XIX-XX asırlarınıñ sıñırında Qırımnıñ Yalı boyu: belli raaatlıq zonası ve kommunikatsiyalarnıñ quruluvı

Belli raaatlıq zonası ve kommunikatsiyalarnıñ quruluvı.

Qırım bir çoqları içün ilk evelâ onıñ cenübiy yalısınen - yarımadanıñ aqiqiy vahasınen tasavur etile. Bu regionnıñ subtropik zonasında yerleşken kurort şeerleri şifalı iklimi, beñzersiz manzaraları, parkları ve insan qolunen yaratılğan abideleri sayesinde belli oldılar.

XIX asırnıñ ortalarından - XX asırnıñ başına qadar Qırımnıñ cenübiy yalısı moda olğan kurort merkezine çevirile. Tam bu devirge Livadiya, Massandra, Qarasan, Alupkada yazlıq saraylar ve villalarnıñ faal surette quruluvı kelse kerek. Beñzersiz iklim şaraitleri, yüzden ziyade mineral suv menbaları, çoq sanlı çamurlı göller, yüzüm bağları - yarımadanıñ bütüp bu üstünlikleri onıñ infrastrukturasını inkişaf ettirmek içün küç ve aqça qoymağa deger edi. XIX asırnıñ 70-inci senelerinde zemstvolar ve cemaat teşkilâtları, hususiy şahıslar teşebbüsinen, ükümetniñ maliyeviy yardımı az olğanda bile, bütüp yalı boyu sanatoriyler açılmağa başladı.

Tabiiy ki, o vaqıtları Qırımda raaatlanuv ve tedaviylenüv esasen bay bilerge irişilir edi. Lâkin, yarımadada ealiniñ başqa qatlamlarınıñ da sağlamlaşqanına ait vesiqalı şaatlıqlar bar. Meselâ, Ternopil vilâyetiniñ Devlet arhivinde Poçayiv lavrasınıñ sabıq iqtisatçısı, Dubno Haç köterüv pustını hadimi iyeromonah Venediktnen Volın ve Jıtomır arhiyepiskopı, Poçayiv Uspeniye lavrasınıñ arhimandriti Modest arasında Qırımda tedaviylenüv içün tatilni uzatuv ve tatil vaqtına bilet berilüvi aqqında mektüpleşüv saqlanğan.

Öz ricasında iyeromonah qayd ete: «Deñiz suvunda yuvunuvlar ve ava, Allanıñ yardımınen, yavaş-yavaş küçümni quvetleştire, ve tüşünem ki, avgust ayınıñ 15-inden evel yetişmeycek şifalı yüzümni qullanğanda, sağlığım şübesiz tiklenecektir». Malüm ki, 1917 senesine qadar Tavriya guberniyası tek Qırım toprağını degil, em de qomşu çöl Ukrainasınıñ, derlik yalıñız ukrainalılar tarafından meskünleşken üç büyük qazasını (Berdânsk, Dniprovsk, Melitopol) öz içine ala edi.

Öz nevbetinde, Qırım hanlığı lâğu etilgen andan başlap qıta Ukrainasınen quvetli integratsiyağa qomulğan yarımada içün bu qazalar bir ceetten resurs saqlayıcı rolüni oynay ediler.

Şu sebepten ukrain faktorı Qırım yarımadasınıñ daa soñraki infrastruktur inkişafına mühim tesir etti. 1824-1848 senelerinde dağ şossesi quruluvı ve 1861 senesinden demiryol magistrali çekilüvi neticesinde naqliye qatnavınıñ yolğa qoyuluvı, yarımadanıñ cenübiy yalısınıñ özleşmesini quvetleştirdi. Umumen alğanda, Qırımda XIX-XX asırlarınıñ sıñırında 3 biñ yerlik 36 kurort ve 60 sanatoriy çalışa edi. Aynı vaqıtta er bir kurortnıñ özüne has qurulış, raaatlıq teşkilüvi ve tedaviylenüv hususiyetleri bar edi.

1802 senesi 13 balıqçı evçigi olğan közge çarpmağan Yalta köyü, yavaş-yavaş Qırımnıñ cenübiy yalısınıñ kurort merkezine çevirile. 1837 senesi sentâbr 17-de Yalta şeer statusını ala. Şeerçik feshenebel musafirhaneler, büyük mağazalar, hususiy daçalar ve hastahaneler quruluvı esabına faal surette keñişleye. Qırım yarımadası cenübindeki yalı şeerleriniñ infrastrukturasınıñ tiklenüvine ait XX asırnıñ başına tesadüf etken bir qaç vesiqanı Ukrainanıñ Merkeziy devlet tarihiy arhivinde (Kiyiv ş.) tapmaq mümkün oldı.

Olarğa köre Yalta, Sudaq ve Gurzuf kommunikatsiyalarınıñ quruluvınıñ evelki tarihını izlemek mümkün. İnkılâptan evelki devirde regionnıñ infrastruktur teminatı meselesiniñ episine Kiyiv naqliye yolları okrugınıñ İdaresi baqa edi.

Böylelikle, Kiyiv naqliye yolları okrugınıñ Qırım şosseleri uçastokı başlığınen Yaltanıñ kanalizatsiya ağlarını yahşılaştıruv meselesindeki mektüpleşüvde malüm etile ki, kommunikatsiyalarnıñ kerekli çalışması içün: «…Dereköy özenine tüşken novdan kelgen barlığı aqıntı borusınıñ yerine, bir fut çaplı yañı boru qoymaq ve işke yaramağan novlarnı yañıdan tüşemek kerek». O vaqıttaki uçastok başlığınıñ v.b. ve muendisiniñ fikrince: «Bulvarnaya soqağınıñ suv basuvınıñ ögüni alıp olğan birden-bir çare, eski şeerniñ soqaqlarınıñ bir qısmından Bulvarnaya soqağına atmosfera yağanaqlarınıñ irişimini kesmek ve olarnı tikden-tik deñizge burmaqtan ibarettir; mınavı içün kerek olğan işler şeer parası esabına keçirile bile».

Poçayiv lavrasınıñ sabıq iqtisatçısı, Dubno Haç köterüv pustını hadimi iyeromonah Venediktnen Volın ve Jıtomır arhiyepiskopı, Poçayiv Uspeniye lavrasınıñ arhimandriti Modest arasında Qırımda tedaviylenüv içün tatilni uzatuv ve tatil vaqtına bilet berilüvi aqqında ricası. 1893 senesi avgust 02 künü.

Ternopil vilâyetiniñ Devlet arhive, f. 258, OP.1, spr. 3813,ark. 1,1 zv.1, 2**

1903 senesi Yaltanıñ soqaqları ve şosselerni elektrikleştirüv meselesi köterildi. Bu kerekler içün para esirgenmey edi. «Maliyeviy Nazirlik P.S. idaresinde bulunğan Yalta portu ve yalı boyunıñ elektrik yarığı içün endi 67.000 ruble ayrılğanını, şu cümleden bunıñ büyük qısmınıñ şosse tamiri maliyesinden ayrılğanını, em de bu uçastoknı kenişletüv içün de bu cıyıntıqlardan maliye ayrılğanını nezaretke alıp, bu şosse uçastokınıñ yarıqlanuvını bitirmek ve onı Livadiya sıñırlarına qadar yolculıq içün tamamınen havfsız etmek maqsadınen 12.000 ruble qoşmaca ayırmaqtan çekinmemek kerek …», - dep aytıla Qırım şosseleri uçastokı başlığınıñ Yalta şossesi, portu, yalı boyu ve soqaqlarını yarıqlandırıluvını quruv aqqında Kiyiv naqliye yolları okrugına yazğan mektübünde. Qırımda kerçekleştirilgen daa bir mühim leyha - Yaltada Guva özeni üstünden köpür quruluvıdır. «Şeer İdaresi İdareden köpürniñ leyhasını azırlağanda Guva özeni yanındaki Yalı boyu soqağınıñ tertiplenüvi aqqında çıqarğan plannı ve anda kösterilgen köpürniñ yerleşüvini qabul etmesini rica ete». Yaltağa yavaş-yavaş Sudaq qasabası raqip ola.

Eki kilometrlik qum plâjı, duman olmavı, deñiz suvunıñ araretiniñ teñligi, yüzüm plântatsiyaları (600-ge yaqın çeşit) – onıñ raatlanğanlar içün celbediciliginiñ parçalarıdır. 1912 senesiniñ soñunda Sudaqqa suv borusı çekilüvi aqqındaki leyha baqıluvğa çıqarıldı.

Münasip ricada qasabanı suvnen temin etüv içün esas magistral borudan ayırılma kerek olğanı qayd etildi: «…Okrug İdaresinden, añılğan ricada imza atqan bütüp şahıslarğa, öz azbarlarına devlet şossesi boyunca ketişken baş magistral borudan suv borularını tartmağa ruhset bermesini yalvarıp rica etem, lâkin bir şartnen ki, qazılğan bütüp yerler kerekli alğa ketirilecek ve bu işler Qırım uçastokınıñ 3-ünci distansiya Başlığınıñ nezareti astında etilecek». Aynı 1912 senesinde Gurzufqa da suv borusı tartuvnıñ beñzer leyhası azırlandı. Bir vaqıtları ufaq olğan bu köy XX asırnıñ başında tez inkişaf etti ve çoq keçmeden Qırım yarımadası cenübiy yalısınıñ eñ belli kurortlarından birine çevirildi.

İyeromonah Venediktniñ şahsiyetini tasdıqlağan ve oña Dubno Haç köterüv pustınından Qırımğa ve keri ketişine ruhset bergen bilet. 1893 senesi iyün 17, avgust 20.

Ternopil vilâyetiniñ Devlet arhive, f. 258, OP.1, spr. 3813, ark. Z, 2,2zv.

Poçayiv lavrasınıñ sabıq iqtisatçısı, Dubno Haç köterüv pustını hadimi iyeromonah Venediktniñ Poçayiv Uspeniye lavrası Ruhaniy Şurasına aqça yardımı aluv aqqında ricası. 1893 senesi oktâbr 19.

Ternopil vilâyetiniñ Devlet arhive, f. 258, OP.1, spr. 3813, ark. 4-5zv.