Flagmannıñ elâk oluvı

Qara deñiz donanmasınıñ trajedisi — linkornıñ elâk oluvı ve «Qara Knâz» Valerio Borgezeniñ intiqamı.

Valeriy Verhovskiy. «Qırım yarığı» («Krımska svıtlıtsâ») gazetası, 2018 senesi, 5-inci sanı

Ekinci Cian cenki 1945 senesinde bitti dep tüşüngenler içün, 1955 senesi oktâbr 29 kicesi iç bir musibet bildirmey edi. Lâkin Aqyarda (Sevastopolde) şeer mudafaasınıñ (Qırım cenki vaqtında) yüzüncü yıldönümi munasebetinen tantanalar yerine bir trajediya yüz berdi — eñ yahşı sovet arbiy gemisi patlavdan elâk oldı. Falâkette 829 kişi elâk oldı. Admiral Kuznetsov vazifesinden alındı ve onıñ donanmanı inkişaf ettirüv programması, donanmanı avianosetslernen toludıruv, yoqqa çıqtı.

Aqyarda "Novorossiysk" linkorı, 1949 s.

Qayd etilecek tesadüf: 1915 senesinde ameliyette aynı yerde Rusiye imperatorlığınıñ Qara deñiz donanmasınıñ flagmanı "İmperatritsa Mariya" elâk oldı. Qırq yıldan soñ ise daa bir flagman — eki cian cenkini keçirgen, olarğa öz tuğğan memleketine hızmet etken, "Julio Çezare" (yani Yuliy Tsezar) adını taşığan ve soñra qızıl donanmada "Novorossiysk" dep adlandırılğan arbiy gemi, linkor elâk ola.

1948 senesi dekabr 9 künü "Yuliy Tsezar" linkorı rus esirligine yola çıqtı... Ekinci rütbeli kapitan Valerio Borgeze (belli olğanı kibi, "Qara Knâz") bu rezalet içün öç almağa ant etti. 1949 senesi fevral 3-te gemi Arnavutlıqtaki Vlöra limanında sovet VMF vekillerine berildi. Fevral 26 künü gemi Aqyarğa keldi ve mart 5-te o, "Novorossiysk" adını aldı. 1911 senesi Genuyada suvğa tüşürilgen linkor — faqat bizim Qara deñiz donanması fonunda degil, eskadanıñ elâk oluvı ile eki kere adlı-sanlı donanmanıñ, şu cümleden bütün sovet arbiy donanmasınıñ terkibinde — "Yuliy Tsezar" eñ küçlü arbiy gemi olaraq çıqtı.

Açıq delil: SSCBde onıñ baş kalibrındaki topuzları içün oq-darılar aslı yoq edi ve tek bu linkor içün olarnıñ istihsalı teşkil etildi. Onıñ 320-mm toplarından atta özek zaryadlarınen atmaqni bile planlaştırdılar.

Ne ise, italyanlar aqqında aytalar ki, olar gemilerni olarda cenk etüvden de yahşı qurmağa bileler. Olarnıñ qara ordusı Ekinci Cian cenkinde o qadar isteksiz ve qabiliyetsiz cenk etti ki, muttefiq almanlar, alman tanklarında üç hız ögge ve bir keri, italyan tanklarında ise aksine dep masqara eteler edi. İtalyanlar cenkara devirinde aviatsiyada aman-aman bütün rekordlarnı aldılar, lâkin avada üstünlik qazanuvda italyan asları emiyetli muvafaqiyetlerge nail olmadılar. İtalyan donanması dülber körüne edi, lâkin tek bir bölük bütün faşist ordusından em duşmanlar, em de muttefiqler tarafından itiraf etildi — Valerio Borgeze bölüginiñ suvastı diversantları.

Diversiya aktsiyası versiyasınıñ leine tek "Qara Knâz"nıñ vadelerini becermek adetine malik olması degil. İtalyanlar 1942 senesi qamavda qalğan Aqyarda sovet gemilerini ve suvastı keme (keçi)lerini endi batırdılar. Borgeze hatırlağan edi: "İtaliya VMF, muttefiqlerniñ arzusına qarşılıq berip, Qara deñizge birinci rütbeli kapitan Mimbelliniñ yolbaşçılığında MAS katerleri flotiliyasını ve qaç "cep" tipli SV suvastı keme (keçi)lerini yolladı. Bu gemiler vazifeni şerefinen becerdiler (bir kater rus kreyserini batırdı, SV balaları ise — eki rus suvastı keme (keçi)sini)".

Birinci Cian cenkinde arbiy yüzücülerniñ diversiya işlerinde muvafaqiyetli tecribesi olaraq, Ekinci Cian cenkinde İtaliya deñiz diversantlarına — duşman gemilerini olarnıñ bazalanğan limanlarında ögünden suv astında yüzip ve geminiñ tübüne minalar qoyup batırıp olğan cesür adamlarğa közi dikti.

SLC, ya da «mayale», — eki askerni ve oq-darı zaryadını duşman gemisine ketirecek üst-kiçik (cüce) suvastı kemesi

Fotoda — idare etilgen torpedonı andırğan aparat bar. Bu beñzerlik yañlıştıra, şu sebepten italyan arbiy yüzücilerini insan-torpedo dep adlandırğanlar ve ölümciler olaraq sayğanlar, lâkin yapon «teysintay»lardan (deñiz kamikadzelerden) farqlı olaraq olar istelgen memleketniñ istelgen cenkinde diversantlardan ziyade ölümci degil ediler. Bu SLC, ya da resmiy olmağan olaraq «mayale» (italyancadan «toñuzçıq»), — yani suvastı motosikl, üst-kiçik (cüce) suvastı kemesidir ki, o eki askerni ve oq-darı zaryadını duşman gemisine ketirmeli edi.

İtalyanlar Aq deñizde (Oq deñizde) britan arbiy-deñiz bazalarında: İskenderiye (Aleksandriya), Valetta (Maltada) ve Cebelitarıqta bir qaç muvafaqiyetli "deñiz operatsiyasını" keçirmege nail oldılar. Bu diversiyalarnıñ qurbanları cedvelinde tankerler ve kiçik gemiler üstünlik köstere — kreyser «York» ve avianosets «Ark Royal», ve linkorlar «Kvin Elizabet» ile «Veliant» büyük zararlar kördiler ve belli bir vaqıtqa qadar sıradan çıqarılıp, faşist İtalyanıñ çöküşini uzaqlaştırdılar, faqat tamirden soñ britan gemileri Aq deñizge qayttılar...

1943 senesi Borgeze atta Nyu-York limanında diversiya operatsiyasını planlaştıra edi, lâkin anglo-amerikan quvetleriniñ tez ücümi ve italyanlarnıñ cenkni devam ettirmege azır olmaması siyasiy vaziyetniñ deñişmesine ketirdi, neticede memleketniñ cenübiy qısmı amerikanlarnıñ ve britanlarnıñ işğali astına tüşti, şimaliy qısmı ise Hitler kontroli astında qaldı. Numunelik şunda ki, 1943 senesinde İtaliya resmen cenkten çıqqan soñ italyan deñiz diversantları ayrı taraflarda qaldılar, çünki amerikanlar olarğa — tünevinki duşmanlarğa — öz saflarında hızmet etmege teklif ettiler, bölükniñ diger qısmı ise ve şimalde cephe sızığından qalğan "Qara Knâz" özü, natsistler tarafında cenkni devam ettirdiler. 1945 senesinde Borgeze buña binaen maküm etildi ve dört yıl apisxanede oturdı.

Valerio Borgeze

2013 senesi iyül ayında gizli şey belli oldı — Ugo DEspozito, keçmişte Onuncı flotiliyanıñ ofitseri, bu bölükniñ arbiy yüzücileriniñ aqiqaten sabıq "Yuliy Tsezar"nı patlatqanlarını bildirdi.

1955 senesi oktâbr ayında italyan quru yük gemisi däne içün Ukrainağa yola çıqtı. Hersones burnundan keçken soñ, bir taqım diversant mini-submarinada avağa çıqtı ve linkornıñ kili astına minalar yerleştirdi. Başqa bir versiyağa köre, esnasında gemini SSCBge bermezden evel İtalyada patlayıcınıñ esas zaryadı endi qoyulğan edi ve diversantlarğa sadece kiçik patlatuv zaryadını qoymaq qaldı. Öyle ya da böyle, faqat 28 oktâbrde "Novorossiysk" Gospital divarı yanında yalılandı, kicesi 1.31-de ise patlav eşidildi.

Tam otuz saniyeden soñ ekinci patlav oldı (böyle "vaqıtlıq" maqsatlı bir diversiyanı köstere). Gemi daa üç saat boyunca suv üstünde qaldı, eger komandanlıq insan ayatlarını qurtarmaqnı maqsad etip qoyğan olsa — qurbanlar çoq az olacaq edi, lâkin sovet ananesine köre, maddi qısmını, yani soñundan barıbir metalurjige ketken gemini qurtardı.