Semaviy patriarxat¶
Valeriy Verhovskıy. «Krımska svıtlıtsâ» gazetası, 2018 senesi, № 1 sayısı
Eparxiyalarnıñ taabiyetligi aqqındaki sırf idariy mesele, qalem sızığınen bir defa ve ebediyen çözülürip olabilecegi yerde, Moskva patriarxatı alında bürokratik-mektup janrından mistik bir serialğa çevirile. Topraqlarnıñ kanonik mensuplığı aqqında tezisler ögge sürüle. Öyle ise, Qırım pravoslav eparxiyası kimge mensuptır?
Kanon — kanondır¶
Kanonlar — bu Kilse ayatında iştirak etken bütün insanlar arasında qardaşça sevgiye uyğun olaraq añlaşılmamazlıqlardan qaçınmaq ve tartışmalı meselelerni çözmek içün belgilengen kilse qaideleridir. Olar yol hareket qaideleri kibidır; eger hepsi olarlarğa riayet etse — iç bir felaket olmaz.
Mesela, 34-ünci havariy qaidesi: Her qaysı halqnıñ yepiskopları öz aralarındaki birincini bilmege ve anı baş olaraq tanımağa mecburdırlar, ve anıñ kösterişleri olmadan öz yetkilerinden ziyade olğan iç bir şey yapmamalıdırlar; her kes ise tek öz eparxiyasına ve oña ait olğan yerlerge tiyişli işlerni yapmalıdır. Lâkin birinci de episiniñ fikrini soramadan iç bir şey yapmasın. Çünki böyleliknen yekvücutlıq olacaq ve Rabbimiz vasıtasınen Muqaddes Ruhta Tanrı — Baba, Oğul ve Muqaddes Ruh şanlandırılacaq.
Orijinal yunanca metinde "etnos" sözü qullanıldığı içün, toprak ya da devlet aqqında degil, halq aqqında söz yürütüle.
Elbette, kilse Çarlar Çarını degil de, qaysarnıñ qudretini muqaddes sayğan zaman, kanonlar istengeni kibi tefsir etile...
Siyasetsiz tarih¶
Xristianlıq Qırımda alâ havariyler zamanında, şimdiki Moskva yerinde qorqutılmağan ayılar kezip yurgen sıq ormanlar bar olğanda yayılğan edi.
Rima papası Kliment 96 senede Qırımğa sürgünlikke yiberilgende, Xersoneste xristian cemaatı eki biñ kişiden ibaret edi. Eki eparxiya — Bospor ve Xersones eparxiyaları — yarımadada daa dördünci asırnıñ başında bar olğanı belli. Asırnıñ soñuna qadar mında Ful eparxiyası da teşkil etildi. Sekizinci asırda Suroj ve Got eparxiyaları da peyda oldı. Kiçik Qırımnıñ beş eparxiyası bar edi — olarnıñ hepsi Konstantinopol patriarxatına kire edi.
Soñra Got eparxiyası hem Suroj, hem de Xersones eparxiyalarını birleştirdi ve bu şekilde 1778 senesine qadar yaşadı; o vaqıt müqaddes yepiskop İgnatiy Gotfıyskiy pravoslav ealisini Qırımdan özüni pravoslav ilan etken devletke köçmege davet etken edi.
Kiyev mitropoliyası 1686 senede Konstantinopol patriarxatı taabiyetinden Moskva patriarxatına keçirildi — üstelik "kanonik qaideler bozulıp" (bunu 1924 senede Cihan ve Konstantinopol patriarxı Grigoriy VII itiraf etken edi). Lâkin Qırım toprağını ne o zaman, ne soñra, ne de tarih boyunca İstanbul (Tsargrad) Moskva patriarxatına bermegen edi.
Peterburgtaki Senat ve Sinod binası
Kanonlarnı kim bozğan edi?¶
1783 senede Qırım xanlığı toprağı Rusiyege qoşulğanınen eñ maraqlı şey başlana. Bu bütün toprak Slavyansk ve Xerson eparxiyasına kirdi (kafedra Poltavada edi).
Tek 1859 senede Qırımnıñ "kanonik" toprağında ayrı bir eparxiya yaratıldı. Qaysı patriarxatnıñ? Sankt-Peterburg ober-prokurorxatnıñmı? Çünki Rusiyede eki yüz yıl boyunca patriarx umumen yoq edi: I Petr zamanından berli diniy ve devlet akimiyeti çarnıñ sağ qolunda birleşken edi; Sinodnıñ doğrudan-doğru yolbaşçılığını monarx tarafından tayin etilgen "ober-prokuror" yerine ketire edi — pravoslavlıq tarihinde başqa iç bir yerde ve iç bir zaman eşitilmegen, iç bir kanonğa, hususan İncildeki "qaysarğa — qaysarnıki" prinsiplarına uymayan bir vezipe. Lâkin böyle bir alnıñ kanonlarğa uyğunlığı aqqında iç kimse qayğırmadı. Peterburgta Sinod İdare etici Senatnen bir binada yerleşken edi, ve bu bina alâ daa öyle adlandırıla — Senat ve Sinod, Hudağa ait olğan şeylernen qaysarğa ait olğan şeylerniñ birleşmesiniñ göz aldındaki delili.
Böylelikle, pravoslav imperiyasını ögge sürmek ve sınırlarnı genişletmek maqsadını közetken "patriarxsız" kilse, özleri yaratmağan Kiyev mitropoliyasını lâğıv etkeni kibi, Qırım eparxiyasını da lâğıv etti. Evvelâ Kiyev mitropoliyasınıñ müstaqilligini lâğıv etti, soñra mitropoliyanıñ özüni de, daha soñra Moskva patriarxı vezipesini lâğıv etti, ve nihayet, onlarnen biñ insanı Qırımdan Volnovaxa özeniniñ yalılarındaki çölge celp etip, bir qaç asır yaşağan eparxiyanı "kerek olmadağı içün" lâğıv eterek, qadimi havariy ananesinden temizlenilgen toprakta yañı, köçürilgen cemaatnen yañı eparxiya yarattı.
Tanrı patriarxatı ve qaysar patriarxatı¶
Pravoslav kilsesiniñ kanonları arasında doğrudan-doğru ve açıq-aydın topraqlarnıñ bölünüvi meselesini nizamlağan tek bir kanon da yoqtır. Çünki kilse bu toprak degil, kilse — bu ibadethanege kelgen insanlardır, cemaatlardır, ibadet etken papazlardır. Eparxiyalar, mitropoliyalar ve patriarxatlar şeklindeki bütün başqa üst bina bu faaliyetke yardım etmek içün kerek.
Tanrı Sözüni lâğıv eteceksiz bir kanon yoq. İsa patriarxatnıñ kanonlılığı ya da topraqlarnıñ sınırlandırılması aqqında ayttımı? Yoq, tek: "Qayerde eki ya da üç kişi Menim adıma toplansa — Men de olarnıñ arasında olurım", — diydi.
Kanonik toprak — Rus Pravoslav Kilsesiniñ tek cemaat azalarını degil, amma "kanonik" topraqta yaşağan bütün sakinlerni, insan umumen Tanrığa inanğan-inanmağanından, pravoslav inanç esaslarını paylaşqan-paylaşmağanından, özüni etnik soyı boyunça kim olaraq his etken-etmegeninden bağımsız olaraq, adeta doğğan faktı boyunça kontrol etmek isteklerinden doğğan sun'iy bir kavramdır. Böyle bir yantaşuvdan tahkimcilikni kene tiklemege qadar tek bir adım qala.
Kanon imanğa ve ruhqa esaslanmasa, o iç bir şeydir, tek boş bir sözdir. Dünyaviy patriarxlarğa yegâne kanonik Patriarxnıñ akimiyetini red etmek berilmegen. Kilse — bu tek ibadethane degil, tek iyerarxlar degil, tek kanonlar degil — kilse bu insanlardır. Bu, bir-birini qoltuqlap, birlikte yegâne ve eñ yüce Patriarxatqa — semaviy patriarxatqa can atqan eki ya da üç kişidir.