Qırım bulatınıñ qudreti
Qırımlı Oleg Soiç tarafından tank istisalınıñ menimsenilmesi.
Valeriy Verhovskiy. "Qırımska svitlitsâ" gazetası, 2017 senesi, 51-inci çıqış
T-64 tankınen tanışlığımız oquv yurtundan mezun olmaq arafesinde, yañı maşnanı gece, brezentlerge sarılğan alda ketirip, qapalı anğarğa saqlağanlarında olıp keçti. Tanışlıq qısqa süreli oldı, amma biz yañı maşnanı ilk baqıştan sevdik. (Viktor Suvorov "Azat etici")
Daa 1950-nci seneler baçında Harkivli "otuz dört" yaradıcılarında esasen yañı tank yaratuv ğayesi peyda oldı. Neticede T-62-ge qadar yetip kelgen T-34, T-44, T-54/55 sızıqlarınıñ inkişafınıñ ilerideki istiqballeri yoq edi. Ve o vaqıt gizli konstruktor şeeriniñ tınçlığında, ustalar sovet tank qurucılığınıñ ilerideki yarım asırlıq inkişaf sızığını belgilegen cenk maşnasınıñ sızğılarını sızıp başladılar. T-64 boyle doğdı. Yañı "maşna"nıñ istisalını menimsevge qırımlı — Malışev adındaki Harkiv tank zavodınıñ müdiri Oleg Vladislavoviç Soiç reberlik etti.
Qırımlı Soiçler
Soiçlerniñ soyu Qırımğa Balkanlardan keldi.
Mıkola Karakoz 2005 senesi Harkivde neşir etilgen "Er vaqıt içün insan" kitabında boyle yaza: "Tarihiy malümatlarğa köre, Oleg Vladislavoviçniñ ecdatları Triestten (Şimaliy İtaliyada Adriatik deñizi yalısındaki şeerden) köçip kelgen ediler. Sırblar, büyük anelerinden biri ise italyan edi".
Triest — Adriatik deñizindeki dülber şeer o vaqıt, XIX asırda, Avstriya-Macaristanğa ait edi, eki cian cenklerinden soñ ise İtaliyağa keçti. Rus hızmetindeki deñiz zabitleri olğan ağa-qardaş Soiçler, Qırım cenkiden soñra mında Kefe, Aqmescit ve Orqapı uezdleriniñ sıñırındaki köyde ekisine 600 desâtina (tahminen 650 gektar) "parça" topraq aldılar. Andreyevka, şimdiki köy Jelyabovka dep adlandırıla ve Seyitler rayonına ait.
Oleg Soiç 1915 senesi dekabr 25-te Andreyevkada doğğan Vladislav Genrihoviç Soiçniñ (1883 s. d.) ve Berdyanskdan olğan Taisiya Vasilivnanıñ (qızlıq soyadı - Şeykina, 1884 s. d.) qorantasında doğdı. Anası oca edi, tasilni pek yüksek qıymetlendirgen ve bunı balalarğa da aşlağan — Olegden ğayrı qorantada daa eki bala bar edi: oğlu Boris ve qızı Valeriya. Belli ki, tam qorantada oña ömür boyu sızdırğan ve iç bir vaqıt ondan taymağan o "...tabiat temel salındı: merametlik ve ğururlıq, özüni qorçalamaq ve öz noqtai nazarını qorumaq qabiliyeti, intellekt ve intelligentlik" (M. Karakoz "Er vaqıt içün insan").
Bolşevik devrimi olğanda ve Qırımnı da sıyırıp keçmegen Vatandaşlar cenki başlağanda Oleg Soiçniñ tek eki yaşı bar edi. Bu vaqialar aylanmasında qoranta babası Vladislav Soiçni coyuttı. Taisiya Vasilivna Berdyanskqa köçti.
Obyekt 432 — kelecekki T-64 tankı
Karyera¶
Berdyanskta tehnikumni bitirgenden soñ Oleg Soiç Kremençukta Krükov vagon qurucılıq zavodında evvel usta olıp çalıştı, soñra ise yavaş-yavaş tseh başlığınıñ muavini derecesine qadar östi. Da soñra onıñ tercimeialında Brânsk, Saratov bar edi...
Elli yıllarında Oleg Soiç başta Harkiv podşipnik zavodınıñ baş müendisi, soñra ise müdiri oldı. Mından o 1960 senesi yañı vazifege keçti — Harkiv sovnarhozınıñ başlığı oldı. O vaqıt Hruşçov sovet nizamınıñ esaslarını deñiştirmeyip, sotsialistik iqtisadiyatnı islaat etmege tırışa edi. Halq hocalığı şuraları 1950-nci senelerniñ soñunda teşkil etilip, "halq hocalığını" merkeziyleştirilgen tertipsizlikten ve halqnıñ fıqıreleşmesinden qurtarmaq içün çağırılğan edi. Eki-üç vilâyetten teşkil etilgen iqtisadiy regionlarda industrial istisalnı idare etüvniñ yañı sisteması kirsetile edi. Yañi Oleg Soiç o vaqıt aqiqatta beş millionlıq ealisi olğan araziniñ: Harkiv, Poltava ve Sumı vilâyetleriniñ sanayığ ve qurucılıq naziri oldı.
Bu vazifede o 1965 senesine qadar qaldı, o vaqıt Kremlde añlaşıldı ki, bu yolla sotsialistik hocalıqnı qurtarıp olamazsıñ ve Sovnarhozlar lâğu etildi. Kosıgin iqtisadiy islaatı başladı.
Ukraina Silâlı Quvvetleriniñ silâlanmasında olğan zemaneviy T-64 tankı
Müdir¶
1965 senesi T-64 istisalını tek aqıntığa qoymaq degil de, yañılıqçı, lâkin daa çiy maşnadan kerçek bir esas tank yapmaq kerek edi. Tam o vaqıt Oleg Soiç Malışev adındaki Harkiv zavodınıñ başına keçti, şunıñ içün bütün bular onıñ omuzlarına tüşti.
Avtomat oqlaqçınıñ yerini aldı, dünyada ilk olaraq tankçılarını içinde keramika qatı olğan çoq qatlı zırh qorçalay edi, sılıq lüleli topnıñ qudreti fantastik edi... Yañı tanknıñ arbiy sınaqlarında iştirak etmege tesadüf etken Viktor Suvorov, "atmış dörtnüñ" ilk adımları aqqında boyle hatırlay edi: "125 mm kalibrli top — dünyada eñ qudretli toptır. Dünyanıñ iç bir tankında iç bir vaqıt boyle bir şey yoq edi... Onıñ mermileri nişan-tanklardan tıpalarını qoparıp alıp, olarnı onlarnen metrge fırlata edi. Tank tıpaları ise 8 ya da atta 12 tonna ağırlığında...
Ziyade qudretli top tam isabetli degil edi. Mermilerniñ başlanğıç sursatı arqasından quvıp, konstruktorlar onı yivli degil, T-62-deki kibi sılıq lüleli yasadılar. Qudret isabetlilik esabına satın alınğan edi... Tanklardaki tırtırlar esasen yañı edi. Bütün evelki tanklarda olar er eki biñ kilometrden deñiştirile edi. Şimdi olar 10 000 kilometrge dayana ediler. Büs-bütün belâ şu ki, bu tırtırlar daim tüşe ediler. Köz ögüne ketiriñiz, alledici uruş vaqtında daim şortları tüşken bir boksçını. Dvigatel ise keri yaramay edi".
"Bala hastalıqlarını" keneçlemege mecbur olundı, asıl beklemeyip. Orduğa "Leopardlar" ve "Pattonlar"nıñ demir-beton qarşılığından La-Manşqa qadar yetip barabilecek tank kerek edi. Ve bu, saada raqabet şaraitlerinde: şaatlarnıñ hatıralarına köre, mudafaa sanayığ naziri, soñra ise mudafaa naziri olğan Ustinov, Töben Tagil KB-na daha çoq alâqa köstere edi.
Neticede, yañı dvigatelli modernleşken T-64A 1967 senesi silâlanuvğa qabul etildi. Bu arada Harkiv KB-sında daa da yañı maşna üzerinde iş başladı: avtomatlaştırılğan tıpa, gaz-turbinalı dvigatel, 130 mm esas ve 30 mm qoşma toplar... Obyekt "450", yaki (ğayrı-resmiy adı) T-74, — bu maşna silâlanuvğa qabul etilmegen olsa da, eñ azından eki adamnı öldürdi: baş konstruktor Morozovnı ve zavod müdiri Soiçni. Oleg Soiç 1975 senesi vefat etti, atmış yaşına biraz yetmeyip...
Harkivde Oleg Soiçniñ adınen soqaq adlandırılğan. Onıñ 90 yıllığına Harkivde o aqqında kitap neşir etildi. T-64 Ukraina Silâlı Quvvetleriniñ esas tankı oldı: T-64BM, "Bulat"... Demek ki, insan ömrüni nafile yaşamağan. Müellif material azırlavda yardım etken Yuliya Bakilina ve İgor Rassohağa minnetdarlığını bildire.