O, Qırımda ögrenip, bütün Avropanı qavege alıştırdı
Avropada qave ananesiniñ esasçısı olğan İlbavlı Yuriy Kulçıtskiyniñ tarihı. Ve, körünir ki, Qırımnıñ mında ne alâqası bar?
İgor Galuşçaq. «Qırım yarığı» («Krımska svıtlıtsâ») gazetası, 2016 senesi, 41-inci sanı
Qaç yıl evel İlbavda (Lvivde), İlbav vilâyetiniñ Kulçıtsi köyünde doğğan Yuriy Kulçıtskiyge abide qoyuldı, bugünki künde ol, çoqtan-çoq ecnebiy turistlerde ayrı bir meraq doğura. Zaten tam o, üç asırdan ziyade evel Viyana şeerinde qave ananesiniñ esasını qoydı, o da çabik tarqaldı, başta alman tili qullanılğan memleketlerde, soñra ise bütün Avropa qıtasında.
Aynı vaqıtta Yuriy-Frants Kulçıtskiy (1640-1694) Avropa tarihına cesür cenkçi ve XVII asırnıñ ekinci yarısında türk ücümi vaqtında Viyananı qurtarğanlardan biri olaraq abadiy kirdi. Düşmen arqasında keçirgen parlak istihbarat-diversiya reyzi sayesinde, duşmannıñ kerçek küçleri ve onıñ ücüm planları aqqında qıymetli malümat alındı. Şunıñ içün Avropanıñ birleşken ordusı Avstriya paytahtı astında 1683 senesi sentâbr 12-de leh qıralı Yan III Sobeskiyniñ yolbaşçılığında avropa halqlarınıñ belli cenkiñde büyük türk ordusını eñ az coyuqnen darmadağın etmek imkânını aldı.
Yeri kelgende aytmalı ki, soñkisi başqa avropa monarxlarını inandırdı ki, eger olar arbiy kampaniyağa zaporojye kazaklarınıñ bölüklerini celp etmeseler, o vaqıt Avropa Osmanlı Portasına qarşı küreşte qaçınılmaz mağlübiyetke oğraycaq.
Şunıñ içün Yuriy Kulçıtskiy kazak polkovnikleri Paliy, Apostol, Bulığa, Voron ve İskranen bir sırada bu cenkke qoşulmaq teklifini qabul etti. Lâkin o, duşmannı başqa iç kimse kibi bilgeninen ayırılıp tura edi. Çünki istihbarat kerekliyi içün, meselâ, türk ofitserine ya da tüccarına asanlıqnen çevrilip ola edi!
Mesele şunda ki, vaqtında o, bugüngi Cenübiy Ukraina (o vaqıttaki Vahşiy Çöl) toprağında türkler ile olğan çoq sanlı çarpışmalarda iştirak etken. Kece nöbetleri vaqtında yuqlamamaq içün, o ve silâdaş kazaklar tütün çekmekten ğayrı, duşmanlardan o vaqıtları Avropada belli olmağan başqa bir adetni ögrendiler: quvetli şarq qavesini qaynatmaq ve içmek. Zira o vaqıt zaporojye kazaklarını nöbette yuqlağanı ya da sarhoşlığı içün sert ceza bekley edi - ya "boyunğa" (ölüm) cezası, ya da eñ yahşı alda - ordudan namussızcasına quvuluş, eger kazak mından evel büyük arbiy qazançlarğa nail olğan olsa.
Şunıñ içün Mıkola Gogolnıñ "Taras Bulba" ikâyesinde, Dubnonı qamavğa alğanda kazaklar sarhoşlanıp, ölü yuquğa dalğanı, neticede Bulbanıñ kiçik oğlu Andriyge yerli qalege sezdirmeden kirmek qısmet olğanı kibi ressamlıq sahna, yımşaq aytqanda, tarihıy aqıyqatqa kelişmey!
Lâkin Kulçıtskiyniñ bahtı daa kelmedi. Duşman suvleriniñ üstün küçlerinen olğan çarpışmalardan birinde o, türk esirligine tüşe ve qaç yıl o vaqıttaki Bessarabiya ve Qırımda "qorovulsız" rehin olaraq buluna, ta ki, Sırbistan tüccarları onı esirlikten satın almağance. Böylece olar Kulçıtskiyge tercimanlıq hızmetleri içün teşekkürt bildirdiler, çünki aqıllı kazak qaç yıl esirliginde türk ve qırımtatar tillerini mükemmel surette ögrendi. Anda Bağçasaray, Kefe, Gurzuf ve Aluşta qavehanelerini ziyaret etip, o vaqıt Avropada belli olmağan içkiniñ azırlanuv tehnologiyasını mükemmel surette özleşterdi.
Şöylelikle, öz hızmetleri içün, cenkten soñ raatlana bilecegini qarar alğan Kulçıtskiy, öz rica ile, minnetdar avstriyalılardan o vaqıt olar içün pek añlaşılmaz bir mukâfat aldı: duşmandan alınğan bütün qave däneleri ziyatı (tahminen 300 çuval).
Adalet içün qayd etmek kerek ki, Avropada ilk qavehanelerni açmaq ıntılışları ondan evel ermeni ve yeudi tüccarları tarafından etilgen. Lâkin mesele şunda ki, o vaqıttaki türkler ve araplar öyle sevgen smola kibi qoyu ve acı tamı sebebinden yañı içki başta avrupalılar arasında hususiy populârlıq qazanmadı ve Vatikan onı atta "şeytan qurumı" dep ilân etti! Lâkin tam Kulçıtskiy onıñ azırlanmasına atta kilseni qanaatlandıran o "nou-hau"nı kirsetti: o yañı qaynatılğan qavege qaymaq ve şeker qşıp başladı!
Başta o özü, qırımtatar formasında, gümüş tepsisinde Avstriya paytahtınıñ soqaqlarında yañı qaveni tarqattı, soñra ise «Mavı şuşe» adlı ilk öz qavehanesini açtı. Kazaq öz işini açuvda onıñ alman tilini yahşı menimsengeni de faydalı oldı. Yañı içki viyandalılar arasında öyle populârlıq qazandı ki, bir qaç vaqıttan soñ şeerniñ bir çoq köşesinde bunıñ kibi müessiseler işlep başladı ve Kulçıtskiy qave satıcıları ayrı cemiyetiniñ başı oldı. Avstriyalılar ukrainni bugünge qadar aqqında tutalar ve oña ürmet eteler, çünki tam oña bütün dünyada belli olğan Viyana qavesine borçlular.
Daa 1862 senesi Viyana soqaqlarından biri Yuriy-Frants Kulçıtskiyniñ şerefine – Kolschitzky-Gasse dep adlandırıldı, 1885 senesi ise bu soqaqnıñ köşe binalarından birinde onıñ tunç eykeli qoyuldı. Bu, qave fincanlarınen tolusı tepsini tutqan türk urubasında bir kazaktır. Şunıñ kibi, Viyanada bugünge qadar «Grand Cafe Zwirina zum Kolschitzky» degen ifade etici adlı populâr kafe de bar.
Yazıqlar olsun ki, Ğarbiy Avropada böyle ürmetli olğan Yuriy Kulçıtskiy, Büyük Ukrainada kâfi derecede belli olmağan bir şahsiyet olaraq qala. Lâkin Galiçiyada degil! Çünki tam Kulçıtskiy sebebinden bugünki Arslan şeeri kerçek qave bumunı kördi. Qave ananesi mında, Viyanadan qaç yıl soñra öz şebekesini östere ve İlbavda aynı müessise açuvdan başlandı. Mında onı kerçekten aqqında tutalar ve ürmet eteler. Eykelci Roman Kiktanıñ yapqan ilbavdaki abidesi tunçtan yasalğan, postamenti ise – granitnden.
Yuriy Kulçıtskiyniñ obrazını tolusınen açmaq içün, mında Kulçıtsi sülâlesiniñ tuğrası sızılğan geraldik stela da bar. Silâ alegoriyası, onıñ şanlı bir şovalye olğanını añlata. Qave däneleri tökülgen ve altın aqçalarğa çevrilgen çuval, Yuriy Kulçıtskiyniñ aynı zamanda yahşı iş adamı olğanını simvolizleye. Klassik qaveken ve tütün çıqqan fincan ise, onıñ bütün Avropanı qave içmek medeniyetine ögretkenini köstere. Ve, nihayet, qulağında kazak sırğası, yani «kulçik», onıñ, aslınen, Kulçıtskiy olğanını tasdıqlaya.