Şıroke köyü yanındaki bilozerka medeniyeti mezarlığı (monografiya)
Evelina Antonivna Kravçenko. Tarih ilimleri namzeti, Ukraina MAA Arheologiya institutı irte demir devri arheologiyası bölüginiñ ağa ilmiy hadimi.
Evelina Antonivna Kravçenko. Tarih ilimleri namzeti, Ukraina MAA Arheologiya institutı irte demir devri arheologiyası bölüginiñ ağa ilmiy hadimi.
1963 senesi, Donetsk şeerinde Herson vilâyeti ve Qırımnıñ arheologik mirasınnıñ repressiyağa oğrağan araştırmacılarından biri A.Q. Tahtay vefat etkende, Skadovsk yanında, Şıroke köyü etrafında bilozerka medeniyeti mezarlığınıñ araştırmaları yekünlendi. Bu araştırmalar, suvlandırıcı kanallarnıñ çekilüvi munasebetinen keçirile edi – Özü özeniniñ suvı quraq Herson vilâyeti topraqlarına ve II Cian cenkiniñ soñunda Ukrainağa qaytarılğan ıssız ve viran etilgen Qırımğa ayat bermeli edi. Bu araştırmalarnı yaş ve o vaqıtta alâ daa belli olmağan arheolog Aleksandr Mihayloviç Leskov keçire edi.
Uzaq 56 yıl devamında Şıroke köyü yanındaki bilozerka medeniyetiniñ eñ büyük mezarlıqlarından biriniñ materialı neşir etilmesini bekledi. Onıñ araştırmacısı – Aleksandr Mihayloviç Leskovnıñ qıyın ve dramatik taqdiri onıñ ekspeditsiyalarınıñ materialları taqdirine de tesir etti – olar, müellifi olğanına baqmadan, pek uzaq vaqıt işlenmeyip qaldı. A.M. Leskov 1933 senesi mayıs 19-da Harkiv şeerinde doğdı. 1955 senesi o, qırmızı diplomnen Harkiv universitetiniñ tarih fakultetini bitirdi ve URSR İlimler Akademiyası Arheologiya institutınıñ aspiranturasına kirdi.
Aspiranturanı bitirgen soñ, institutnıñ skif-sarmat arheologiyası bölügine qabul etildi. 1961 senesi «İ.e. I biñyıllıqta Dağlıq Qırım» mevzusında namzetlik dissertatsiyasını qorçaladı ve onı deral ayrı monografiya olaraq neşir etti (Leskov, 1965). İlmiy karyerasınıñ başında Aleksandr Mihayloviçniñ mevzusı Qırımnıñ soñki tunc ve irte demir devirlerindeki qadimiy abidelerini qaplay edi.
Aslında, onıñ ilk ekspeditsiyaları da Qırımda edi – ilmiy reberi S.M. Bibikovnıñ ekspeditsiyaları terkibinde o, qızıl-qoba mezarlıqlarınıñ qazıntı ve barlavlarında ayrı bir taqımnen çalışa edi (1950-nci yıllar, Urkusta, Cepa-Alaş, Çüyünçi, Qapaq-Taş, Qarlı-Qaya ve digerleri). Qırım ekspeditsiyaları terkibinde Şimaliy Qırım arheologik ekspeditsiyası vastasınen Herson vilâyetinde, boyundan o yaqta da barlavlar ötkermege başladı. Onyñ Qızıl bayraq taqımı ve ekspeditsiya reberi N.P. Şults tarafından Şıroke mezarlığı açılıp araştırıldı.
1950-nci yıllarnıñ soñundan başlap A.M. Leskov Keriç yarımadasında çalışmağa başladı, daa soñra ise bir qaç büyük yañı qurulış ekspeditsiyalarına – Keriç ve Cenübiy Ukraina ekspeditsiyalarına yolbaşçılıq etti. 1967 senesi Aleksandr Mihayloviç institut faaliyetiniñ yañı tolu qıymetli yönelişini – yañı qurulışlar arheologiyasını teşkil ete ve koordinatsiyalap başlay. Kelişikli 1968 senesi o, URSR İA AI-nıñ eñ büyük Kaxovka ekspeditsiyasınıñ başına keçe. 1971 senesi bu ekspeditsiyanıñ adı Herson ekspeditsiyası dep deñiştirile ve o, bölük aqqında daimiy areket etken bir müessisege çevirile. Lâkin alimniñ bu qadar tez ösüvi ürmetli zenaatdaşlarından birileriniñ oşuna ketmedi.
Şelestniñ vazifesinden boşatıluv vaqtına rast kelip, A.M. Leskovnıñ üstünden kimdir çuğul yazdı, oña "siyaset taqıldı" ve "ekspeditsiyada sionizm içün" qabaatlavınen işten boşatıldı. Aleksandr Mihayloviçniñ mirası – ekspeditsiya, materiallar ve eñ müimi – maliyeleştirüv müessisege qaldı. A.M. Leskov aynı vaqıtta zenaat yasağına oğradı – onı Kibernetika institutına işke keçirdiler, URSR İA Arheologiya institutınıñ kontrolinde olğan arheologiya saasında çalışmağa imkân yoq edi, Qırımğa ya da Herson vilâyetine qaytuv aqqında ise söz bile yoq edi.
A.M. Leskov 1974 senesi Kiyev ve ukrain arheologiyasını taşlap, Leningradğa köçe. Kelişikli yılnıñ özünde, ekinci kere Moskvada SSRİ İA Arheologiya institutında "Ukraina cenübide tunc devriniñ yekünleyici basamağı" mevzusında doktorlıq dissertatsiyasını qorçalay (birinci iş "Ukraina cenübide skiflerden evelki devir" adını taşıy edi ve Moskvada qorçalavda muvafaqiyetsizlikke oğradı). O, Leningradta Ateizm ve din muzeyiniñ hadimi ola, 1981 senesi ise Moskvağa köçip, Şarq halqları sanatı Devlet muzeyinde arheologiya bölüginiñ müdiri vazifesinde çalışıp başlay.
Bu bölükniñ quruluvı Şimaliy Kafkasiyada yañı qurulış ve qorçalav araştırmalarınıñ teşkil etilüvini közde tuta edi – Leskovnıñ büyük teşkilâtçılıq istidadı ve tecribesi sekiz yıldan soñ aqıbet añıldı ve arheologik araştırmalarnıñ bu büyük emiyetli saasında qullanıldı. Şindi Adıgeyanıñ altını bütin dünyağa belli, o vaqıt ise Ulyap avulı yanındaki qorğanlarğa kimseniñ diqqatı celp etilmedi. Bu qazıntılarnıñ tapılmaları sergilerini Aleksandr Mihayloviç Şimaliy Kafkasiyadan Lâtin Amerikasına qadar bütin dünyada teşkil ete edi.
1985 senesi iş köleminiñ büyük olğanı içün A.M. Leskov yolbaşçılıq etken bölükniñ mevzusı keñleştirildi – SSRİ İlim ve tehnika devlet komiteti Orta Asiya ve Çukotka arheologik ekspeditsiyalarınıñ quruluvı içün qoşma para ayırdı, onıñ arqasından Orta Asiya, Çukotka ve Sibir sektorları quruldı. Bu bölük bugünde-bugün Rusiye Federatsiyasında bu mevzuda muvafaqiyetnen çalışa, bunı URSR İA Arheologiya institutındaki yañı qurulış bölükleriniñ taqdiri aqqında aytmaq mümkün degil, çünki olarnıñ episi soñradan lâğu etildi, ukrain muzeylerine ise aqıbet olaraq yañı qurulış araştırmalarını keçirmek umumiy surette yasaq etildi.
Bügünki Ukrainada bu acınacaqlı vaziyetniñ tafsilâtlarına kirmeyip de, şunu qayd etmeli ki, onıñ sebepleri devlet siyasetinde ya da yaramay maliyeleştirüvde gizlenmey. 1997 senesi Aleksandr Mihayloviç, qorantasınıñ ketkeni soñ, Amerika Qoşma Ştatlarına köçe ve mında soñradan Kaliforniya (Berkli), Tehas (Ostin) ve Pensilvaniya (Filadelfiya) universitetleride çalışmağa başlay. 2000-nci yıllarda o, bir qaç kere Ukrainağa kelip, Kiyev, Harkiv ve Tavriya universitetlerinde lektsiyalar oqudı.
2018 senesi 86 yaşında Aleksandr Mihayloviç bayağı kölemde neşir etilmegen arheologik material qaldırıp amanatını tapşırdı, rus ilmine bunıñ üstüne alâ daa muvafaqiyetnen çalışqan bir sıra instituttsiyalar, bütin dünyağa ise 20-si monografiya, katalog ve albom olğan yüzden ziyade ilmiy eser qaldırdı. Şunı añmam kerek ki, menim muvafaqiyetli işim de Aleksandr Mihayloviçniñ tevtiyesi ile başlandı, o, men çalışqan leyha reberi, Tehas universitetiniñ Klassik arheologiya institutı müdiri, professor Cozef Karter ile subette añğanı kibi, A.M. Leskov bir vaqıtları aspirant olğanda, Hersones qoruqhanesiniñ fondlarında saqlanğan, S.F. Strjeletskiy tarafından qazıp çıqarılğan pek meraqlı materialnı körgen edi.
Bu ikâyege binaen C. Karter tarafından Hersones fondları müdirine "Evelinağa Leskov yazğan episi şeyni kösteriñiz" dep yazılğan kiçik bir kâğıt qaldırıldı. Böylece men, menim namzetlik dissertasiyamnıñ esasını, soñki 16 yıllıq araştırmalar mevzusını ve İnkermanda doquz yıllıq arheologik qazıntılar obyektini teşkil etken Uç Başıñ materialını kördim. Aleksandr Mihayloviç Leskovnıñ ilk ekspeditsiyalarından biri olğan Şıroke qazıntılarından berli aman-aman 60 yıl keçti. Bu vaqıt içinde Arheologiya institutı ekile kere binasını deñiştirdi, institutnıñ İlmiy fondları ise ondan da ziyade.
Uzaq 2009 senesi men onıñ kollektsiyasını işlep çıquv ve materialnı neşir etüv teklifi ile çıqqanımda, material ayrı bir kollektsiyağa ayırılmağan edi, o, A.M. Leskovnıñ Şimaliy Qırım ve Cenübiy Ukraina ekspeditsiyasınıñ bir qaç yıllıq qazıntılarından toplanğan büyük kollektsiyanıñ bir qısmı edi. Köçüv yılları ve kerekli saqlav şaraitleriniñ olmaması neticesinde, vaqtında yañıdan tiklengen keramik savutlar sökülip ketti ve gips qıstırmaları ile qarışıq adiy keramik töpeler alında qutularda yata ediler.
İnventar numaraları ile yazılar qarışqan edi, kerçek kollektsiya tasvirini ve eşyalarnıñ raqamlı fotolarını yañıdan yapmaq içün episini esabatnen ve kündeliklernen deñeştirmek kerek oldı.
Başta materiallarnen bir alimler gruppası çalışıp başladı. Menden ğayrı Tetyana Goşko (tunc eşyalarnen iş) ve Roman Lısenko (tehnikiy iş ve foto) qoşuldılar. Lâkin deral kütleviy işlevge keçip olamadıq. Esas laborant işiniñ tayanıçı olğan Roman Lısenko, añlaşılmağan sebeplerden institutttan boşatıldı, men ise o vaqıt Uç-Baştan çıqarılğan ufaq qazıntılarnıñ pek büyük kölemini işley edim ve bu başqa işlerge iç de vaqıt qaldırmay edi.
Bunga baqmadan, şindi mezarlıqnıñ materialı işlenip, fond vesiqalarını yaratmaq içün dünya talaplarına uyğun olaraq raqamlaştırıldı, kollektsiya yaratıldı (№ 1545) ve tiyişli aqtnen (№845) fondlarğa berildi. Material eksponat körünişine ketirildi. Qazıntılar aqqındaki esabat da raqamlaştırıldı. Mezarlıqnıñ baş plânı, inventarnen beraber mezarlar plânları teşkserildi. "Şıroke köyü yanındaki bilozerka medeniyeti mezarlığı" monografiyası / Leskov, O. M., Kravçenko, E. A., Goşko, T. Y. İlbav; Vınnıkı: Tarihiy-diyarşınaslıq muzeyi; Maydan, 2019. — 206 s., ISBN 978-966-372-712-7 niayet Ukrainada kün yüzü kördi.
Qazıntılar aqqındaki esabat materialları işniñ birinci bölüginde ketirile – "Şıroke mezarlığınıñ tasviri, mezarlar ve inventar katalogı", ekspeditsiya reberi ve qazıntılar esabatı müellifi A.M. Leskov, ve material tertipçisi ve resimler müellifi E.A. Kravçenko tarafından. Önsöz, kiriş, 2 bölük, neticeler, soñsöz, rezüme ve ilâve E.A. Kravçenko tarafından yazıldı, 3-nci bölük T.Y. Goşko tarafından yazıldı, edebiyat ve qısqartmalar cedveli E.A. Kravçenko tarafından tizildi, rezümeniñ ingliz tilinde tercimesi – E. Kravçenko.
Şıroke mezarlığı materialınıñ analizinde alınğan neticeler, XX asırnıñ ortalarında A.Q. Tahtay tarafından Aşağı Özü boyu ve Qırımnıñ, tunc sanayisi buhranı ve madenden demir almağa başlanuv çağında, bitin bir region olaraq ögrenilüvi aqqında aytılğan yönişniñ doğruluğını tasdıqladı. Tarihiy devirler çatarında Qırım, Şimaliy Qara deñiz regionı ile Ukraina materik topraqları ve Şarq ile Aq deñiz medeniyetlerinen sıqı bağlı olğan Kafkasiya yañı tehnologiyaları arasında bir çeşit köpürge çevirildi.