Ecnebiy edebiyat eserlerinde Qırım: İnatlıqnıñ bedeli
Jül Vern romanları qaramanlarınıñ Qara deñizde sergüzeştleri.
Valeriy Verhovskıy. «Krımska svitlitsâ» gazetası, 2018 senesi, 4-nci sanı
"Qırım! Bu qadimiy Tavriya Hersonesi! İtaliyanıñ eñ dülber yalı boyundan hırsızlanğan kibi körüngen dörtkoşelik ya da daa doğrusı, doğru olmağan romb."
Jül Vern (1828-1905) — balalıqtan er keske belli olğan yazıcı, onıñ kitaplarını tek oqumağa iç sevmegenler oqumağandır. Onıñ kitaplarında yetkinler olarnıñ yaşında eñ çoq qızıqtırğan er şeyni tapa ediler: seyaatlar, ekzotika, yañı bilgiler, sergüzeştler...
O, globusta "beyaz lekelerni" qaldırmadı. Yazıcı öz qaramanlarını sayyareniñ bütün qıtalarına ve atta Ayğa da yollağan; şu cümleden — Qara deñiz etrafında Qırım arqalı.
"İnat Keraban" romanı qaramanlarınıñ areket marşrutını (tek ukrain qısmını) ketireyik: Kiliya — Mayakı — Odesa — Kobleve — Mıkolayiv — Herson — Oleşkı — Velıki Kopani — Qalançaq — Or Qapı — Canköy — Arabat — Kerç — Yeñiqale.
Keraban — türk, tütün satıcısı, öz inatlığınen bellidir. Bir künü İstanbul akimiyetiniñ İstanbul sıñırları içinde Bosfordan bir yalından digerine keçmek içün 10 aqçe şekilindeki yañılığı onı adetten tış açuvalandırdı.
Yarım fincan qavege musaviy olğan meblâğnı tölmekten vazgeçken Keraban, Üsküdarda tüylemek içün bütün Qara deñiz etrafında atlı arabada quru yoldan ketmege qarar berdi. Öz ticaret ortalığı gollandiyalı van Mitten ve onıñ hızmetçisi Bruno ile beraber Keraban bulğar ve roman topraqları arqalı Odesağa kete: "Bu şeer — etraftaki çöl ortasında vaha".
Vahada onıñ dostu bankir Selim ve qızı Amaziya yaşay, o tizden Kerabannıñ qardaş-qızı Ahmetke aqayğa çıqacaq; böylece, Keraban ve Selim daa aqraba olacaqlar. Ahmet özü de Odesada, sevgilisine yaqınraq edi. Şunıñ içün Keraban özünen beraber Ahmetni ve hızmetçi Nizibni de ala, ve beşevi, vaqıt coymazdan, daa uzaqqa — Kobleve (bu şanlı köyniñ bediy edebiyatta belki de birinci añıluvı) arqalı Mıkolayivğa kete. Aynı vaqıtta, Ahmet Odesanı terek etkeninen, ayar qaptan Yarhud onıñ printsessasını zengin türk Safarğa zorlan bermek içün hırsızlay.
Ve işte, Mıkolayiv ve Hersonnı keçip, yolculularnıñ arabası Qırımğa yaqınlaşa.
"Ertesi künü öyleden soñ bayağı yorulğan yolculular Velıki Kopani ve Qalançaqnı keçip, Or Qapı şeerçigine yettiler..."
Keraban aşıqqanı içün, eñ qısqa yoldan (tahminen şindi Canköy - Kerç demiryolı sızılğan kibi) ketmek kerek edi, ve neticede yolculular, oquyıcılar içün yazıq ki, dağlı Qırım ve Cenübiy yalınıñ baylıqlarını körmediler. "Mındaki yer daa az ormanlı ve daa çölge beñzer edi. Bazı yerlerde yüksek dromedarlar (bir örküçlü tüyeler) serbest otlay edi, bu ise bu vilâyetni Arabistan çölüniñ bir filialına çevire edi. Ondan keçken tös, iç bir maden parçası olmağan arabalar, qatran sürülgen oqları ile qıcırday ediler. Bütün bular pek ibtidaiy körüne edi, lâkin köy evlerinde ve tenalarda yerleşken hutorlarda daa sâmimiy ve qucaqlağan tatar musafirperverligi bar edi".
Kecege bizim qaramanlarımız Arabat şeerçiginde toqtaylar. Yerli musafirhanede Keraban ve onıñ yoldaşları aqşamaşına pilâv, "onda tavuq etinden ziyade tüyü bar edi", yoğurt ve "mında qatlama adınen belli olğan" pialer yediler. Keraban yemeklerniñ keyfiyeti aqqındaki tesirlerini böyle ifade etti:
"— Mitridat beceriksiz areket etken. — Ne içün? — dep sorağan gollandiyalı. — Eger o kerçekten zeerlenmek istese edi, o Arabat traktirinde aşamal edi."
Saba bizim şirketimiz beklenmegen bir problemnen yüz-yüze kele. Qaysıdır sayğılı türk Safar bey (aynı o, Amaziyanı hırsızlamağa emir bergen; tek bizim qaramanlarımız bunı daa bilmeyler) öz müim ihtiyacları içün kerekli bütün atlarını aldı, ve şimdi Kerabanğa ve onıñ yoldaşlarına arabağa qoşmaq içün iç kimse qalmadı. Ümitsizlikte Keraban musafirhana saibine yalvara: "Maña eki at tapıñız, atta bir... Eç olmazsa yarım at!".
Lâkin er şey boşuna edi — bütin Arabatta iç bir at tapılmadı. "Araba qoşqanı içün yüz krb. tölerim!" — dep ilân ete Keraban, lâkin iç bir para mında qurtarmaz. Nihayet, at yoqluğında Keraban qatır ya da atta eşeklerge de razı olmaq azır. Soñunda aqıllı yolculular orjinal bir çıqış tapalar ve yolculıqlarını tınç devam ete bileler: olar arabağa bu civarda yetelice bulunğan bir çift dromedar qoşalar.
Kerç yolculularnı daa bir beklenmegen, lâkin külünç kazyznen qarşıladı: "— Amma men bu özen üstünden keçmek içün köpür körmeyim, — sözüni devam etti Keraban. — Kerçekten de, dayı, o endi yoq, — dep cevap berdi Ahmet, bükülgen avucını közlerine qoyup ve kibi bir özen üstündeki körünmegen köpürge baqıp. — Lâkin köpür olmalı, — dedi van Mitten. — Meniñ qılavuz kitabımda onıñ barlığı aytılğan".
Belli ola ki, Kerç boğazı üstündeki köpür aqqında daa o vaqıtları hayal etile edi! Daa ileride — Taman yalısı, anda yolculularğa çamur vulkanı atıluvını közlemek, Kavkaz dülberligine baqmaq ve bütün Kiçik Asiyadan keçip Üsküdarğa yetmek, daa çoq-çoq başqa meraqlı, idrakiy ve bazı yerlerde tehlükeli sergüzeştlerni keçirmek qısmet oldı. Lâkin soñunda yahşılıq yeñe, yamanlıq ise cezalana: dülber Amaziya azat etildi, yaşlarnı bal ayı bekley, Keraban istegenine ne paasına olmasın irişe bilecegini isbatladı. Bütün qaramanlar sağ qala, bütün yamanlıq eticiler ise lâyıq cezasını alalar — yahşılıq er vaqıt yeñe, çünki o yamanlıqtan aqıllıraqtır. Bahtlı soñ qaçınılmaz.
Ve bunıñ içün biz Jül Vernni sevemiz. İnsan tabiatınıñ aydın tarafına sâmimiy inanç, terqqiyatnıñ faydasına ve bilgi küçüne işanç eserlerniñ bazı sodeliğini ve adden tış bayağılaştıruvını aqla. Bu yarıq ulu yaşta da terek etmez.