Susuz qalğan Qırım on yıllığı
Qırım yarımadası topraqlarında suv yetmemezligi meselesi.
Petro Volvaç, İTS aza-muhabiri, UYŞ azası, Qırım MR nam gazanğan fan ve tehnika erbabı, 60 yıllıq stajı olğan qırımlı. «Krımska svitlitsâ» gazetası, 2017 senesi, 18 – 20-nci sanları
Pek qurğaq Qırımda biñ yıllar boyunca yarımadada yaşağan bütün etnoslar er vaqıt suvnı qıymetley ediler. Çünki tamam o kimmerler, tavrlar, iskitler, yunanlar, romalılar, gotlar, rusiçler (praukrainler), qaraylar, qırımçaqlar ve qırımtatarlarğa ve türklerge qadar yüzlerce nesil çeşitli Qırım halqınıñ ayatı ve muvafaqiyetli hocalıq faaliyetiniñ esas ş artı edi.
Çoqusı tabiat-iklim rayonlarında yıllıq yavuş miqdarı 300-400 mm-den ziyade olmağan regionda eskiden eñ büyük Tañrı bahşışını - suvnı saramaytlı qullanmağa ve oña ana-baba kibi qayğıruvlı munasebette bulunmağa ögrendiler. Şunıñ içün tek özen ve özençikler degil, ufaq çeşme ve çoqraqlar da muqaddes sayıla edi, olara er vaqıt yahşı baqıla ve qoruna edi.
Bugünge qadar ecdatlarımız tafaından yaratılğan ve yarımadada mevcut olğan devlet-polisler, qoba şeerleri ve qolnen yapılğan qallerni suvnen temin etüv müendislik-gidromelioratsiya sanatı çagdaşlarımız tarafından yeteirnce ögrenilmegen ve añlaşılmağan qala.
Yarımadanıñ ealisiniñ bayağı çoq olmasına baqmadan, biñ yıllar boyunca yarımada topraqlarında qurğaqlıq ve hocalıq içün suv yetmemezliginen bağlı iç bir global gumanitar facianıñ qayd etilmegen nez-inkâr etilmez aqıyqatı da diqqatnı celp ete.
Soñki bir qaç asırda Rusiye imperiyası tarafından 1783 senesi Qırımnıñ anneksiyası, 1853-1856 ss. Qırım cenki, 1917-1921 ss. bolşevik ve beyaz gvardiyacı terrorı ve 1941-1945 ss. Ekinci Cian cenki eñ yoq etici oldı. Qırım içün o 1941-de başladı ve 1943 senesiniñ soñunda bitti.
Cenk ve sürgünlik neticesinde cenkten soñki Qırımda eali aman-aman eki defa eksilgenine baqmadan, insanlar ve hocalıqlar suv qattı yetmemezliginden azap çeke ediler. Şeerlerde ve rayon merkezleriniñ çoqusında suv yolları ağı bozulğan ve viran etilgen edi ve tamir etüvge ya da deñiştirüvge muhtac edi. Köy ealisiniñ çoqusı qolnen yapılğan quylardan suv qullana edi. Tereñ olmağan suvlı ufuklardan olarda cıyılğan suvnıñ keyfiyeti yüksek degil edi. Üstelik, qurğaq fasıllarda yüzey suvları er vaqıt coyula edi.
Suvarmaq içün özen suvı ya da gölçiklerde cıyılğan suv qullanıla edi. Tek bazı Qırım şeerlerinde burğular saqlanğan ve çalışa edi. Lâkin olar em ealiniñ, em tiklenilgen sanayı kârhaneleriniñ ve qurucılıq teşkilâtlarınıñ suv ihtiyaclarını qanaatlendirmege qadir degil ediler. Şunıñ içün cenkten soñki Qırımda suv teminatı meselesi eñ kergin meselelerden biri olğanı iç de acayip degil.
Daa 1949 senesi İttifaq ükümeti ve fırqa MK tarafından «Qırımda suv teminatı meselesiniñ çezilüvi aqqında» qarar qabul etildi. Onıñnen bütün Qırım özenlerinde bir qaç suv saqlağıçınıñ meydanğa ketirilüvi ve bir qaç biñ tereñ burğunuñ burğulanuvı közde tutula edi. Lâkin qararnen belgilengen qurucılıq kölemleri yıldan-yılğa becerilmey edi.
Qırımnıñ suv abideleri haritası
Vilâyetni suvnen temin etüv ve vilâyet suv hocalığınıñ vaziyetiniñ bayağı tesellisiz resmi 1955 senesi aprel 23-te USSC Nazirler Şurası reisi muavini P. Neporojniy yanındaki, Aqmescit şeeriniñ baş planı baqılğan keneşüvniñ stenogrammasından meydanğa çıqa (Ukraina MDMArhivi. – F. – 4906. – T. – 1. – İş. 250. – S. 119-121).
Keneşüv iştirakçileri vilâyet merkezi olaraq şeerniñ inkişafı istiqbalını (o vaqıtları şeerde tahminnen 140 biñ adam yaşay edi) onıñ suvnen temin etilüvi meselesinen sıqı bağlay ediler. Şeerniñ böyle eali ile kündelik ihtiyacı künde 42 biñ m3 teşkil ete edi. Şeer suv saqlağıçı ise – şeer içün yekâne suv menbası - tek 26 biñ m3 bermege qadir edi, yani kündelik ihtiyacnıñ tek 50-60 faizini temin ete edi. Şeerde tek 14 künlik suv stoku bar edi.
Keneşüv stenogramması Ukrainağa evelki rusiye akimiyetinden miras qalğan vilâyet merkeziniñ deşetli suv teminatı mirasını qayd etti: «Büyük ealisi olğan Qızıl töpe rayonı suvnen temin etilmegen. Sakinler şahta quylarından suv qullanalar. Olarda suv içmek içün aman-aman yaramsız. Yazda quylar quruya. Sergiyivka rayonında da suv yoq. Ukrayinka rayonı da susuz».
Ayan çoqrağı
Vilâyet merkeziniñ suvnen fena temin etilgeni ve şeerde kanalizatsiyanıñ aman-aman olmağanı sebebinden, şeer qurucılığı boyunca ukrain mütehassısları onda ealiniñ keleshek artuvını sıñırlamağa, onıñ sayısını 150-170 biñnen sıñırlamağa teklif etediler. Gerçi bu, Bütin İttifaqtan kelgen istefadaki arbiylerge meskenler bermek arqalı onı rus şeerine çevirmek niyetinde olğan fırqa erbabları tarafından qarşılıq doğurdı.
Ayan suv saqlağıcında bendni ösdürmek vazifesi qoyula edi. Bu onıñ içindeki suv kölemini bayağı arttırır edi. Aqmescitniñ suv teminatını yahşılaştırmaq içün büyük ümitler Aqmescit suv saqlağıcına bağlana edi, onıñ qurucılığını Ukraina Qırımnıñ respublikağa boysunğanından soñ bayağı tezlendi. Cumhuriyet ükümeti reisiniñ muavini özü Aqmescit suv saqlağıcını tolusınen idare etilgen yapmağa teklif etti ve bir adamğa belli bir suv normasını kirsetmekni qoltuttı. Keleshek içün tecribeli reber şeerni suvnen temin etüv içün Qırımda daa quruluvı başlamağan Şimaliy Qırım kanalından dnieper suvunı qullanmağa da teklif etti.
Tecribeli mütehassıs vilâyet ve şeer reberlerine şeer kommunikatsiyasınıñ inkişafına, birinci nevbette terekleştirilüvine, şeerniñ abadanlaştırıluvına ve keyfiyetli kanalizatsiya quruluvına diqqat ayırmağa teklif etti. Tecribeli şeer qurucısı olaraq, o, baar kederlerinden soñ şeerlerniñ çoqusı er vaqıt temizcek olğanını qayd ete edi. Aqmescit ise atta ufaq yağmurlardan soñ da daim suv astında qala, bazı yıllarda 700-den ziyade ev suv astında qalğan vaqialar da bar edi. Şeer çuqurçıqta yerleşkeni içün, çetlerden kelgen bütün suv onıñ merkezine aqa. Şeer qalınlığı 35 sm-ge qadar olğan çamurnen qaplana. Bu aman-aman eki yüz yıllıq ayıp aqqında rusiye tarihçıları ve ülkatanıcıları hatırlatmağa istemeyler, bozulğan rusiye ura-vatanperverleri ise uyatlıqnen susalar.
Feqal kanalizatsiyanen al daa deşetli edi. Maña baqaraqsız qıymet kesüvde qabaatlamamaları içün, resmiy vesiqağa, endi añılğan ükümet keneşüviniñ stenogrammasına muracaat eteyik: «Feqal kanalizatsiyağa kelgende ise, şeerde ev hocalıqlarınıñ tek 5 faizi oña saip. Biologik stantsiya feqal suvlarnıñ tek 25 faizini qabul etip utilizatsiya etmege qadir, 75 faizi – 9000 m3 fekaliy ise Salğır özenine töküle. Yazda özen quruya ve sasıq kloakağa çevirile». Qırım vilâyetiniñ Ukrainağa kirsetilüviniñ ilk yılında vilâyet merkezinde boşatuv kollektorı quruldı. O, şeerniñ merkeziy qısmını suv basuvdan saqlamağa imkân berdi.
Stenogrammada daa qayd etile ki: «Şeer yolları pek viran aldadır, olarnıñ tek 16 faiziniñ qattı örtüsi bar. Digerleri, kerçegini aytqanda, tarladan beterdir. İç olmazsa temel magistrallerni deral töşemek kerek ki, balalar mektepke barmağa, büyükler ise işke barmaga imkân tapsınlar».
Aqmescitte Salğır özeni
Sqaqlarnıñ elektrik yaqıqlandırılması ile de al daa yahşı degil edi. 1953 senesiniñ başı alına Aqmescitte 42 soqaq yarıqlandırmasız edi. USSC Nazirler Şurası reisi muavini Neporojniy reberliginde yeteirnce abraylı komissiya 1953 senesi aprel 20-de Qırımnıñ Cenübiy yalısınıñ rayon planlaştırıluvı leyhalarını baqıp çıqtı. Leyhanıñ iqtisatçısı G. Kaplin qayd etti ki, Cenübiy yalı boyunda yerleşken ve 111 müessiseni esaplağan, aman-aman 16500 yerlik sığdırımlıgı olğan sanatoriy-kurort kompleksi er yıl, hususan yaz devrinde, büyük suv yetmemezliginden azap çeke. Bu regionda mevcut olğan büyük miqdarda nisbeten ufaq kanalizatsiya sistemaları öz stokanlarını deñizge taşlaylar ve mevcut plâjlarnı kirlendireler.
İçimlik suv yolları sistemasından suv teminatı kölemi kün-küni 37,5 biñ m3 teşkil ete. Suvarmaq içün 7,5 biñ m3 qullanıla edi. İçimlik suv ve hocalıq ihtiyacları kelesükte 29 mln. m3-ge qadar, suvarmaq içün ise 18 mln. m3-ge qadar artmalı. Cenübiy yalı boyunda bar olğan sanatoriy-kurort bazasını suvnen temin etüv ve topraqlarnı suvarmaq içün yerli menbalarnı köz ögüne alıp bile 12 mln. m3 yetmeycek. Olarnı suv saqlağıçlarından almaq közde tutula edi: Çorğuna suv saqlağıçından – 4,6 mln. m3 ve Alma suv saqlağıçından – 7,3 mln. m3. Lâkin qara özende birinci nevbette qurucılıq o vaqıtları daa bitirilmegen edi. Alma suv saqlağıçını tek bir qaç yıldan soñ quracaq ediler. Cenübiy yalı boyunuñ energiya teminatı meselesi de çezilmegen edi. Bunıñ içün «Qırımenergo» Yalta ve Alupkada közevine 111 kVt olğan eki podstantsiyanıñ, Gurzuf ve Aluşta da közevine 35 kVt olğan eki podstantsiyanıñ quruluvını közde tuta edi. Keneşüvde Cenübiy yalı boyunda kanalizatsiya sistemasını quruv meselesi de köterildi. Akimiyet onı ne cenkten evel, ne de cenkten soñki ilk on yıllıqta çezmedi. Qayd etilgen mesele Ukrainanıñ omuzlarına yüklendi.
Cenübiy yalı boyunı suvnen temin etüv leyhasınıñ muallifdeşlerinden biri S. Gribov qayd etti ki, bu regionnı suvnen temin etüv meselesi yeterince problemli ve mürekkepdir. Yerli suv teminatı sistemaları çoqusı tabiat menşeli obyektlerden ibaret edi. Kommunal suv yolları tek Yalta, Aluşta ve Alupka şeerlerinde bar edi. Bütün digerleri yerli, idareci edi. Endi mevcut olğan obyektlerni temin etüv içün bütün ameliy menbalar qullanıla edi. Doğrusı, olarnıñ episi de qanaatlenir alda degil edi ve esaslı rekonstruktsiyağa muhtac edi.
Üstelik, yerli suv menbaları Cenübiy yalı boyu toprağında birte-bir yerleşmegen edi. Olarnıñ eñ çoqusı Aluşta rayonında edi (bütün mevcut menbalarnıñ 33%-i). Yalta rayonına bütün suv ihtiyatlarınıñ tek 14%-i tüşe edi. Bütün qallğan rayonlar tabiat suv menbalarına öyle fukare ediler ki, olar vaqıt-vaqıt onıñ yetmemezliginden azap çeke ediler.
Apollonova yılğasında akveduk
Tarih boyunca susuz olğan çöl ve şarqiy Qırımda suv teminatı meselesi de deşetli derecede kergin edi. Tek içimlik degil, tehnikiy suvnıñ da sıq-sıq yetmemezliginden bütün Keriç yarımadası, hususan Kerç şeeri ve yanındaki Kefe de azap çeke edi. SSCB Nazirler Şurasınıñ 1954 senesi yanvar 26-da qabul etken "Qırım vilâyetiniñ q/h inkişafı ve Kerç ve Kefe şeerlerini, ve de bu şeerlerniñ sanayı kârhanelerini suvnen temin etüv aqqında" 140 nümeralı qararı bayağı acayip ve şindi körüngen kibi deşetli keckendir (Qırım vilâyetiniñ Ukrainağa boysundırıluvından er-al bir qaç afta evel).
On cenkten soñki yıl içinde Rusiye Federatsiyası yapamağanını Moskva qartçu çevikliginen Ukrainanıñ omuzlarına yükledi. Ükümetniñ bu ayar moskva qararına lâyıqlı cevabı olaraq 1954 senesi mart 15-te ukrain ükümetiniñ «Şimaliy-Qırım kanalınıñ qurucılıgı aqqında» 38 nümeralı yıldıram qararı peyda ola.
Tamam bunıñ içün soñra çağırılğan Cenübiy yalı boyunıñ suv teminatı meselesine bağışlanğan keneşüvde çöl ve şarqiy Qırım aqqında aytılmadı. Qayd eteyik ki, Ukrainanıñ cenübünde ve Zaporijjâ ve Herson vilâyetlerinde Şimaliy Qırım kanalını quruv işleri daa keçken asırnıñ 50-nci yıllarınıñ başında başlağan edi.
Keneşüv iştirakçileri tek Cenübiy yalı boyunıñ degil, bütün Qırımnıñ daa bir qaç kergin meselesine diqqat ayırdılar – kanalizatsiya stokanlarınıñ qattı komponentleriniñ temizlenüvi ve biologik utilizatsiyasınıñ olmağanı ve çöplükleriniñ tertipsizligine. Keneşüvde daa qayd etile edi ki, atta deñizge kanalizatsiya stokanlarınıñ atıluvı sisteması mevcut olğan yerlerde bile olar evelce qattı qalıqlardan temizlenmey ve zararsızlaştırıluv keçirilmey edi. Cenübiy yalı boyunda yalından uzaq olğan iç bir tereñ suvlı kanalizatsiya stoku umumen mevcut degil edi.
Sanepid hızmeti tek Yalta deñiz portu akvatoriyasında degil, bütün yalılarda da deñiz suvunıñ kirlenüvi iç kabul etilmez seviyesini daim qayd ete edi. Bütün cenkten soñki devr içün ğaliba birinci olğan böyle müim ve vekâletli keneşüvniñ bütün iştirakçileri Qırımnıñ bütün Cenübiy yalısında suv teminatı ve suv hocalığınıñ taşlanğnlıgınen kritik vaziyetine baadaş olaraq birden fikirde ediler. Şunıñ içün UKP MK ve şahsen SŞKP MK birinci kâtibi Mıkıta Hruşçovnıñ bu regionnı bütinittifaq şifahanesine ve sanatoriy-kurort zonasına çevirüv vazifesiniñ becerilüvini Cenübiy yalı boyunı suvnen temin etüvnen bağlay ediler.
Şüphesiz ki, bu meseleni tek yerli suv resurslarını qullanuvnen ve atta Aqyar altındaki Çorğuna suv saqlağıçınıñ bar olğan birinci nevbeti ile de çezmek mümkün degil edi. Çünki o vaqıtları o daa tiklenilmegen Aqyarnıñ suvğa olğan ihtiyaclarını da tolusınen qanaatlendirmey edi. Militarlaştırılğan şeer ise gürlecip inkişaf ete edi.
Şeerde kommunal hızmetiniñ deşetli, telükesiz, ümitsiz alı ve sanitar-epidemiologik taşlanğanlıgı diqqatnı celp ete. Şeer icra komiteti reisi ukrain ükümetine bildirgenine köre, 1955 s. aprel-iyün aylarında maxsus ükümet qararını becerüv içün nihayet şeerde sanitar tertip yapmağa başladılar. "Rus şan-şüreti şeerinde" öyle hojalıq yapqanlar ki, "kiyivli dayınıñ" (qırım separatistleriniñ süygen sözü) emrinen öz evinde tertip yapmağa mecbur olğanlar.
Çorğuna akvedugı
Bütün on cenkten soñki yıl boyunca Aqyarnıñ çöpke basuv kölemi aqqında 1955 s. üç ay içinde şeerden çıqarılğan çöp ve pisliklerniñ kölemi (32,6 biñ m3) qattı şaatlıq ete. Ukraina şeerge bir qaç çöp maşinası berdi, çöpni çıqaruv işine ise büyük kârhanelerni ve qurucılıq teşkilâtlarını: Orconikidze zavodı, 38 № trest ve «Sevastopolmiskbud», Qara deñiz flotunıñ KEO mecbür ettiler.
Şeer icraiye komiteti reisiniñ malümatından aydın ola ki, Aqyarda on cenkten soñki yıl içinde şeer kanalizatsiya stantsiyası qurulmağan edi. Şeer icra akimiyetiniñ reberi ukrain ükümetine ğururnen raport bere ki, endi 1955 s. yayınıñ ortalarına şeerni qışta toplanğan çöp ve pisliklerden temizlediler, izinsiz çöplüklerni ise yoq ettiler. Belli ola ki, yırlarda yırlanğan "rus şan-şüreti şeerinde" ve "efsaneviy Aqyarda" Qırım Ukrainağa kirsetilmezden evel yeterli miqdarda deñiştirileceñ çöp bakları yoq edi.
Şunıñ içün "kiyivli dayılarnıñ" 1955 s. mayıs ayında qarışuından soñ yaz boyunca 286 deñiştirileceñ çöp cıyıcı yerleştirdiler. Yıl soñunace şeer akimiyeti daa 500 "mimarlıq" eseri yapmağa söz berdi. Ükümet qararından soñ 480 çöp içün yäşik qurdılar ve tamir ettiler. Daa 75 cemaat tualeti açmağa söz berdiler. Belli ola ki, bütün on cenkten soñki yılda qaraman aqyarlılar bularsız idare ete ediler.
Belli ola ki, şeerde aman-aman kanalizatsiya yoq edi. Şeer reisi S. Sosnıtskıyniñ malümatından aydın ola ki, 15 biñlik ealisi olğan şeer yaşayış massivi cenkten soñ on yıl keçkenine baqmadan, kanalizatsiyanen temin etilmegen edi. Tek 1955 s. mayıs ayında Korabelnaya körfezinde yerleşken perekaçka stantsiyasından 7 km-lik kanalizatsiya ağı qullanuvğa berildi. Aynı senede avgust ayında anda kanalizatsiyanıñ ekinci nevbetini qullanuvğa bermek közde tutula edi. İnkermandaki kanalizatsiya sistemasını da Qırımnıñ Ukrainağa boysunğanından tez soñ qullanuvğa berdiler. "Severnaya storona" dep adlandırılğan qısmında ise kanalizatsiya ağı iç yoq edi. Onıñ içün tehnikiy vesiqalarnıñ yapılmasını evelki reberlik tek 1958 senesi bitirmege baqa edi.
Demek, 150 biñlik ealisi ve sanayı obyektleri, küçlü Qara deñiz flotu olğan Aqyarda kanalizatsiya stokanlarınıñ yañıdan tiklenmesi ve utilizatsiyası meselesini Ukraina endi, Qırım vilâyetiniñ respublikamızğa boysunğanından soñki ilk yıllarda çezmege mecbur oldı.
İnkermanda akveduk. Lev Lagorio, 1850, akvarel