Ukraina qarayları

Müasir Qırım territoriyasında yaşağan küçük bir etnosnıñ tarihi.

← Ana saifege qaytmaq

Yaroslav Samovıdets. «Qırım svıtlıtsası» gazetası, 2016 senesi, 37-nci sayı

Qaraylar – doğma yurtı Ukraina olğan az sanlı yerli halqlardan biridir. Bugünki künde Ukrainada olarnıñ sayısı toplam bir qaç yüz kişi tışında degil. Qaraylarnıñ toplu yaşağan bir qaç merkezi bar: Kezlev, Kefe, Aqyar, Aqmescit, Bağçasaray, Galıç, Lutsk, Kıyiv, Harkiv, Lviv. Eñ çoq qaray Qırımda yaşay. Qırımtatarlar ve qırımçaqlar içün olğanı gibi, Qırım qaraylar içün de ata-baba yurtı oldı.

KELİP ÇIQV TEORİYALARI HAQQINDA

Şimdiye qadar ilmiy edebiyatta qaraylarnıñ kelip çıquvı haqqında bir qaç teoriya bar. Birincisine köre, qaraylar – daha Hazar qağanlığında ananilikni qabul etken türklerdir. Ekinci versiyağa köre, qaraylar – XIII asırdan başlap yarımadada peyda olğan türkler ile yahudıylarnıñ asimilâtsiya olunuvı vasıtasıla Qırımda şekillengen etnosdır. Yene bir teoriya ise qaraylarnı Hazar qağanlığında türk halqları ile asimilâtsiya olunıp Qırımğa yerleşken talmud öncesi iudaizm takipçileri olğan yahudıylar zümresi olaraq baqa. Qırımtatar vesiqalarında qaraylar «yudiy halqı» veya yahudıy-qaraylar dep adlandırılğanı diqqatqa lâyıqtır. Amma tedqiqatlar qaraylarnıñ, olarnıñ ecdatları olğan hazarlar, sarmatlar, alanlar, köçebe türkler gibi, yahudıy milletinen tam soydaşlığı olmadığını kösterdi.

«Qaray» adı din vasıtasıla peyda oldı. Böylelikle, «qara» sözü yahudıy dilinden «oqumaq», «qaray» ise «oquvcı» dep tercime etile. Bunıñ ile beraber iudaizmde «qaray» – muqaddes metinler mütehassısıdır. Qaray dininiñ esası olğan ananilik – iudaizmdaki aımlardan biridir. Aım adı Bağdatta Talmudnı tenqit etken, anıñ yerine aracı kitaplarsız, din adamlarınıñ tefsirlerisiz Muqaddes Yazını doğrudan-doğruya oquvnı ve añlavnı, yani Allahnen doğrudan-doğruya bağ tutuvnı teklif etken vaiz Anan ben Davidniñ adından kele. Anannıñ asas yanaşuvı mına böyledir: «Tevratta iyice qıdırıñız ve menim fikirlerime arqalanmañız».

Yene de qaraylarnıñ diniy sisteması tek Tenahqa (Eski Ahit) esaslana. Folklor-etnografik tedqiqatlar qaray medeniyet unsurlarınıñ özgün hususiyetlerini ortaya çıqardı. Bunda eñ bellisi – ecdatlar kültü (eñ parlama misal – Bağçasaray yanında Çuft Qale civarındaki Balta Tiymez mezarlığında dua merasimleriniñ ötkerilüvidir), dünya teregi (emenlerni hürmetlev, emenliklerde dualar, ömür bitkeniniñ alâmeti olaraq mezarlar üstünde budanğan dalları olğan qara mermerden oyulğan terekler yerleştirüv), gök cisimleri (urba unsurlarında ay, quneş, yıldızlar tasviri, hamurdan gök cisimleri tasvirli mahsulat pışırıv) ve ilâhre.

Qaray folklorında hazarlarnıñ medeniyetinen bir çoq oşaşlıqlar bar. Türk folklor sistemalarınıñ çoqlarında Teñri (Tañrı) tengrisi fövqelade kosmik quvvetni bildire. Qaraylarda Teñri - ayrı bir tañrınıñ adı degil, Allahtıñ Öz adıdır. Bu ad hem putperest tañrılarına, hem de İsrail Allahnına, İncil - Teñri Yisraelniñ adında qullanıla.

Teñri-hannıñ yer yüzündeki timsali emendir, o qaraylar içün, bir çoq halqlar içün olğanı gibi, muqaddes terek sayılır. Qaraylar içün emenniñ muqaddesligi Çuft Qaledeki Balta Tiymez (mezarlıq adı «balta tiymez» dep tercime etile) mezarlığını misal etip kösterile bilir. Qaraylar mında ösken emenlerni ziyadesinen hürmet eteler. Bu emenler şahıslatırıla, olara dualar ve ricalar ile müracaat eteler.

ETNİK HUSUSİYETLER

Qaraylarnıñ, hususan Anannıñ talimleri ile qoyulğan diniy prinsipleri etnik karakter hususiyetleri içün zemin yarattı. Böylelikle, Qırımnı tedqiq etkenlerniñ çoqsuzı qaraylarğa hayırperverlik (dilenci qarayğa rastkelmek aman-aman imkânsız edi), barışseverlik ve sabırlılıq (toleranlıq) has olğanını qeyd eteler. Qaraylar arasında haberci (donoşçı) tapmaq zor edi. Kezlevdeki bazı sanatoriyalar, hastahaneler, skverler zengin qaray korantalarınıñ parasına qurulğan. Qaraylar atta pravoslav ibadethanesiniñ qurulışına da para ayırğanlar. Diğer halqlar ile qıyaslağanda, qaraylar epeyi geç evlene ediler: erkekler 30 yaşta, qızlar ise 20 yaşta. Evlenüv alay-şematasız, mütlaqa sabahleyin, eñ yaqın qadımlarnıñ ve cemaat büyüklerniñ huzurında ötkerile edi.

Qırım qaraylarınıñ taqvimi yıllaap sayuvnı dünyanıñ yaratıluvından başlata (hristian taqvimine 3751 yıl qoşula). Kün aqşamdan başlana. Qaraylar qullanğan ay taqvimine köre, yılnıñ devamlılığı 354 kün, 8 saat ve 48 daqqadan ibarettir. Yañı yıl sentâbr soñunda kele. Haftanıñ eñ mühim künü – cumaertesi. Bütün bayramlar keçken künniñ quneş batqanından soñ qenasada bayram ibadeti ile başlana (qenasa – daima şimal-cenüp prinsipine köre yerleştirilgen, yanında şadırvanları ve abdest aluv odaları olğan qaray ibadethanesidir; qenasaya kirekende ayaq qabını çıqarmaq kerek) ve taqvimde kösterilgen künniñ quneş batuvında biter. Bayram künleri istirat eteler ve çalışmaylar.

Qaraylar haqqında ilk yazılı malümatlar XIV asırğa ait. O vaqtlar olar Solhatta (şimdiki Eski Qırım), Qırım hanlığınıñ o zamanki paytahtında yaşay ediler. XIV asırdan XIX asırğa qadar Qırım qaraylarınıñ merkezi Çufut Qale şeheri edi, bu ad ukrainçeden «Yudey qalesi» dep tercime etile. Qaraylar tarihiy ceetten bu şeherni Джуфт-Кале (Çuft Qale), yani «Çift qale» dep adlandırmaq doğru olğanını taqdit eteler. Şeherniñ ekinci adı soñra peyda oldı. Dilşınaslıq tedqiqatlarına esaslanıp, qaray dili türk dilleriniñ qıpçaq gurupına ait olduğu belgiledi. Yazıda qaray dili çoqunlıqla diniy metinlerge hızmet ete edi.

Diniy metinler aman-aman tek leşon kodeş – Tevrat dilinde, ivritçede yazılğan ve yazılmaqta. Qaray türk dili ömürlik (turmuş) dili, soñra ise dünyeviy edebiyat dili oldı. Bazı alarda onıñ ile ivritçeden diniy metinlerniñ tercimeleri yapıldı (öz dilini bilmegenler içün).

Qaray dili ve umumen tarihiy keçmişiniñ ana meñbalarından biri – eski qaray mezarlıqlarındaki baştaş yazılarıdır. XX asır başınace baştaş dili aman-aman tek ivritçe edi, eñ nadir alarda – qaray türk dili edi. XX asır başından ve hususan ortasından başlap baştaşlardaki yazılarnı rusça yazıp başladılar. Onıñ içün Qırımda ve Ğarbiy Ukrainada qaray mezarlıqlarını tedqiq etüv yahşı ilmiy perspektivalarğa maliktir. Hanlıq zamanında qaraylar emiyetli tazyıq körmediler, olar sarayda sayğılı adamlar ediler, darphanege baqalar edi. Yene Qırım hanlığında (1734 s. başlap) qaraylarnıñ Çuft Qalede öz basmahanesi bar edi. Qırımtatarlar ile birge yaşav qaraylarnıñ dili ve adetleri deñişmelerge uğravına sebep oldı.

AYRI ETNOS

Qaraylar Rus imperiyası zamanında da özleri haqqında assez yüksek sesnen bildirdiler. Lâkin resmen qaraylarnı ayrı etnos olaraq 1837 senede Nikolay I öz fermanı ile tasdıqladı, o vaqıt Kezlevde (bu şeher Çufut Qaleden soñ qaraylarnıñ ekinci merkezi oldı), Galıçta, Trakayda (Litvaniya) diniy idareler tayinlendi. Qaraylarda baş vezipe – ğaham olduğu da resmen tanındı. Ğaham hem diniy yolbaşçı, hem de idariy müdir vazifesini becere edi. Rus imperiyasında qaraylarğa kolaylıqlar berildi, olara, yahudıylardan ferqli olaraq, torpaq mülkiyetini almaq ruhset etildi, bu ise olara zengin torpaq saipleri ve sanayıcılar olmağa imkân berdi. XIX asır soñı – XX asır başlarında Qırımda qaraylarğa qarşı iqtisadiy tazyıq İçki işler naziri Stolıpinniñ sirkulârı peyda oluvına sebep oldı, anda qaraylarnıñ yahudıy olmadığı tasdıqlana edi.

Antisemitizm XIX asır soñı – XX asır başındaki qaray yolbaşçılarını milliy mensuplıq haqqında ekspert neticeleri içün yahudıy alimlerge resmen müracaat etmege sevt etti. Kezlev şeher başı Semyon Duvan (soyu qaray) 1938 senesi sentâbrde Berlinge barıp, İçki işler nazirinden ekspertiza ötkermesini ve qaraylarnıñ etnik müstaqilligini tanımasını talap etti. 1939 senesi yanvar 5-te Semyon Duvan adına neticeler yazılğan vesiqa geldi. Ekspert qiymetlendirüvleri qaraylar içün qanaatlendirici neticelerge malik edi.

Olarda qaraylarnıñ yahudıy olmadığı isbat oluna edi. Bu neticeler kelecekte halqnı tam yoq etilüvden qurtardı. Ekinci dünya cengi vaqtında Kezlev advokatı Samuil Hodjaş (soyu qaray) Aqmescit merkez arşivinde qaraylarnıñ yahudıy degil, türk olğanını kene bir kere tasdıqlağan vesiqalarnı taptı. Bunıñ ile beraber, İsrailde qaraylar yahudıy sektası olaraq tanına ve bu qaraylarğa İsrailge köçmege imkân bere.

Geniş cemaatçılıq içün qaraylar adi yahudıy ediler. Böyle bir fikirni bu şartlar şekillendire edi: iudaizm dini, yahudıy elifbesi, yahudıy adları. Qırımtatarlar ve türkler qaraylarnı yahudıylardan ayırmay ediler. Leh, soñra ise avstriya qanunıcılığı da olarnı ayırmay edi. Yerli ukrain ehalisi, hususan qazaqlar ise olarnı iç de ayırmay edi.

UKRAINADA QARAYLAR

Qaraylarnıñ kelip çıquvında olğanı gibi, Galıç, Lutsk, Lviv ve Ukrainanıñ diğer şeherlerinde qaraylarnıñ peyda oluvı haqqında da bir qaç versiya bar. Mına eñ çoq darqalğan ekisi: 1. Qaraylar Galıçta daha Danılo Galıtskıy akimiyet sürgen vaqıtta, o 1246 senesi Batıy han ile muqavele tizgen soñ yerleşkenler. O vaqıt 80 koranta Dnister yalılarına köçti. 2. Litvaniya Büyük knâzı Vitovt 1392-1397 senelerinde Qırım seferinden soñ 383 qaray korantasını Qırımda Trakayğa, soñra ise Lutsk ve Galıçqa köçürdi. Oradan soñra qaraylar Litvaniya, Volın ve Podillânıñ diğer şeherlerine yerleştiler.

Birinci versiyanı tasdıqlağan vesiqalı esaslar saqlanıp qalmadı, Galıç-Volın salnamesinde de qaraylar haqqında hatırlavlar yoq, tedqiqatçılarnıñ bu teoriyanı diqqat merkezinde tutuvına sebep olğan tek bir şey var – ol da 1830 senesi yangında yanğan eski diniy kitaptaki yazuv haqqında hatırlavdır. Bu kitap yazuvınıñ kopiyasını 1813 senesi Galıç-Lviv mitropoliti Anqelovıç içün ğazazan Avraam Leonovıç yapqan edi. Yazuvda Batıy han ile Galıç knâzı Danılo arasında tizilgen muqavele şartlarına köre, han Qırımda yaşağan yüz qaray korantasına Şarq ile Danılo knâzlığı arasında ticaret yapmaq içün Galıçqa köçmege ruhset bergeni bildirile edi.

İhtimal ki, Ğarbiy Ukrainada qaraylarnıñ peyda oluvı haqqındaki ekinci versiya tarihiy ceetten daa sebepleşdirilgen ve vesiqalarnen daa ziyade esaslandırılğandır. Galıç, Lviv, Lutsk ve bu ülkeniñ diğer şeherlerinde qaray cemaatları aynan Vitovtnıñ arbiy-siyasiy faaliyeti sebebinden peyda oldılar.

Galıç qarayları haqqında ilk vesiqalı hatırlav 1578 senesine ait. O vaqıt kral Stefan Batoriy olara yaşav, mallarnen ve alkogol içimliklerinen gümrüksiz ticaret etüv aqqını berdi, ayrıca olarnıñ aqlarını ve adetlerini saqlavnı kefaletledi. Bunıñ içün er bir qaray azbarı 1 florin ve 30 groş vergi ödemege borçlu edi.

Qaraylar Galıçta Pazar meydanı yanında yerleştiler. Qaraylar galıçlılarnıñ şeher muhitinde epeyi nüfuzlı ediler. Galıç qaraylarınıñ tarihi XVIII asır başından efratlıca yazılıp başladı. Galıçta ekseriyetle 2-3 yüz kişiden ziyade qaray yaşamay edi. Galıçına qarayları Polşanıñ taksim etilüvi ve Galıçınanıñ Avstriya akimiyeti altına keçüvinden soñ hristianlar ile teñ aqlılıqqa da iriştiler. Litvaniya Büyük knâzlığında qaraylarğa munasebetni mına böyle açıq misal köstere bilir. Sigizmund I zamanında qaraylar ile yahudıylar arasında çekişme çıqtı: yahudıy başı qaraylarnıñ oña tabi olmasını talap etti, qaraylar ise bunı qattiyen qabul etmeyip, qarşı çıqtılar. Eki tarafnı da diñlep ve meseleniñ esasını ögrenip, kancler Gastold qaraylarnıñ tarafında durdı.

Lutskta qaraylar o zamanki şeher merkezinde Yahudıy, Ermeni ve Latin maalleleri yanında yaşay ediler. Olar yaşağan soqaq o vaqıttan başlap mına böyle adlana – Qaray soqağı. Lutsk bugün de mimarlık abidesini – qaray qenasasını saqlap qaldı. 1936 senesine qadar Lutskta yılda eki kere «Qaray avazı» qaray jurnalı çıqa edi.

MEDENİY MİRAS

Evropada qaraylarğa maraq esasen XVI asırda peyda oldı. Talmudçı yahudıylar qaraylarğa eretikler (dinsizler) gibi baqa, olarnı dinsizlikte, diniy mevzularda yazıp bilemeycekte suçlay ediler. Lâkin bu o qadar da doğru degil. Qaraylar bir sıra bediiy, publitsistik ve ilmiy eserlerniñ müellifleridir. Hatta Volter qaray İsaaqnıñ «Hizzuq Emuna» polemik eserine yüksek qiymet bere edi. Galıç qarayları da bir çoq içtimaıy ve medeniy erbabnı, o cümleden şair Zahariya Avraamovıçnı (1878-1903) yetiştirdiler. Onıñ 12 şiiri neşir etildi, olarnıñ arasında «Hey, orle, orle» yırı da bar.

Ukrainada qaray medeniyeti abidelerini saqlav ile meşğul olğan müessise bar – bu Galıç qarayları muzeyidir. Kefede hususiy qaray muzeyi, ayrıca Bağçasarayda muzey şobesi de bar. Devletimizde tek bir qenasa çalışa – Kezlevde.

1940 senesi Vilnüste qaray etnografiya muzeyi açıldı, onıñ fondları soñra Litvaniya İA tarihiy-etnografik muzeyine keçti... Litvaniyada litva qaraylarına bağışlanğan ekspozitsiyalar toplanğan. Ekspozitsiyalar o qadar da büyük degil, lâkin olarnıñ terkibine nadir şeyaller kirse: qaray silâı, qaraylarnıñ arbiy quvvetini taqdit etken şeyaller. Eñ çoq qaray ibadethanesi de Litvaniyada. Qaraylarnıñ teşebbüsenen qaray gençlerini tanıştırmaq ve kelecekte korantalar qurmaq maqsadınen cumhuriyetlerarası qurultaylar defalarca teşkil etildi. Böyle tedbirler Moskvada, Trakayda (Litvaniya), Aqmescitte...

Şimdiki alğa köre qaray cemaatları Ukrainada (Qırım, Lutsk, Galıç), Rusiyede, Litvaniyada, Polşada, Türkiyede, Frantsiyada, ABD-de, İsrailde yaşaylar.