Sıvaşnıñ keçilmesi

Sıvaş içün uruş aqqında.

← Ana saifege qaytmaq

Herson vilâyeti devlet arhivinde vilâyet icraiye komiteti ve Ukraina Nazirler Şurasınıñ arasında mektüpleşüv içinde 1943-1944 seneleri Sıvaşnıñ keçilmesi vaqtında elâk olğan arbiylerge baqışlı hatırasını ebediyleştirmesine ait olğan iltimasname bar.

Bular keçitni qurğan 4-nci Ukraina cepesi 51-nci ordusınıñ sapörleri edi. Şiddetli uruşlar, suvuq suv, balçıqlı tüp, avadan toqtavsız ateş açuv – böyle allar içinde sapörler keçitni qurmaq mecburiyetinde qaldılar. Çünkü esas vazife, şuralar askerlerine Sıvaşnı keçmek, Qırım yarımadasında pekişmek, şuralar ordusı Qırımnı natsistlerden azat etüv içün ücüm operatsiyasını alıp baracaq köpürbaşını qurmaq içün imkânlar ile temin etmek edi. Aynen keçit sayesinde 1944 senesi aprel ayında yarımadanı azat etüv başlandı.

Kerçegi, er qaysı arbiy vaqialar içün kerekli olğan ikâye. Keçitniñ quruluvı, suv manialarınıñ keçilmesi, köpürbaşını quruv ve ücüm. Mesele, ne içün bu mektüp arhivcilerde şunca meraq uyandırdı.

Mesele şunda ki, bu abideni cenk amaliyatı devam etken vaqıtında, yani 1944 senesi elâk olğan silâ arqadaşlarınıñ şerefine sapörlarnıñ özleri qurdılar, ve neticede bu Herson vilâyetinde elâk olğan askerler içün qurulğan birinci abide oldı.

Sapörler Sıvaş yalısında qoltuq astındaki mallardan: tahtalardan, armaturadan, Sıvaş balçığından, deñiz ösümliklerinden, paraşüt qumaşı parçalarından 7 metrlik mo'nümentni qurdılar. Bu, Qırım tarafqa baqqan, qolunda avtomat tutqan askerniñ şekili edi. Vaqıt keçkeninen balçıq tozuğa başlağan, tahtalar çürügen ve armaturalar başqa-başqa taraflarğa çıqıp başlağan. Vilâyet icraiye komiteti, Ekinci Cian cenki bitken soñ, elâk olğanlar arasında yerli sakinlerniñ de pek çoq olğanı sebebinden, bu obyekt er vaqıt yerli sakinlerniñ ziyareti içün ziyaratgâ yerine çevirildi, degenine diqqat ayıra edi.

Aslında mo'nüment, iltimasnamede aytılğanı kibi, tahminen 15000 arbiyler kömülgen 19 qardaş mezarları üstünde qurulğan edi. Bazı adlar tayanıçı tübünde yazılğan edi. 1947-1948 seneleri yerli ve respublika matbuatı bu abide aqqında yaza edi, o turistik obyekt oldı.

Onıñ tehnikiy alları üstünde baqıp, mahsus bir komissiya keldi, o komissiyağa "Kıyiv" "Budmonümenti" heykelcisi Y. S. Rajba da kire. Komissiya belgilengenine köre, restavratsiya içün 200000 som kerek olğanınen, bunı vilâyet ükümeti de soradı. Daa keniş vaqıtlı vesiqalar ile çalışqanda arhivciler añladı ki, abideni ilkinci seviyesinde eñ evelki vaqıtında lâkin uzun zamanlar yaşatmaq içün kerekli aqça iç bir vaqıtlar da berilmedi. Şimdiy onda bu yerde vilâyet paranen dikilgen yeterli qarav tıp eykeli bar.

Sıvaş — çoq ağır silâlı piyadeler, artilleriya ve tanklarnı keçirmek içün aman aman tapılmaz bir yer sayılğan yer edi. Amma arbiylerniñ arbiy tüşünceleri, ayrette qaldırğan daima ateş altınen şay acayip köpürbaşını qurmaq ve onı işlemek kibi, pek müim ve ağır amaliyat becere bildi.

Şunı qayd etmek kerek ki, tarih askerler Sıvaşnı keçken kibi daa eki vaziyetni bile. 1737 senesi rus-osmanlı 1735-1739 seneleri uruşu vaqtında feldmarşal P. Lassi yolbaşçılığı ile rus orduları Sıvaş yolu ile Orqapı istihkâmlarını keçtiler. 1920 senesi küzünde Qırımda Vrangelnin ordusı qızılaskerler tarafından yoq etilgen kibi, bu maqsad şuralar qumandanı M. Frunzenen qullanılğan edi. Ve üçünci kereden de 1943-1944 seneleri şuralar askerleri daa bir kere bularnı tekrarladı. Alman komandanlığı, hususiy de sıvaşlı topraqlardan, arbiy tehnikalar ile beraber amaliyatı, asıllığı iç bir vaqıt olmaz, dep añlağan, onıñ içün de cenübiy yalısında qorçalav tüzmek kerek degil dep tüşüngen.

Lâkin Sıvaş özü de 1943 senesi noyabr 1-den başlap 4-nci Ukraina cepesiniñ 51-nci ordusınıñ 10-nci atıcı korpusınıñ piyadeleri tarfından şekillene edi. Bütün yollar tahminen üç kilometr olğan qayıq ve ponton yolunı teşkil etken, bularnı 4 saat içinde arbiyler keçip çıqtılar. Vaqıt ile kibi Ruskiy adası üstünde çalışacaq ekinci köpür de azırlanıp 1943 senesi dekabr 9-da açılğan edi. 1944 senesi yanvar ayında pek ağır silâlarnen qullanuv amaliyatı içün topraq yalı azır olundı. Bütün yapuvlar kündüz ve gece olıp, tuznıñ çoqlu suvuqlarında yapılıp asıl oldı, şu qadar pekki metal ve adam canı dağıla edi, furtuna, qar, yamğur ve de alttan ateş daima açıldı.

Herson vilâyetiniñ devlet arhivi, f. R-1979, op. 3, iş 46, saife 65.

Qoşunlarğa yerli ealiden büyük bir destegi tapıldı. Hersonlı köylüler, öz azbarlarında evlerini cıyıştıruvdaki şeylernen yarlı malzeme malzemelerini alğan. Askerlerge gecelemiñ, olarğa pışıruv ve asılıqlarnı sağalduv berüv. Añlıca amaliyat olğan vaqıttan da soñraq qardaş cenkliler içün kim ki, 4 ay devrinde yapıp işletken şuna abideni, Novotroitsk rayonı Vasılik köyüne yaqınca şekillendirüv asılğan.

Herson vilâyetiniñ devlet arhivi, f. R-1979, op. 3, iş 46, saife 65zv.

Eñ acayibi ki 1943 senesi Çaplınka rayonı Stroganivka köyüniñ bir köylüsi olğan, İvan İvanoviç Olençuk 1920 senesi Sıvaşqa qadar Frunzeniñ arbiylerini ketkenini de köstergen. 2-nci qısımnı ise Novotroitsk rayonı Vasilivka köyünden Vasıl Kindratoviç Zaloçnıy aytqan.