Ukrainalılarnıñ Qırımğa büyük köçüvi
Qırım yaşav sıñırında qaldı: cenk tarafından viran etilgen em de kerekli iş quveti ve maddi resurslarsız.
Ekinci Cian cenkiniñ cephelerinde arbiy çatışmalar daa devam etkende, natsistlerden azat etilgen Qırım yarımadasından qırımtatarlar, yunanlar, bulğarlar, ermeniler ve almanlar alelacele sürgün etildi. Qırım yaşav sıñırında qaldı: cenk tarafından viran etilgen em de kerekli iş quveti ve maddi resurslarsız.
Şu fena aldan birden-bir çıqış yolunı sovet akimiyeti biñlernen ukrainalılarnı Qırımğa köçüruv içün semereli migratsiya mehanizmini tiklevde köre edi. Bu ceryan yarımadanıñ 1954 senesi qıta Ukrainasına resmen qoşulmasından çoq evel başlatıldı.
Meselâ, Sumı vilâyetiniñ Devlet arhivinde sumılılarnıñ 1944 senesinde ve 1952-1953 seneleri devamında Qırım MSSC-ne köçip baruvına ait vesiqalı şaatlıqlar saqlanğan.
Kolhozcı qorantaları 1944 senesi soñunda Qırımğa köçmege faal surette teşviqat yapılıp baslandı. Köçmege istegen er keske, uzun süreli yolculıqqa çidap olamağan öz aylarını almağa tevsiye etilmey edi. Sumı vilâyeti KP(b)U komitetiniñ kâtibi P.F. Kumañkonıñ Qırım MSSC Kuybışev rayonına kolhozcılar ve mütehassıslar köçüruv boyunca Miropillâ rayon komissiyası başına yazğan mektübünde qayd etilgeni kibi:
«SSC Nazirler et sütten istisal şurası (Narkommyasomolprom), mında berilgen aylar yerine Qırımda aynı miqdarda aylar bermege mecbur, mında qullanuvda ayları olmağanlarğa ise SSC Narkommyasomolprom sığır berecek..., lâkin devlet satın aluv fiyatlarınen». Bundan ğayrı, dövlet tarafından Qırımğa daimiy yaşayış yerine köçip barğan er bir qoranta reisine 2500 biñ krb ayrılması közde tutula edi.
1944 senesi sentâbr 13 künü Sumı vilâyeti Miropillâ rayonından «...8 qorantadan ibaret kolhozcılar» yollanğan edi.
Sumı vilâyeti KP(b)U komitetiniñ kâtibi P.F. Kumañkonıñ Qırım MSSC Kuybışev rayonına kolhozcılar ve mütehassıslar köçüruv boyunca Miropillâ rayon komissiyası başına yazğan mektübi, köçip kelgenlerni azırlav ve yollav aqqında. 1944 senesi sentâbr 7.
Sumı vilâyetiniñ Devlet arhive, P-14, op. 1, spr. 41, ark. 1
Böyle körünişte belgilengen şekildeki köçkenler içün malümatnama ve Qırım yarımadasına köçmege istegen kolhozcı qorantaları cedvelleri bar edi:
Miropillâ MTS-niñ traktorcisi Semerıçenko Vasıl İvanovıçqa berilgen, Qırım MSSC Kuybışev rayonına köçken adamnıñ malümatnaması. 1944 senesi sentâbr 11.
Sumı vilâyetiniñ Devlet arhive, P-14, op. 1, spr. 41, ark. 11
1944 senesinde Qırım MSSC Kuybışev rayonına köçken Sumı vilâyeti Konotop rayonı Şapovalivka köy şurasınıñ «İnqilâp dalğası» kolhozınıñ kolhozcıları cedveli. 1944 senesi sentâbr 7.
Sumı vilâyetiniñ Devlet arhive, P-42, op. 1, spr. 228, ark. 11
Qırımğa köçüvniñ ekinci dalğası 1951 senesi başlandı. Zemetkeşler deputatları Sumı vilâyet şurası İcraiy komitetiniñ 1952 senesi yanvar 18 künündeki qararında, hususan 1951 senesi planınıñ toldurılamağanı qayd etilgen edi, yani 66,1 fayız teşkil etip, 950 qorantadan yalıñız 650 qoranta köçti.
Rayon şuraları icraiy komitetlerine tenqid bildirile edi: «…köçüruv tedbirleriniñ devlet emiyetine kerekli qıymet kesmediler, eali arasında köçüv şaraitleri ve köçip kelgenler içün imtiyazlarnı añlatuvğa ait büyük añlatuv işini teşkil etmediler, kerekli nezaretni qoymadılar…»
«Ukraina SSC Nazirler Şurasınıñ 1951 senesi dekabr 29 künündeki 3907 no-lu qararını icra etüv boyunca» 1952 senesi Qırımğa Sumı vilâyetinden 400 kolhozcı qorantasını köçürmege qarar alındı.
Zemetkeşler deputatları Sumı vilâyet şurası icraiy komitetiniñ 1952 senesi yanvar 18 tarihlı 77 no-lu «1952 senesinde Qırım vilâyetine kolhozcılar ve ealiniñ başqa qısımları köçüruv planı icrasını temin etüv tedbirleri aqqında» qararı.
Sumı vilâyetiniñ Devlet arhive, R-2196, op. 9, spr. 685, ark. 77-80
Qırımğa köçmege istegen ariza qâğıtları serbest şekilde azırlana edi.¶
Seredıno-Buda rayonı Golubivka köyü sakini Lavrenenko Yuhım Vasülyovıçnıñ onıñ qorantasına Qırım vilâyetine köçmege ruhset berilmesine dair arızası. 1952 senesi mart 02 künü.
Sumı vilâyetiniñ Devlet arhive, R- 2307, op. 2, spr. 50, ark. 16.
1952 senesi fevral ayına qadar 60 kolhozcı qorantasınıñ köçmege azır olğanı aqqında isabat berildi.¶
Zemetkeşler deputatları Sumı vilâyet şurası icraiy komitetiniñ köçüruv bölüginiñ, zemetkeşler deputatları Seredıno-Buda rayon şurasınıñ başına rayonğa ait 60 qorantanıñ Qırım vilâyeti Sovetskiy (Aqşeyh) rayonınıñ «Feodosiyskiy» sovhozına köçüvi aqqında mektübi. 1952 senesi fevral 01 künü.
Sumı vilâyetiniñ Devlet arhive, R-2307, op. 2, spr. 50, ark. 7.
Ukraina SSC Nazirler Şurasınıñ 1952 senesi yanvar 15 künündeki qararını icra etüv yolunda Zemetkeşler deputatları Sumı vilâyet şurası İcraiy komitetiniñ 1952 senesi noyabr 13 tarihlı 1801 no-lu qararınen tek ayrı qorantalarnı köçürmek degil, em de bu meselege kompleks yanaşuv qullanmaq belgilendi – tolu sürette köçmege razılıq bergen kolhozlarnıñ ya da brigadalarnıñ yerleşüv yerini birden deñiştirmäy qararlaştırıldı.
9 aynen neticelengen baqışqa köre plan rayon icra komitetleriniñ çoqusı tarafından amelge keçirildi, lâkin bularnıñ bazıları vazifeni baştan-savma yaptı ve atta: «...köçkenlerni vokzallarğa ketirüvge qalbtsizce yanaştılar, cihazlanmağan vagonlarnıñ yollanmasına yol berdiler, neticede 1952 senesine belgilengen köçüv planı yerine ketirilmedi. Zemetkeşler deputatları Ulyanovka rayon şurası icra komiteti, köçüvge brigadalarnı saylavnıñ qaydasını bozıp, Voroşilov adındaki kolhoznıñ 3-ünci brigadasınıñ azalarınıñ çoqusından razılıq almayıp onı Qırım vilâyetine köçürmege qarar aldı, neticede 57 qorantadan tek 20 qoranta köçti».
Zemetkeşler deputatları Sumı vilâyet şurası icraiy komitetiniñ 1952 senesi noyabr 13 künündeki 1801 no-lu «1952 senesi içün köçüruv planı icrasınıñ barışı ve 1953 senesinde köçüruv planınıñ muvafaqiyetli icrasını temin etecek tedbirler aqqında» qararı.
Sumı vilâyetiniñ Devlet arhive, R-2196, op. 9, spr. 719, ark. 49-51.
Qırımğa yolavdan evel köçkenlerden sıq qurulış brigadaları teşkil etile edi. Bu brigadalar öz ihtiyaçları içün evlerniñ quruluvı ve tizilüvinen meşğul ediler, şu sebepten qararda qayd etile edi: «...evlerniñ quruluvına ve öz hocalığını tizmege iştirak etmek içün ev saibleriniñ ve işqa qabiliyetli qoranta azalarınıñ Qırım vilâyetine yollanuvını bitirmeli».
Yeri kelgeninen, Zemetkeşler deputatları Sumı vilâyet şurası İcraiy komiteti ealini 1952 senesinde köçkenler içün amelde olğan imtiyazlar aqqında malümatlandırdı, hususan ay aluvğa, devletke mecbüriy şaqıllıq teri, yımırtqa, bırınza (peynir) bermekten azat etilüvge ait imtiyazlar.
Zemetkeşler deputatları Sumı vilâyet şurası icraiy komitetiniñ 1952 senesi yanvar 08 künündeki 160 no-lu «1952 senesi içün köçüv boyunça imtiyazlar aqqında» qararı.
Sumı vilâyetiniñ Devlet arhive, R- 2307, op. 2, spr. 50, ark. 13,14.
Sovet akimiyet yolbaşçıları mükemmel añlay ediler ki, Ukrainasız Qırımnıñ potentsialını çabik yañartmaq qolay olmaycaq. Akimiyetniñ köçüv, subsidiyalar ve teşviqat siyaseti episi beraber tilegen neticeni berdi.
Rusiye ŞFSC-niñ (RSFSR-niñ) terkibinde olğan Qırım, 1944-1954 seneleri devamında biñlernen ukrainalılarnıñ ğayreti ile ameliy olaraq yañıdan tiklendi. Tamam olarğa eñ qıyın işni yapmaq kerek oldı – Qırım regionınıñ kelesçekte muvafaqiyetli inkişafı içün temel qoymaq.
Şu sebepten, 1954 senesinde Qırım vilâyetiniñ Ukrainağa de-yure qoşulması şimdiki kibi çoq ziyade formal adım olaraq qabul etile. Hususan ukrainalılarnıñ on yıllıq emegi, başqa vilâyetler içün ayırılğan paralarnıñ eksiltilüvi ve Ukraina SSC (URSR) bücetinden epey maliyeviy qoşulmalar esabına yarımada iqtisadiyatınıñ quvetlendirilüvi fonunda.
Sumı vilâyetiniñ Devlet arhive
