombalanuvdan ya da top atışlarından iç bir zarar körmedi. Alman işğal akimiyeti medeniy mirasqa mıtlaqa ürmetnen yanaştı, müzey içün qoruv vesiqasını berdi. Olar reyh ofitserleri ve askerleri içün ekskursiyalar bile teşkil ete ediler. 1944 senesi keri çekilgende, basqıncılar Almaniyağa 537 eksponat alıp kettiler, olarnıñ episini qaytarıp olamadılar. Müzey baqıcısı Stepan Şçekoldin mimarcılıq incisini saqlap qalğanı içün, sovet «azat eticileri» tarafından haylı yüksek mukâfatlandı — alman-faşist basqıncılarınıñ işbirlikçisi olaraq on yılğa Gulagğa taşlandı.
1945 senesi sarayda Büyük Britaniya delegatsiyası yerleşti. Tamam mında, 1945 senesi fevralniñ 8-inde Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ qurucı konferentsiyasında iştirak etici memleketlerniñ sayısı, BMT aza memleketleriniñ birinci toplaşuvınıñ toplanacağı vaqıt ve yer soñki olaraq belgilenildi. Yalta konferentsiyası bittikten soñ on yıl devamında Vorontsov sarayı o vaqıtlarda er şeyge qadir olğan NKVD-niñ yüksek rütbeli memurları içün ükümet bağ-azbarı olaraq qullanıldı. Yalıñız 1956 senesinden başlap saray kene de müzeyge çevirildi, ve şingezecik öyle qala. Faqat onıñ esas fondunda 27 biñ eksponat bar edi.
Saray-müzey defalarca kino çekimi içün de tebiiy manzara olğan. Onıñ interyerleriniñ ve Qırım manzarasına kiygizilgen mimarcılığınıñ hasiyetleri, icadiyet içün iye şartlar yarata edi.
Vorontsov sarayı-müzeyi endi bir işğalni başından keçirdi. Tarih tekrarlana mı?¶
Şimdi, Rusiye işğali vaqtında ne olıp yata? İmperiya iddialarınıñ, neft dollarlarınıñ ve cezasız ruşvetçilikniñ akimiyetniñ baqımsızlığınen ve demokratik cemiyet qıymetleriniñ qulaqqa alınmavınen birleşüvi — medeniy miras içün yaramay bir birleşüvdir.
Hususan da işğalciler Qırımda er vaqıt bulutsuz kük yüzü olmağanından habersiz olğanda. Keçken yılnıñ noyabr ayında endi saraynıñ töpesi (çatısı) tamir etilip başlanğan edi. 2,5 biñ kvadrat metr meydanlığındaki çatını federal bütçeden 60 million rublege deñiştirmek kerek ediler. Çatını söküp, muvaqqat olaraq "tehnik çatı" denilgen bir şeynen deñiştirdiler, asılında "muvaqqat" sözü temel süzi olıp çıqtı. Felâketler zıncırını soñuna yetkizmek içün soñki tamçı kerek edi.
Bu yıl iyün 7-sinde yağğan koca yağmur soñki "tamçı" oldı: Qırımnıñ Cenübiy yalısında küçlü yellerle kütleviy sel yağıntıları keçti. Yalta soqaqları aqıntıları küçlü özenlerge çevirildi. Vorontsov sarayınıñ muvaqqat çatısını yel cırtıp aldı ve müzeyni öyle su bastı ki, içinde "suv topuqqa qadar" edi.
Saray-müzeyiniñ yalnız divarları ve içki qısımları degil de, onıñ eksponatları da zarar kördiler. Vorontsov kollektsiyasında olğan resimlerniñ ve kütüphanede toplanğan kitaplarnıñ alı aqqında iç bir şey bildirilmedi. Bir çoq vaqıt baş eksponatlarnı — saraynıñ baş binasınıñ dabaralı zallarını ziyaretçiler içün qapattılar.
Qırım Cumhuriyetiniñ sözde Medeniyet Nazirliginiñ matbuat hızmeti, federal nazir yerine qarşılıq bermeli oldı: "7 iyün saba çağında, bora yeli ve şiddetli yağmur sebebinden, muvaqqat (tehnik) çatı örtüginiñ bir qısmı öz yerinden taydı, ve bu sebep ile baş binanıñ birinci ve ekinci qatlarınıñ divarları sızıntı alıp sızıqlandı", — dep aytıla resmiy malümatta. "Müzey-qoruq idaresi tarafından baş binanıñ elektrik ceryanını qapatmaq ve müzey qutuqlığınıñ hem de eksponatlarnıñ bir qısmını başqa odalarğa taşmaq içün tedbirler körüldi. Müzey eşyalarınıñ doğrudan-doğru ğayıp oluvı tapılmadı. Yağmur qısqa muddetli edi ve bora mimariy abidege çoq zarar bermedi," — dep inandıra nazirlikniñ sözcüleri.
"İç bir zarar yoq, müzey eşyalarınıñ doğrudan-doğru coyuluvı tarafımızdan körülmedi. Baş binanıñ birinci ve ekinci qatlarınıñ divarları sızlandı, lâkin iç bir şeyge zarar ketirilmedi. Mavı musafir odası astından sızıldı ve sıvaqniñ bir detali tüşti. O, endi qayta tiklendi ve yaqın vaqıtta yerine qaytarılacaqtır. Vorontsov kabineti ve ekspozitsiyanıñ başqa qısımlarınen er şey yolunda," — dep bildirdi Qırımnıñ işbirlikçi ükümetinde medeniyet naziri olğan Arina Novoselska.
Saray-müzey çatı tamir işlerini 2018 senesi 367 mln ruble alğan «Meandr» ŞMM (JÇQ) şirketi yaptı. Qayd etmeli ki, bu firma aynı vaqıtta "qazanğan" yarımadada onlap mimarcılıq obyektleriniñ yañıdan quruluvı ve tamirlenüvinen oğraşa. Faalliyetini añlamaq qolay: Rusiye Federatsiyasınıñ medeniyet nazirligi, medeniy miras abide tamirine vergi töleyicileriniñ paralarını ne qadar cömertçeliknen tarqata. Üstelik de, anılğan «Meandr» ve federal medeniyet naziri Vladimir Medinskiy arasında şübelendirici derecede teren añlaşuv bar. Bu firma, esasen de Sankt-Peterburgda ve şimdilik Qırım ve Aqyarda (Sevastopol), federal medeniyet nazirligi yolunıñ eñ faydalı kontratlarını ala.
«Meandr» ŞMM-niñ resmiy saytında inamnen bildirile: "Çatı — tek birinci iş basamağıdır. Kelesici — tışqı injener ağlarınıñ deñiştirilüvi. Bunıñ içün 300 million ruble sarf etilecek. Terasalarnıñ çitleri de tamirlenecek. Parknı da nizamğa ketirecekler." Park — saray binalarından eksik olmağan bir unikal abidedir. Doğrudan da, onı nizamğa ketirmek içün asırlıq terekler kesilirmiken?
A final akkordı ise kelcege olğan inamnen adden aşındıra: "Federal maqsatlı programma çerçivesindeki işler, Vorontsov sarayında 2020 senesine qadar devam etecektir."
"Tañrığa yüksek, çarğa uzaq, Vorontsov ise öldi," — diy ediler keçken asırda. Qırımda ise Alupka saray-müzeyini suv basqan iyün kütlesinden soñ şöyle sözler tarqaldı: "Vorontsov ne olğanını körse edi, ekinci defa ölür edi."
Em da, işğal yağmur kibi qısqa müddetli olur ve "çoq ziyan" yapmaz, dep ümüt eteyik — o vaqıt zamanaviy vahşiylerden eç olmağanda biraz bir şeyler qutarmak mümkün olacaqtır.
Ukraina Medeniyet Fondunıñ qoltutuvınen