Qırım Ukraina Devletiniñ bir qısmı olaraq. 1918 senesi
1917-1921 seneleri devamında Qırım inqilâbiy çatışmalar ve intervensiyalarnıñ merkezinde buluna. Yañı qurulğan Ukraina ükümeti Qırım yarımadasını Ukrainağa qoşmaq içün abaylıqnen ve yavaş-yavaş iddialı planlarnı qura.
1917-1921 seneleri devamında Qırım inqilâbiy çatışmalar ve intervensiyalarnıñ merkezinde buluna. Yañı qurulğan Ukraina ükümeti Qırım yarımadasını Ukrainağa qoşmaq içün abaylıqnen ve yavaş-yavaş iddialı planlarnı qura.
Merkeziy Radanıñ Üçünci Universalına köre Qırımnıñ Ukraina Halq Cumhuriyetine aidiyeti olmamasına baqmadan ve pek qolay olmağan arbiy-siyasiy şaraitlerge zıt olaraq, qırımtatar milliy areketi vekillerinen qurulğan bağlar UHC yolbaşçılığına yarımadanıñ Ukraina devleti terkibine kirüvine işanmağa esas bere edi.
Lviv vilâyetiniñ Devlet arhive, 1918 senesi Viyanada neşir etilgen Ukraina haritası.
Uzun vaqıt Ukraina inqilâbı (1917-1921) devrine ait vesiqalar mahfiy edi. İrişim sıñırlavları Ukraina Mustaqilligi ilân etilgen soñ 90-ıncı senelerde lâğu etildi. Ukrainanıñ aliy akimiyet ve idare organlarınıñ Merkeziy devlet arhivinde XX asırnıñ başında Ukrainada devletçilik institutları teşkil etilüvi devrine ait qararlar ve vesiqalar, şu cümleden Qırım yarımadasınıñ uquqiy esası meselesine ait qayd etilgen qararlar saqlana. Qırımnıñ topraq mensüpligi aqqında saylanğan yolğa uyğun olaraq, UHC Halq Nazirleri Şurasınıñ 1918 senesi fevral 14-te olğan toplaşuvı jurnalınıñ malümatına köre, «Qırım Ukrainanıñ tesiri altında qala» ve «Qara deñizdeki bütüp donanma (şu cümleden ticaret) tek Ukrainağa aittir» dep belgilendi.
Ukraina Halq Cumhuriyeti Halq Nazirleri Şurasınıñ Qara deñizdeki bütüp donanmanıñ Ukrainağa mensüpligi aqqında toplaşuvı jurnalından. 1918 s. fevral 14. Tasdıqlanğan nusha. Ukrainanıñ TsDAVO arhive. F. 1064. Op. 1. Spr. 5. Ark. 25, 25zv.
Qırım yarımadası er vaqıt strategik ceetten faydalı bir köpür başı olğan, XX asırnıñ başında ise Qara deñiz donanması öz terkibinde 400-ge yaqın arbiy gemicik ve yardımcı gemiciklerden ibaret edi. Bolşevikler ve diger qarşı turğan quvetlerniñ vekilleri er vaqıt yarımadada öz mövqelerini quvetleştirmege tırışa ediler. 1918 senesi aprel ayında Qırım idaresi bolşeviklerniñ qolundan çıqtı. UHC ordusınıñ polkovnik Petro Bolboçan yolbaşçılığındaki Zaporijjâ korpusı olarnı yarımadadan keri çekilmege mecbur etti. Qoyulğan maqsatqa – onıñ toprağında Ukraina akimiyetiniñ quruluvı ve Qara deñiz donanması üzerinde nezaret – irişildi.
1918 senesi aprel 22 künü Ukraina tarihı saifelerinde ebediyen qayd etildi. Söz sırası, 2018 senesi Ukrainada Qırımnıñ bolşeviklerden azat etilüviniñ 100 yıllığı qayd etildi. Ukraina ordusını yüksek ruhnen qarşılay ediler, qırımtatar atlı taqımları olarğa avesnen qoşula ediler. 1918 senesi baarinde Qırım içün küreş aynı vaqıtta alman ve ukrain ordularınıñ bolşeviklerge qarşı ücüm etüvi şaraitlerinde olğanı içün, almanlar, körüne ki, ukrainalılarnı ciddiy raqip olaraq köre ediler.
Hususan ukrain ordusına sempatiya duyğan ve polkovnik Petro Bolboçannıñ ayrı muntazam bölük teşkil etmege niyetlengen göñülliler taqımları faal surette qurulğanı fonunda. Merkeziy Radanıñ başı Mıhaylo Gruşevskıy ve UHC ükümetiniñ baş naziri Vsevolod Golubovıç Almaniyanen açıq zıddiyetke kirmäge cesaret etemeyip, ukrain ordusına Qırımnı terk etmege emir bermege razı oldılar.
Petro Bolboçannıñ taqımı yarımadanı terk etkende, Kiyivde almanlarnıñ desteginen devlet devrimesi yüz berdi ve getman Pavlo Skoropadskıy akimiyetke keldi. Aynı Getmanat devrinde Qırımnıñ Ukrainağa qoşuluvını uquqiy ceetten pekitmek içün ilk ciddiy teşebbüs yapıldı. Pavlo Skoropadskıynıñ sözlerine köre, «Qırım ealisiniñ bir qısmı samimiy olaraq Ukrainanen eñ sıqı bağda olmaq istegini bildirdi, çünki başqa er angi kombinatsiya em Qırım içün, em de biz içün yıqıcı olacaq dep tüşüne edi».
Ukrainanıñ TsDAVO arhivinde saqlanğan Ukraina Devleti Nazirler Şurasınıñ 1918 senesi mayıs 7 tarihlı toplaşuv jurnalında, Qırımnı Ukrainağa qoşmaq kerekligi meselesi köterile: «Arbiy Nazir tarafından berilgen haritada belgilengen ilk sıñırnı, etnografik şaraitlerge uyğun kelgen sıñır olaraq tanımağa, aynı vaqıtta Qırımnıñ Ukrainağa qoşuluvı kerekligine hususiy diqqat ayırmağa. Pan Getmannıñ Almaniya elçisinen ötkergen muzakereleri ve Qırımnıñ Ukrainağa qoşuluvınıñ kerekligini tasdıqlayacaq mektüpti kendi adından Almaniya elçisine yollamaq niyeti aqqında beqanatını diñlep, mınavı mevzuğa ait qoşmaca malümatlar Nazirler Şurası tarafından tasdıqlanğan soñ Tışqı İşler Naziri tarafından Almaniya Ükümetine bildirilmesi şartınen böyle mektüpniñ yollanuvını makül körmek».
Qırımnıñ Ukrainağa qoşuluvı kerekligi meselesi aqqında Ukraina Devleti Nazirler Şurası toplaşuvınıñ jurnalından (8-inci noqta). 1918 s. mayıs 7. Nusha. Ukrainanıñ TsDAVO arhive. F. 1064. Op. 1. Spr. 6. Ark. 5, 6zv.
1918 senesi iyün 5-te alman işğal komandanlığı Qırım yarımadasında idare etüv aqqını Süleyman Sulkeviçke berdi. Sulkeviç ükümeti 1918 senesi sentâbrde Kiyivnen muzakerelerge başladı ve oktâbrde qırım ve ukrain ükümetleri arasında ög-añlaşma imzalandı. Bu vesiqa, Qırımnıñ Ukraina Devleti terkibine öz parlamenti, ükümeti ve arbiy bölükleri olğan muhtar cumhuriyet olaraq kirüvini közde tuta edi. Qırımdan daimiy devlet kâtibi ukrain ükümetiniñ azası olmaq kerek edi. Qırımnı Ukrainağa qoşmaq içün muzakereler ötkerilüvi maqsadınen Qırımnen gümrük cenkini toqtatuv aqqında Ukraina Devleti Nazirler Şurasınıñ toplaşuv jurnalından (7-nci noqta).
1918 senesi sentâbr 18: «Qırım vekilleriniñ Qırımnı Ukrainanen birleştirüv şartları aqqında Ukraina Ükümetinen muzakerelerge kirismesi qararı aqqında bilip ve gümrük cenki şaraitlerinde meyva ve yüzüm asılını satıp olamağan Qırım ealisiniñ ağır alına qol tutıp, PAN GETMANNIN rızasınen, qarar alındı: 1. Qırım vekilleri tarafından Kiyivge yuqarıda añılğan muzakerelerge başlamaq içün vekâletli şahıslar deral yollanması şartınen gümrük cenkini vaqtınca toqtatmaq; 2. Maliye Nazirinden Kiyivden Qırımğa ketken yüklerge gümrük teşkerüvini lâğu etmesini rica etmek; 3. Qırım vekilleri Kiyivge kelgen soñ, Qırımnı Ukrainanen birleştirüv şartları aqqında muzakerelerni başqalarğa vekâlet bermeyip, alâqadar nazirliklerniñ nazirleri tarafından tikden-tik alıp barmaq».
Qırımnı Ukrainağa qoşmaq içün muzakereler ötkerilüvi maqsadınen Qırımnen gümrük cenkini toqtatuv aqqında Ukraina Devleti Nazirler Şurasınıñ toplaşuv jurnalından (7-nci noqta). 1918 s. sentâbr 18. Tasdıqlanğan nusha. Ukrainanıñ TsDAVO arhive. F 1064. Op. 1. Spr. 11. Ark. 61, 61zv., 62
Qırım ülkesi ükümeti Nazirler Şurasınıñ Başı S. Sulkeviçniñ Bütün Ukraina Getmanı P. Skoropadskıyge, iqtisadiy ve maliyeviy meselelerni çezüv içün ve Qırımnı Ukrainanen siyasiy birleştirüv şartları aqqında muzakereler içün delegatsiyanıñ Kiyivge yollanuvı aqqında vekâletnamä mektübi. 1918 s. sentâbr 26. Tasdıqlanğan nusha. Ukrainanıñ TsDAVO arhive. F. 3696. Op. 2. Spr. 703. Ark. 1
Ukraina Devleti Nazirler Şurasınıñ Başı F. Lızogubnıñ Qırım ülkesi ükümeti vekillerinen Qırım ve Ukraina munasebetleri ile Qırımnı Ukraina Devletinen birleştirüvniñ Baş esasları aqqında [2 no-lu] toplaşuvı protokolına binaen, 1918 senesi oktâbr 9-da Qırımnıñ milliyetler vekillerinen Qırımnı Ukraina Devletine qoşuvnıñ 19 noqtası muzakere etildi. Lâkin onı derhal kelişmek qolay olmadı, çünki qırım ükümetiniñ vekâletli memurları böyle qararnıñ qabul etilüvini tek Qırım halqınıñ menfaatlarını temsil etken parlamentnen mesleatlaşqandan soñ kerek olğanına inandırdılar.
Ukraina Devleti Nazirler Şurasınıñ Başı F. Lızogubnıñ Qırım ülkesi ükümeti vekillerinen Qırım ve Ukraina munasebetleri aqqında toplaşuvınıñ [2 no-lu] protokolı. 1918 s. oktâbr 9. Nusha. Ukrainanıñ TsDAVO arhive. F. 3808. Op. 1. Spr. 21. Ark. 37-45
1918 senesi oktâbr 9 tarihlı Qırımnı Ukraina Devletinen birleştirüvniñ Baş esaslarında yarımadanıñ muhtariyet uquqlarında «Onıñ Zatialileri Pan Getmannıñ birden-bir Aliy akimiyeti altında» qoşulması aqqında maddeler bar edi. Öz nevbetinde Qırım «öz Ülke Ükümetine ve Ülke Halq Meclisine, şunıñ kibi de Ülke Ükümeti selâhiyeti sıñırlarında yerli qanun çıqaruv uquqına» malik edi.
Qırımnı Ukraina Devletinen birleştirüvniñ Baş esasları. 1918 s. oktâbr 9. Nusha. Ukrainanıñ TsDAVO arhive. F. 3808. Op. 1. Spr. 21. Ark. 37-45
Kararsız geosiyasiy vaziyet Ukrainada daa soñraki vaqialar inkişafına yahşı olmağan tesir yasadı. Birinci Cian cenkinde Almaniya ve onıñ müttefiqleriniñ yeñilüvi, noyabr 14-te istifa etken Sulkeviç ükümetiniñ tüşüvini qaçınılmaz etti. Neticede, Qırım ve Ukraina arasında yarımadanıñ Ukraina Devleti terkibine kirüvi aqqında añlaşma yerine ketirilmedi.