Bir cemiyetke sım-sıqı bağlatılğanlar
«Qırım sanayı meyveciligi» eseriniñ yaradılma tarıxı.
Petro Lan. «Qırım svıtlitsâsı» gazetası, 2017 s., 16-ncı çıqış
Qattı inanm ki, bu unikal neşirni qoluna alıp baqmaq istegen er kes, bu biyapıçılmaz eserge kene ve kene qaytacaqtır. Kitap oquyıcını tek mündericesi, çoq taraflılığı ile degil, em de qandaydır hususiy müellif material aydınlatuv usulı ile hayran qaldıra. O, yahşılığı ve poligrafik işlenmesi, dizaynı ve pek sanatlı resimli toluğı ile ayırıla. Oña, aqiqiy bağçılıq ilmi şiiriyetli manzaralarnen, insan tarafından daa bozulmağan unikal qırım Yalı boyunıñ ve zengin tavriya bağçalarnıñ fotolarınen aenkli birleşe. Qırım meyvesiniñ zengin dürlü sortlarınıñ yüksek bediy resimleri tek hayran qaldırıcı.
Ümüt etem ki, qırımlı oquyıcılarınıñ ve ölümsiz sımırenko mirasınıñ qıymetkesleriniñ çoqusı, ziyade hatırlatmasız-aq añlarlar ki, laf Ukrainanıñ bağçılıq deası Levko Sımırenkonıñ «Qırım sanayı meyveciligi» degen fundamental ilmiy eseri aqta kete. O, keçken asırnıñ başında dünya yüzü kördi, vaqıtnen sınaqtan keçti, ihtisaslı edebiyat içün emsalsız uzaq ömürlükke yetti (bu yıl onıñ 105 yaşı toldı) ve endi muvafaqiyetnen üçünci biñyıllıqqa adımlay.
Tek Ukraina içün degil de, dünya ilmiy eseri içün de nışanlı olğan bu eserniñ böyle muvafaqiyetini tek dünyaca belli alimniñ şahsiyeti degil, em de müellifniñ öz ğayesinen ilhamlandırğan ve fikirdeşler taqımına birleştirgen, öz işiniñ büyük ustalarınıñ birleşmesi de temin etti. Olarnıñ arasında — belli poligrafistler, sanat dünyasında namlı ressamlar, belli fotograflar.
Yazıq ki, unikal sımırenko ilmiy eseri aqta laf ketken vaqıtta, atta namuslı tedqiqatçılar da, «Qırım sanayı meyveciligine» dünyaca şan ve itirafnı temin etkenlerni sıq hatırlamaylar. Laf ilk evelâ Mıkola Kuşnarövnıñ moskva «Neşriyat evi» aqqında kete. Menim baqışıma köre, o, belki de o vaqıttaki Rusiye imperiyasında eñ yahşı ilmiy neşirni amelge keçirdi. Poligrafik keyfiyeti onıñ qusursızdır.
Malüm ki, levko Sımırenkonı ilmiy dünya resmen adlandırğan ukrain «bağçılıq qıralı», ealiniñ keniş tabaqalarını yahşı bağçılıq edebiyatınen temin etüv qayğısını çekip, neşirniñ bir qaç variantını köz ögüne aldı: zengin insanlar içün qıymetli olğanından başlap, adiy bağçıvanlar ve bağçılıq mektep ve oquv yurtlarınıñ talebeleri içün qolay (ucuz) olğanına qadar. Ve emiyetli ki, bu eserniñ on biñlik tirajınıñ episi tarqaldı ve öz oquyıcısını taptı.
1911 senesi dekabr ayınıñ soñunda yazılğan «Qırım sanayı meyveciliginiñ» birinci cıltınıñ neşirine yazılğan ögsezde L. Sımırenko yazdı: «...Men işni muvafaqiyetli soñuna qadar ketirmek, yani eserimniñ 2-nci cıltını ve asılında esas sanayı elma ve armutlarnıñ renkli albomını çıqarmaq ister edim». Ve alim daa qayd ete: «Renkli cedvellerniñ çoqusını, em de bazı qarandaşnen sızılğan resimlerni, öz büyücük talantınıñ çeçeklenmesinde sönip qalğan belli ressam Kseniya İvanova ve şanlı ressam Grigoriy Mâsoyedov yasadı».
Öz eserini resimlendirmek içün görkemli alim adiy olmağan usta ressamlarnı celp etti. Lâkin, yazıq ki, para yetmemezliginden müellif olarnı birinci cıltta tolusınen qullanıp olamadı. Ekinci cıltnıñ qolyazması cenkten soñki qıyın vaqıtlarda ğayıp oldı. Meyveler Atlası içün (üçünci cılt) ressamlarnıñ renkli resimleri ise Birinci cian cenki yıllarında Münhende ğayıp oldı. Şunıñ içün namlı ressamlar Grigoriy Mâsoyedov ve Kseniya İvanovanıñ bediy mirası aliy derecede ğayıp olğan. Bu ulu coytumğa baqmadan, olarnıñ ekisini de biyapıçılmaz sımırenko eseriniñ yaratıcıları olaraq tam aqqınen saymaq mümkün.
Alim özü maqtanuvnen olarnıñ tüşünilgen kitapqa tayarlanuvda pek büyük isse qoşqanını itiraf etken edi. O qayd etken: «Bu adlar öz-özleri içün aytalar». «Qırım sanayı meyveciliginiñ» birinci cıltında Kseniya İvanova tarafından sızılğan elma ve armut meyveleriniñ bir qaç qarandaş resimi ketirile.
Levko Sımırenko onıñ renkli yüksek bediy resimlerini ve tablolarını 1894 senesi halqara meyve sergisinde numayış etti. Olar içün ressam altın medalnen mukâfatlandı. Sımırenkonıñ renkli etip yasalğan «Meyveler albomı» degen eseriniñ üçünci cıltını qanday azametli tantana beklegenini tek faraz etmek mümkün. Yazıq ki, buña qısmet olmadı. Ve Grigoriy Mâsoyedov ve Kseniya İvanovanıñ ğayıp olğan resimlerini qıdıruvlarımız devam ete. Yaltada daçası olğan ressamlar vaqıt-vaqıt Qırımda yaşağanlar. XIX asırnıñ 80-nci yıllarınıñ soñundan başlap, ekisi de ulu ukrain aliminen sıq-sıq körüşip, onıñnen sıqı işbirlik eteler. Olarnıñ çoq müşterek icadiy planları bar edi, lâkin olarnıñ episini ömürge keçirmege nail olmadılar. Lâkin ressamlar ve alim etip yetiştirgenleri de olarnı ebediyete qadar alıp bardı.
Bugün belli ki, büyük ressam Yaltada D. Golitsın mülküniñ bir qısmını satıp alğanda — «Olena Villasını» qurdu. O tam yalı boyunda yerleşken edi. Şunıñ içün bediy eserlerniñ çoqusı, o cümleden sımırenko atlası içün meyvelerniñ resimleri Yaltada Autka soqağında yazılğan.
İllâ Rêpin. Grigoriy Mâsoyedov
Grigoriy Mâsoyedovnıñ zenaat ömüri ve faaliyeti Ukrainanen sım-sıq bağlıdır, gerçi özü Orel guberniyasındandır. Lâkin ömrüniñ soñki on yıllıqlarında o Ukrainada yaşamağa ve çalışmağa istegen. Ulu ressam Poltava çetinde mülk satıp aldı, anda ömrüniñ soñki 20 yılını yaşadı ve anda onıñ mezarı buluna. Onıñ içün tulü aqqı ile onı ukrain-rus ressamı dep adlandıramız. Poltavada Grigoriy Mâsoyedov Volodımır Korolenkonen arqadaş edi, soñkisi ile, siyasiy mabus olaraq, Levko Sımırenko Sibirge yol açtı.
Daa Aqmescitli usta-fotograf K. Knâzkovnı da qayd etmek kerek, onıñ «Qırım sanayı meyveciliginiñ» birinci ve nevbetteki cıltlarını resim bezemesine isse qoşqanını müellif özü yüksek qıymet kesken: «Tekstni resimlendirgen autotiliyânıñ çoq qısmını Münhende F. Brukmannıñ belli şirketi, menim Qırım bağçalarında aman-aman episi seyaatlarımda iştirak etken fotograf K. Knâzkovnıñ asıl fotolarından yasadı. O vaqıtlarnı ve onıñ çalışqan şaraitlerini hatırlap, men olarnı böyük lâyıqlıqnen qıymet kesmeyip olamayım...».
Alim daa bir qırım ressamı T. Safronov aqta da añğan: «Bütün başqa resimler (G. Mâsoyedov ve K. İvanovanıñ resimlerinden ğayrı) Qırım boyunca episi seyaatlarda maña yoldaşlıq etken ve yerinde çalışqan ressam T. Safronovğa ait», — qayd etti L. Sımırenko. Alim qırımlı ulu fotograf-manzaracı V. Sokornovnıñ destek ve öz eserine azırlanuvda onıñ böyük issesi aqqında aynı sıcaqlıqnen ve minnetdarlıqnen laf etken. Tam bu kibi namlı mütehassıslarnıñ ukrain ulu aliminiñ neşrinde iştirakı, eserge şanlı muvafaqiyet ve ölümsizlikni temin etti.