«Meñim, Ayvazovskiyniñ hâtırasına, Kefe şeerine vasiyet etem…»
Qırımdaki Ayvazovskiy adındaki muzeyniñ taqdiri.
İgor Svitlıçanın. «Krımska svitlitsâ» gazetası, 2020 senesi, 2-nci sanı
«Meñim samimiy istegim — Kefe şeerindeki resim galereyamnıñ binası içindeki bütün resimler, eykeller ve bu galereyada bulunğan diger sanat eserlerinen beraber Kefe şeeriniñ tam mülkiyeti olsun, ve meñim, Ayvazovskiyniñ hâtırasına, galereyanı doğğan şeerim – Kefege vasiyet etem», – ulu ressam, deñiz ve cenk resimci (marinist ve batalist) İvan Ayvazovskiyniñ vasiyetnamesiniñ metni böyledir. Bu yazuvlı levha alâ daa ressamnıñ galereyasınıñ binasında asılı turmaqta.
1900 senesinde, ressamnıñ ölüminden soñ onıñ vasiyetine köre galereya doğğan şeeri Kefege (Feodosiyağa) berildi. Muzeyde ulu ustanıñ tahmin etilgenine köre 12 biñ deñiz resimleri toplamı, İncil, mifologiya ve diger mevzulardaki işleriniñ (417 dane) dünyadaki eñ büyük kollektsiyası, Ayvazovskiyniñ fikirdeşleri ve onı taqip etkenlerniñ işleri, XVIII-XIX asır deñiz ressamlarınıñ tabloları bar.
Galereya Kefe şeeriniñ mülkiyeti olğanına baqmadan, 2014 senesinde Qırımnıñ işğalinden soñ şeer muzeylerindeki er şey, eñ azından şimdiki «qırım parlamentiniñ başı» Vladimir Konstantinovnıñ imzalağan vesiqasına köre, «Qırım Cumhuriyetiniñ mülkiyeti» oldı. 2016 senesinde Qırımnıñ rusiye ükümeti Kefe memuriyeti ve Resim galereyasınen bütün sanat tablolarını 10 yılğa muzeyge bermek aqqında üç taraflı şartname tizdi.
Ukraina, Rusiye Federatsiyasınıñ ukrain medeniy mirasına qarşı areketlerinde kaba bozuvlar yüz bergenini defalarnen bildirdi. Bunıñ ile beraber, halqara ve ukrain qanunlarına zıt olaraq, Rusiye iç kimseden soramadan İvan Ayvazovskiyniñ galereyasındaki işlerni uzun müddet köstermek içün ukrain yarımadasından çıqardı. Böylece, 2016 senesinde Kefe'den İvan Ayvazovskiyniñ 38 resmi Moskvadaki Tretyakov galereyasına berildi. Ukraina Medeniyet nazirligi, işğal etilgen topraqlardan qıymetliklerni çıqarmaqnı yasaqlağan 1954 senesi Gaaga Konventsiyasınıñ 5-inci maddesiniñ bozulğanını bildirip, bunı qayd etti. Dañ soñ, İvan Ayvazovskiy adındaki Kefe galereyasınıñ müdiri Tatyana Gayduk bildirdi ki, resimler Qırımğa qayttı ve olarnı daa Rusiyege çıqarmağa planlaştırmaylar.
2017 senesi sentâbr ayında «Qırım Cemaat palatası» resim galereyasını «cumhuriyet fonduna» bermek kerek olğanını ayttı. Esas delil olaraq muzeyniñ soñki maliyeleştirmesi kibi meseleler kösterildi. Bu teşebbüs, İ. Ayvazovskiy adındaki galereya «Qırım cumhuriyetine» baqsa, o daa yahşı maliyeleştirilecegi ile açıqlandı. Bu, guya, galereyada tamir işlerini alıp barmağa imkân berecek ve medeniy müessiseni yañı seviyege çıqaracaqtır. «Munitsipal akimiyet» mülkiyet şekliniñ deñiştirilmesi ile bağli çoq «üstünlik»lerniñ olğanını aytıp, galereyanıñ köçmeycegine inandırdı.
Yahşı ki ya da muzeyniñ özü içün yaman, bu teklif şeer sakinleri tarafından qabul etilmedi, olar İ. Ayvazovskiy adındaki galereyanı Kefeniñ ğururı sayalar. Bunıñ yerine, «munitsipal akimiyet» şeerlilerini tınçlandırmağa tırışıp, bu meseleniñ cemaat fikri esapqa alınmadan çezilmeycegine inandırdı.
İ. Ayvazovskiy adındaki resim galereyasınıñ zalları
2018 senesi noyabrniñ başında «Qırım Cemaat palatasınıñ» oturışuvında İ. Ayvazovskiy adındaki galereyanıñ taqdiri kene muzakere etildi, yani federal mülkiyetke berilmesi ve onıñ esasında Devlet Tretyakov galereyasınıñ filialını yaratuv aqqında. O vaqıtları Qırımnıñ «medeniyet naziri» Arina Novoselskaya tasdıqladı ki, Qırım medeniyet nazirligi galereyanı federal idarege bermekke qarşıdır. O añlattı ki, Ayvazovskiy galereyasınıñ Qırım Cumhuriyeti mülkiyetine berilmesi aqqında qarar endi alınğan, amma daa vesiqa olaraq resmileştirilmegen.
Onıñ sözlerine köre, yerli öz idaresi organları tarafından muzey eşyaları ve kollektsiyalarınıñ fizikiy saqlanması, telükesizligi, vatandaşlarnıñ medeniy qıymetliklerge irişüv anayasaviy aqqınıñ kerçekleştirilmesi içün yapılğan tedbirler, maliye ve kadr imkânları sıñırlı olğanı sebebinden, yeterli degil.
Lâkin Qırımnıñ «başlığı» Sergey Aksönov, 2018 senesi dekabrniñ 13-ünde olğan köçme keneşme vaqtında İ. Ayvazovskiy adındaki resim galereyasınıñ şeer mülkiyetinde qalacağını bildirdi. Bu meselede soñki noqta 2019 senesi martnıñ 29-ında Kefe şeer şurasınıñ sessiyasında qoyuldı, onda galereyanı şeerge qaldırmağa qarar alındı.
Muzey mülkiyet forması añlaşmazlıqları sürgende, İ. Ayvazovskiy adındaki Kefe resim galereyasınıñ eski binası yavaş-yavaş bozulmağa başladı, çünki o daimiy destekte ve tamirde ihtiyac duymaqta. Kefeniñ şimdiki «akimiyetiniñ» esaplarına köre, muzeyni tamir etmek içün şeer bütcesiniñ yarısını masraf etmek kerek, çünki galereyada zemaneviy donatuvlar, yarıqlaştıruv ve mikroklimat sisteması yalıñız qala, amma şeerde bunıñ içün para yoq. Daa soñ, galereyada qazağa qarşı işler endi etildi, ve olar 2016 senesi dekabrden 2017 senesi iyülge qadar sürdi, bunıñ içün federal bütceden 30 million ruble ayrılğan edi.
Muzey binasında baş sergi zalınıñ tavanını quvetleştirdiler, kiremitni tolusınen deñiştirdiler, fasadnı tamir etkenler. Şundan soñ, 2017 senesi avgust ayında muzey müdiri T. Gayduk bildirdi ki, «ilk esaplarğa köre, galereyanıñ esas binasınıñ esaslı tamiri 250-300 million rublege tüşmek mümkündir. Bu, 260 kvadrat metr saalı esas sergi zalınıñ tamiri, galereyada klimat-kontrol ve yanğın söndürüv sistemalarınıñ, şu cümleden zallarnıñ zemaneviy multimediya tehnikasınen donatıluvıdır».
Ve 2018 senesi dekabr ayında Qırımnıñ «başlığı» Sergey Aksönov, galereya tamiri içün 100 million ruble ayrılğanını bildirdi. «Bu paralarnı muzey odalarını tüzetmek içün qullanacaqlar», – dep qayd etti o. Qırım Cumhuriyetiniñ sözde medeniyet naziri Arina Novoselskaya ise öz nevbetinde, muzeyniñ nadir kollektsiyasını saqlap qalmaq içün kerekli, acele masraflar aqqında añlattı: leyha-bütce vesiqaları 200 million rublege, yañı muzey obyektleri qurulışı, odalarnıñ tehnikiy donatıluvı ve yañı cihazlar satıp alınuvı – 2022 senesinece bir buçuq milliard rublege mal olacaq.
Lâkin Aksönov ayırğan aqçalar qarağa ketkeni bellisizdir, çünki yaqın vaqıtta etilgen tamirden bir buçuq yıl keçmedi ki, 2019 senesi fevral ayında kefe sakinleri muzey divarlarında büyük yırıqlar körip başladılar.
İ. Ayvazovskiy adındaki galereyanıñ tamirden evelki alı
Yerli «Kafa» kütleviy haber vastasınıñ malümatına köre, «eger Ayvazovskiy eykeline yaqınlaşsañız, deral onıñ arqasında, sağ tarafta, boru köşesinde böyük bir tik yırıq közge çarpar, onıñ yuqarısında boz renginde qırılğan caplama lekesi bar. Bundan ğayrı, paralaq sargılt fasadda, mında-anda tökülgen şuqatur izleri körüne, mından körüne ki, eger eñ yaqın vaqıtta olarnı yoq etmek içün tedbirler körülmese, galereya baş binasınıñ yañı restoratsiya işleri tezden başlaycağı aydın ola». Amma şeer ve Qırım akimiyeti tarafından binanı qurtarmaq içün acele areket etilmedi. Episi diger, daa müim kâğıt işlerinen meşğul edi.
Böylece, 2019 senesi mayıs ayında Rusiyeniñ Baş Devlet Ekspertizası (Glavgosekspertiza) Qırım şubesi, İ. K. Ayvazovskiy adındaki Kefe resim galereyası binasını deñiştirmek (rekonstruktsiya) içün leyha vesiqalarını azırlamaqnıñ başlanğıcını tasdıqladı.
İnvestitsiya planınıñ esaslandırmasında qayd etile ki, kompleks işler yıllarnen tamir etilmegen medeniy miras obyektiniñ şimdiki problemlerini yoq etmege imkân berecek. «Binada çoq vaqıt devamında kompleks restoratsiya yapılmağanı içün ve zemaneviy talaplarğa uyğunlaştırılmağanı içün, şimdi o teren ahlâqiy ve tehnikiy aşınuv (eskiyuv) alındadır, – dep qayd ettiler BDE (GGE) mütehassısları. – Aqiqiy arxitektura, konstruksiya ve bezek elementleri coyulğan veya ğayıp oluv telükesi astında buluna. Sergi zallarında serginiñ (ekspozitsiyanıñ) soñuna qadar baquv marşrutları ve fiziki sıñırlamaları olğan adamlar içün kirmek imkânı yoq.
Müendis (injener) ağları, texnologik donatuvlar vazifelerini beceremey, işlemeyler ya da iç yoqlar. Bu sebepten dolayı, muzey eksponatlarını saqlamaq ve musafirlerge qolaylıqlı şarait (mikroklimat) yaratmaq içün zorluqlar çıqa.
Tamirden soñ galereya
Bar olğan problemleri yoq etmek içün kerekli işlerniñ maliyeleştirmesi federal ve region bütcesinden planlaştırıla. İlk malümatlarğa köre, devletke yalıñız eñ kerekli tamir-restoratsiya işleri 500 million rublege mal olacaqtır».
Körgenimiz kibi, Resim galereyasınıñ binası kelişikli türde yarıqlar bergen eken, onıñ tamiri içün aqçalar adeta geometrik proportsiyada artmaqta, o da tek kâğıtta. Kefeniñ «akimiyet başı» Sergey Bovtunenko inandırdığına köre, «Qırım ve Aqyar (Sevastopol) inkişafınıñ federal maqsadlı programmasına (FCP) köre, bu yılda (2019, – muarirniñ qaydı) İ. Ayvazovskiy adındaki resim galereyasınıñ esaslı tamiri boyunca leyha-esap vesiqaları azırlanacaqtır. Tamir işleri 2020 senesinde etilecek».
İ. Ayvazovskiy adındaki Kefe resim galereyasınıñ müdiri Tatyana Gayduk ise, öz nevbetinde, planlaştırılğan işlerniñ kölemi maliye ayırıluvına bağlı olacağını ilâve etti. «Keçken yıl Medeniy miras qorçalav devlet komitetiniñ sımarlavı ile pudratçı vesiqalar azırlamağa başladı. Bu yıl da iş devam ete ve leyha-qıdıruv (teşkerüv) işleriniñ becerilmesine çıqa. Olar bitken soñ ve ekspertizalardan keçken soñ, işlerniñ kölemi ve olarnıñ qıymeti belli olacaqtır.
O vaqıt biz 2020 senesi içün bütcege bunı qoymağa yetiştirmek kerek bolamız. Şimdiki alda vesiqalar öyle azırlana ki, bizim eki binada da esaslı tamir-tiklenüv işleri etilip ve fondu saqlama yerleri (fondosahoviçe) qurulıp bitirilsin. Ve soñra ne qadar parayğa bu maliyelenmesi meselesi köterilir. Amma açıqtır ki, 2020 senesinde bu veya başqa alda obyekttteki işler başlanacaq», – añlattı galereya müdiri. Yani soñki aqça ve «tamir-tiklenüv işleriniñ» kölemi ancaq Tañrığa belli körüne.
Amma 2017 senesi galereyada qazağa qarşı işlerini becergen şirket tek 2019 senesi iyül ayında (yani aradan yarım yıl bile keçmeden) bina fasadınıñ kefili tamirine (garantiya tamirine) kirişti. Müessiseniñ direktorı Tatyana Gayduk aytqanına köre, işler tek fasadda degil, bina odalarınıñ birisinde de yapılmaqta.
«Zallarnıñ birinde sızıntı bar edi. Şimdi anda işler barmaqta, oña qadar tablolarnı divarlardan aldılar. Bu eñ küçük zal, misafir odaları arasındaki qavuşma zaldır. Fasadnıñ yañartıluvına kelgende ise, o işler daa keçken afta bitirmek kerek edi. Lâkin, evelâ yaman ava şartları sebebinden, işler toqtatıldı, ekinci sebepten ise sabaq küçlü yağmurlardan soñ fasadnıñ qıruvı (qurması) içün vaqıt kerekti», – dep bildirdi T. Gayduk ve tamir eñ yaqın vaqıtta bitirilecek, dep qayd etti.
Bunıñ üzerine Qırım akimiyeti tarafından bildirilgen ve daa ögge berilgen maqsattan baqımtlı olğan, kün yüzüne çıqqan kibi olğan galereya deñişmeleri aqılnı şaşırtmaqta, yuqarıda qayd etilgeni kibi, onıñ tiklenüvi 2022 senesine qadar devam etecektir. Qırımnıñ «başlığı» Sergey Aksönovğa köre, Qırımda yaqın eki yıl içinde İ. Ayvazovskiy adındaki Kefe resim galereyası esasında yalıñız bir Muzey kvartalınıñ (maallesiniñ) yaratılması aqqında işler tamamlanması planlaştırıla, yarımadağa Moskva Tretyakov galereyasınıñ ögdekelgen mütehassısları yollandı ki, muzey fondu ekspert şeklinde fiyatlanılsın ve restoratsiya kontseptsiyası azırlansın. Deñişmelernen qarşılanacaq birinci şey – muzeyniñ zallarıdır.
Yañartmadan soñ Ayvazovskiy adındaki galereyanıñ Qırımnıñ baş muzeyi olacağı planlaştırıla. «Böyle leyha Qırımda da, Rusiyeniñ cenübinde de daa endi yoq edi. Leyha federal maqsadlı programma çerçivesinde amelge aşırılmaqta, bunıñ ile beraber paranın bir qısmını Medeniyet nazirliginiñ nezaretinde olğan programmalardan (federal Medeniyet nazirligi) celp ettiler», – qayd etti Aksönov.
Şunıñ içün, şimdiki Qırım «idarecileriniñ» bütün napoleonca planlarına baqmadan, daa da, olar işke (yani federal aqçalarnı «özleştirmesine») ne qadar «tola» ve «mütehassıslıqnen» yoldaşlanıp yapıp, bunı tamamlap olacaqlarını bilip (bu Qırımnıñ diger medeniy miras obyektleriniñ «tamir» ve «restoratsiya» tarixından añlaşıla), bunca "modernizatsiyalar" ve rusiye tarzı "esaslı tamirlerden" soñ, sanat ayatınıñ incisi ve Kefeniñ ğururı sayılğan İ. Ayvazovskiy adındaki resim galereyasından alâ daa bir şeyler qalacağı ümüt bar. Elbette ki, şimdi Qırımnıñ medeniyet saasında olıp-keçkenler en çoq rusiye maqalesi olğan «Aqmaqtı Tañrığa dua etmege qoy, o mañlayını yarar» degen maqalini aqlımızğa ketire.
Ukraina Medeniyet Fondu qoltuğı (yardımı) ile.