Qırım arheologiyasınıñ XIX-XX asırlarda Ukraina ile alâqaları
Qırım topraqlarında tapılğan arheologik buluntılar ve olarnıñ Ukrainağa qanday emiyeti bar.
Sergiy Konaşeviç. «Krımska svitlitsâ» gazetası, 2017 senesi, № 6 neşiri
XIX asırnıñ soñunda – XX asırnıñ başında Qırımnıñ ve qıta Ukrainanıñ matbuatında qırım arheologiya işiniñ Ukraina ile alâqasını tasdıqlağan bir qaç meraqlı malümat peyda oldı. 1882 senesi «Kıyivska starovına» jurnalı (№ 5, s. 327-329) Moskva silâhlar palatasınıñ ressamı-restavratorı Dmıtro Strukovnıñ daa 1868-1871 senelerinde yapqan işini aytıp keçti.
«Yüksek emirge» binaen o Qırımnıñ cenübiy yalı boyunda yigirmiden ziyade qoba ve divarlı qadimiy hristiyan hramlarını ve diger abidelerini açtı, qazıp çıqardı ya da temizledi: olardan gips modelleri yapıldı, olarnıñ icra etilmesi Moskva politehnik sergisinde altın medal ile qayd olundı. Bu modellerni İmperator sanatı akademiyası satın alıp, soñra olarnı Kiyiv ruhaniler akademiyasındaki kilse-arheologiya müzeyine berdi. Usta özü ise 1874 senesi şahsen bu müzey içün Qırımda tapqan hramlarnıñ bir qaç gips miniatürasını bağışladı.
Şu şekilde Kiyivde bayağı tolu, özü kibi yekâne qadimiy qırım binalarınıñ modelleri cıyıntığı peyda oldı. «Kıyivska starovına» olarnıñ cedvelini berdi: 1. İçinde oyulğan yaşav odaları ve hramlar olğan İnkerman qayası; 2. İnkerman qayasında, aytqanlarına köre mında ibadet etken Roma Papası, aziz Kliment hramı; 3-6. Aynı qayasında oyulğan üç hram; 7. İnkerman qayasından şimalge taba, yılğa (balka) arqalı, başqa bir qayanıñ kösesinde peşçera (qoba) hramı; 8-9. İnkermanniñ qarşısında, Çorğun (Çorna) özeni arqalı, qayanıñ kösesinde eki oyulğan hram; 10.
Aqyar körfezinde, cenübiy tarafında, deñizden dört versta uzaqlığında, qayanıñ kösesinde hram; o vaqıtta yoq etilgen edi; 11. İnkermanden 15 versta uzaqlıqta, Şüli (şimdi Ternivka) köyü civarlarında qaya içinde hram; 12. Üç qat qobalı Töpe-Kermen qayası; 13. Töpe-Kermen qayasında, şarqiy tarafnıñ çetinde, yarım dağda, altrniñ özgün bir yerleşmesi ile hram; 14. Mangup qayasında hram; 15. Ay-Vasil (şimdi
Vasılyivka) köyünde, Yaltağa yaqın, 801 senesi yazısı ile topraq üstünde qurulğan hram; 16. Yalta civarlarındaki Nikita köyünde mından 1784 senesi mescitke çevirilgen aynı hram; 17. Avtka ve Ay-Vasil (Yalta civarları) köyleri arasında İograf dağınıñ töpesinde tabiiy keniş qobada stalaktitlerden yapılmış hususiy bina şeklindeki altar (mihrap); 18. Gurzuf köyünde, VI asırda qurulğan Gorsuvitler qalesi yanındaki keniş hramnıñ uluvlugı ve altarnıñ şarqiy qısmınıñ divarları; 19. VIII asırda got arhiyepiskopu İvan tarafından qurulğan ve 1428 senesi mitropolit Damiyan tarafından yañartılğan Ayuv-Dağ etegindeki hram divarlarınıñ qalıntıları; 20-21.
Ayuv-Dağda eki hram; 22. Arteq köyünde, Ayuv-Dağ eteginde hram; 23. Aluşta civarındaki Demirci dağında resimli eki qatlı hram; 24. Sudaqta qadimiy qale yanındaki divarlarında fresk resimleri olğan hram; 25. Sudaq yanında Qoz (şimdi Sonâçna Dolına) köyündeki hram; 26. Sudaq ile Kefe arasında, ormanda Otuz (şimdi Şçebetovka) köyü civarlarındaki hram; 27-32. İnkermanda, Sudaq yanında, Kikineizde (şimdi Opolzneve), Mangupte qazıp çıqarılğan abideler; 33. Ay-Vasil köyü civarlarındaki kelt adlı beş abide; 34. Qapaqlı mezar; 35.
Hersoneste suv anbarınıñ kesimi; 36. 1854 senesi oktâbrniñ 24-ünde (eski stil) İnkerman töpelerinde olıp keçken uruşta elâk olğan Volın ve Selengin polkları askerlerine bağışlanğan abide leyhası. Qayd etile edi ki, modeller tek kilse mimarlığı tarihçilerini umumiy sürette degil, em de Kiyivni hususan meraqlandıra bileler: qırım qobaları kiyiv qobaları içün prototip olaraq hızmet etken ola bile dep farz etildi. Müzeyge ayrıca çeşit qırım abideleriniñ – oyuqlı haçlarnıñ, yazılarnıñ vb. bir qaç original qısımları da berilgen edi.
1904 senesi № 4 içün (s. 28-30) «Kıyivska starovına» arhiv-filologiya cemiyetiniñ etnografiya müzeyiniñ teşkil etilüvi ve istiqballeri aqqında maqale bastırdı, onıñ tertip etilüvi cemiyet başı, prof. Mıkola Sumtsovnıñ doğrudan-doğru yolbaşçılığı ile keçirile edi. Müzey eksponatları arasında «privat-dotsent Vasıl Danıleviç tarafından toplanğan kiçik qırım kollektsiyası da añıla.
Sudaq qalesi kompleksindeki On Eki Apostol Hramı
1913 senesi noyabrniñ 9-ında (22-sinde) «Yujnıye vedomosti» gazetası bildirdi ki, Keriçte, Mitridat dağında belli bir vaqıt arbiy kilse olğan bina, şeer idarecisiniñ teşebbüsi ile ve şeerniñ razılığı ile Odessa tarihiy abideler cemiyetiniñ ixtiyarına Keriç müzeyiniñ bölügini qurmaq içün berildi. Kelecek yılnıñ 19 yanvarında (1 fevralında) aynı gazeta bildirdi ki, protopop Volodımır Stanislavskıy, mahsus merasim ile ibadet keçirip, eski kilse prestolnı (tahtnı) yaqtı: hususiy küzecikke toplanğan kül, mında, ikonğa (suratqa) yaqın yerge saqlanuvğa qaldırıldı. Noyabr neşirinde olğanı kibi, baaride müzeyniñ açılması bildirilgen edi: onıñ içün artefaktlar Çar qorğanından ve qısmen şeer müzeyiniñ eski binasından teslim etilmeli edi.
İlyas Peyğamber Hramı (Qoz/Sonâçna Dolına) künümüzde