Ecnebiy edebiyat eserlerinde Qırım: Ukrainanıñ ateşinde
Bütün ğarp halqlarından Qırım aqqında eñ çoq ukrainlerniñ doğrudan-doğru ve eñ yaqın qomşusı - Lehistandır.
Valeriy Verhovskiy. «Qırım yarığı» («Krımska svıtlıtsâ») gazetası, 2018 senesi, 40-ıncı sanı
Bütün ğarp halqlarından Qırım aqqında eñ çoq ukrainlerniñ doğrudan-doğru ve eñ yaqın qomşusı - Lehistandır. Tariyh eki halqnıñ taqdirini öyle küçlü ve acayip bağladı ki, bu, ukrain hem de leh edebiyatı eserleri içün çoq süjetler doğurdı. Üstelik bu sefer biz ilk olaraq nesir degil, nazm eserini baqıp çıqarmız; ve müellif Ukrainadan asıl olğanına baqmadan, leh (lehçe) yazğan ve böylece leh edebiyatına ait olğan ve bunen beraber mecburiy sürgünde yaratqan.
«Ebet, men - leh ve podolyelıman!» Yuliuş Slovatskiy «Benyovskiy»
Yuliuş Slovatskiy lehçe yazğan, o - ulu leh şairi ve bu inkâr etilmez. Lâkin Mitskeviç belarus Novogrudoknen qırılmaz bağlı olğanı kibi, Slovatskiy de yaşağan toprağına - ukrain Volınına, doğğan Kremenetske ve yazğan tiline aittir.
Yuliuş Slovatskiy 1809 senesi doğdı; Kremenets litseyiniñ professorı olğan babası ölgen vaqıtta o, beş yaşında edi. Vilnüs universitetini bitirgen soñ, Slovatskiy Varşavada devlet memurı ola ve bir yıldan soñ, 1830-ıncı senesi, Lehistanda isyan başlana. O, leh vatanperveri olaraq, çette qalıp olamadı, leh elçiliginiñ terkibinde Slovatskiy Londonğa kete... Lâkin isyan bastırıldı ve şair endi doğmuş ülkesini iç bir vaqıt körmez edi.
Ve onıñ kelesi taqdiri - aman-aman yigirmi yıllıq ömri - Avropada keçti; bu yalıñızlıq ve serserilik, lâkin icadiy yanuvnıñ eñ qızğın çağı: onıñ sımarlı qaleminden, özü doğğan kibi, 16 poema çıqa, şu cümleden bitirilmegen «Benyovskiy», dramalar: «Krak», «Mindovg», «Mazepa» ve digerleri. Veremden ölüm şairniñ ayatını üzdi, oña daa qırq yaş tolmada...
Qırım aqqında añarım ve cesür şovalyelerni, Kene olarnı cenkniñ egerine mindiririm, - Menim sesimnen, mezardan turıp, - Ukrainanıñ ateşinde olar çabalar...
Leh şlâhtıçınıñ (asılzadesiniñ) idealleştirilgen obrazını yaratarqan, Slovatskiy tarihıy şahsiyetten cesaretli sapmalarğa yol bere - Morits Avgust Benyovskiy endi Mauritsiy Kazimir Zbignev Benyovskiy ola, Madagaskar añılmay, bunıñ yerine eserniñ büyük bir qısmı Qırımğa seyaatqa bağışlana.
«Benyovskiy» poeması İvan Glinskiy tarafından ukrain tiline tercime etilgen edi. 1984 senesinden berli, onıñ «Qırım maceraları» qısmı Aqmescitteki «Tavriya» neşriyatında basıp çıqarılğandan soñ, kitap yañıdan neşir etilmedi. Maalesef, sağlığında poemanıñ faqat ilk beş yırı çıqarılğan edi, qalğanları ise nizamğa ketirilmegen müellif qaydlarında, tolusız ve bitirilmegen alda qaldı. Kitapnı oquğanda bunı aqılda tutmaq kerek, yoqsa Yuliuş Slovatskiyniñ eserinden kelgen tesir keri qaytarılmaz derecede ğayıp olacaq.
Poemanıñ Qırım epizodları «Qırım maceraları» kitabında olmağan sahnadan, yani dördünci yırdaki sahnadan başlana: Benyovskiy papazdan mektüplerni Qırım hanına alıp barmaq vazifesini alğanda. Bu vazifenen bizim qaramanımız Qırımğa yola çıqa.
Şair tüşüncelerniñ peşinden yaza, daim mevzudan sapıp, o vaqıttaki leh ve rusiye nazminiñ alına dair keniş edebiyat tenqit fikirlerini bere. Poemanıñ qaramanınıñ prototipnen az ortaq tarafı bar; poemada bu - Podolyeden asıl olğan faqır, lâkin soylu şovalyedir.
Qara atta Qırımğa, hanğa Kece ve kündüz elçi Benyovskiy çaba...
Qırımda bizim qaramanımızğa esir etilgen vatandaş, Podolyeli asılzade qız Anelâ rastkele, o, mında öz isteginen tüşmedi: onı doğmuş evinden basqıncılar hırsızladı ve bunı iç bir tatar degil, (ya rus, ya rusiyeperevert) kazak yaptı. Soñra papazğa sattı (mında Moskova patriarhatınıñ sızğısı da körüne), şimdi ise bu bahtsız qızğa yañı müşteri tapıldı...
Bununen beraber, «şiiriy Benyovskiy»de er şey öyle asan degil, «realistik» olğanı kibi, ol tınçqana tüccarnıñ qızınen evlendi, soñra ise onı taşlap ketti ve ömür billâ körmedi.
Romantik şair realistik zenaatdaşından şuınen farqlana ki, sevdalanıp, öz "mevzusu" içün er türlü belâlar arzu ete; elbet de, sadece soñra bütün kederlerni yeñmek, yamanlıq küçlerini yeñmek ve sevgini mükafât olaraq qazanmaq içün; şu maceralarsız, sadece evlenmek ve bir burjua yuvasını qurmaq - romantik içün belli ki, meraqlı degil.
Qaraman, sevgilisini azat etmek içün çaresiz bir ıntıluvda atta han sarayına kirmek qabiliyetindedir, lâkin küçler teñ degil. Yekâne leh — elçi Boreyşadan qol tutmaq kütip olamaz: o gaşişli qalyan sevicisi yuqladı, kerçek dünyağa befarq edi.
Kütülmegen qurtaruv, er şey coyulğanı kibi körülgen soñ kele. Qırımlılardan biri, tuydansız, lehçeni serbest bilgeni belli ola ve asılzadeni qurtara. Kontekstke köre, bu — anası Anelâ kibi leh esiri olğan hannıñ oğludır.
Bağçasaraydan zorluqnen qaçqan Benyovskiyni çölde El Cin adlı yolbaşçınen eki yüz cigit quvıp yete, olar cesür asılzadege sadıqlıqnen hızmet etmege ant eteler. Bunen beraber Benyovskiy handan, içinde yaşamaq mümkün olğan qadar büyük çadırnen örtülgen arabasını ala. El Cin bu han bahşışını ketire ve arabada altın olmağanına, lâkin «çoq qasevet» olğanına işandıra: çadırda namuslı yigit sevgilisi Anelânı taba... Ve birden er kesge eşidildi - oh, alla! -
Oğlançıqnıñ «Ah!»ı ve qızçıqnıñ «Ah!»ı