Mamay — Kulikovo cenkiniñ veteranı
Kulikovo cenki ve «Mamay aqqında rivayet»
Valeriy Verhovskiy. «Qırım yarığı» gazetası, 2018 senesi, 13-nci çıqış
Kulikovo cenki aqqında çoq... ve yaramay yazdılar. Aslında ne oldı, qaysı yerde ve qaçan? Ve ulu olaraq, eger tarih kitapları efsaneler ve afsanelerge sıltanıp yazılsa, istoriografiya ilim sayıla bile mi?
Rusiye imperiyası tarihşınaslığınıñ bir efsanesi bar, sanki 1380 senesinde ruslarnıñ tatarlarnen bu cenki tek Rusiyeniñ asireti altına noqta qoymadı, lâkin birleşüv esnasına yardım etip, udelnıy knâzlıqlarnı bir devletke birleştirdi ve tek bir (yaki üçli bir) rus milletini yarattı. İddiağa köre, Kulikovo çölüne moskvalılar, serpuhovlılar, rostovlılar, bilozerliler, smolenskiller, muromlılar ve ilâhre keldi, ondan ise — ruslar olaraq qayttılar.
Daa künümizge qadar tetqiqatçılar bu cenk aqqında malümatnı tek asıl nusqaları çoqtan coylulğan menbalardan alıp bilediler: «Mamay cenki aqqında rivayet», pek şüpheli olğan «Zadonşçina» ve «Kulikovo cenki aqqında vesiqalar» — «Keniş» ve «Qısqa» olaraq belli.
Çoq noqtalarda olar bir-birine qarşı keleler ve ordularnıñ sayısı ve uruşnıñ müddeti aqqında aqılğa sığmağan malümatlar ketireler. Uruştan evel Peresvetniñ Çelubeynen yapqan dueli aqqında bediiy ceetten güzel ikâye — müellifniñ tasavvurından ibaret bir efsanedir. Obelisk ornatılğan yer ihtiyariy surette belgilendi, andaki arheologik qazuvlar ise bunıñ içün iç bir emiyetli delil bermedi.
O vaqıttaki Avropa yılyazuv menbaları («Chronica Novella» ve «Wandalia») bu uruş aqqında qısqa malümatlar bere, olarda cenk 1380 senesi yaki degil Blauvasser (Mavı Suv olaraq tercime etile) degen yerde ruslar ve tatarlar arasında olıp keçti ve onıñ ğalipleri... litvalılar oldı deye bildire.
Ve bu kerçekke daa yaqın, çünki Dmitriy Donskoyniñ Mamayğa qarşı er eki ğalebisi (1378 senesinde Voja cenki ve 1380 senesinde Kulikovo cenki) tarihiy olaraq qısqa vaqıt içinde, Moskoviyanıñ Ulu Litva knâzlığınıñ (1373-1382) bir qısmı olğan zamanında yuz berdi.
Aslında da, litvalılar er angi alda ğalip olacaq ediler, çünki zıtlaşuvnıñ er eki tarafında bar ediler: Olgerdniñ eki oğlu, Andriy ve Dmitriy, Dmitriy Donskoy ile beraber areket etken, aqaları ise "mamaycılarğa" yardımnı aşıqqan, amma kerekli qadar ğayretnen degil — keçikti; keçikkenniñ adı Yağaylo edi. Olgerdniñ eñ sevimli oğlu, tıpqı 1377 senesinde ölgen babasınıñ vasiyetine köre Ulu Litva knâzlığı tahtını alğan o edi, Olgerdniñ eñ balası Andriy degil.
Ve bu qolaylıqqa qadar belli olğan tarihiy vaqiyadan, "Mamay cenki" sadece akimiyet içün namuslı varislerniñ qolay davası kibi körüne, sanki bir şarqiy avropa tahtlar oyunu. Sadece beş yıldan soñ Yağaylo, Lehistannen Krevo uniyasını tizip, özüniñ "avropa saylavını" tasdıqlaycaq, ve bunıñnen Litva, Belarus ve Ukraina içün ilerilev yolunı asırlarğa belgileycek. Yağaylodan ğayrı, Mamay ordusında başqa "tatarlar" da uruşqan: knâz Oleg Râzanskiy özüniñ quvetinen, genuyalılar... Aslında Mamay Kefede, Genuya müstemlekesinde doğğan edi.
Tasdıqlanmağan, lâkin aynı zamanda lâğu etilmegen malümatlarğa köre, Orda beglerbegi Mamay aynı Kefede katolik inancında vaftiz etildi. Şay yaki böle, Mamay Avropalılar ile qıpçaqlı zenaatdaşlarından köre daa yahşı munasebette edi; o Qırımda doğdı, Qırımda yaşadı ve Qırımda elâk oldı.
Yağaylo, Ulu Litva knâzı
Bizim içün qança tsinikçe eşitilmese de, XIV-XV asırlarda Qırımdaki italyan müstemlekeleriniñ eñ emiyetli tabış menbalarından biri esir savdası edi. İtalyanlar buhgalteriyada yahşı añlağanları içün olarnıñ arhivlerinde atta "canlı mal" aqqında kontrat qaydları saqlanğan... Bir qaç yıl evel rusiye tarihçıları, Kefe esir tüccarlarınıñ maliye esabatını derc etip, vesiqalar 1380 senesinde qazanılğan ğalebe efsanesini yoq etkenini taptılar.
"Kulikovo cenkiden soñ Rus'qa abadan ücümler sıqlaştı, ordalılar bunı yitirilgen zararlarnıñ kompensatsiyası olaraq qabul ete ediler. Venetsiya notariuslarınıñ vesiqaları tasdıqlay ki, şu devirde sıqlaşqan mongol ücümleri neticesinde Qara deñiz boyu bazarlarında rus esirleriniñ sayısı sezilirlice artti. Eger 1380 senesine qadar aluv vesiqalarında sıq-sıq Qavqazdan ketirilgen esirler tapılsa ve slavyanlar siyrek mal olsa, Kulikovo cenkiden soñra 60 yıl devamında slavyan esirleri ticaretinde büyük sıçrav qayd etildi. Kulikovo çölündeki ğalebeden soñ bu nasıl ola bilir?
Ve mağluplarnıñ ğaliplerge sıq-sıq ücüm etkenleri ve olarnı esirlikke alıp ketkenleri vaziyetni ğalebe olaraq esaplamaq mümkün mi?" — dep yaza tarih ilimleri namzeti Olga Brılöva «İtalyan notarial aktları Kulikovo cenkiniñ neticesini şüphe astına qoydı» adlı maqalesinde («Nauka i cizn» (İlim ve yaşav) jurnalı, 2013 s. 6-ncı san).
Binnetice, Kulikovo çölüne moskvalılar, serpuhovlılar, rostovlılar, bilozerliler, smolenskiller, muromlılar ve başqaları kelip, oradan – ruslar ketti. Tek qaysı yaqqa kettiler? Kefe esir bazarına mı?
Demek, cenk ya 1380-de yaki başqa bir yılda yuz berdi; belki de anda tatarlar, litvalılar ve ruslar ruslarğa, tatarlarğa ve litvalılarğa ğalip keldiler, ya da kersine; belki Blauvasser degen yerde uruştılar, belki Kulikovo çölünde; belki bu uruş qaydadır ve qaçandır oldı, belki ise bunı asılı uydurdılar...
Amma yañı keşifler, "murdar" ve "dinsiz" olaraq tasvir etilgen Mamaynıñ kişiligine başqa köznen baqmağa imkân bere. Aslında italyan arhiv vesiqaları ile tasdıqlanğan kerçek bar: esir bazarlarında "serpuhovlılar ve muromlılarnıñ" eñ büyük aqımı 1380 (Mamaynıñ ölgen yılı) ve 1440 seneleri arasına tüşe.
1441 senesinde Qırımda ne kibi müim bir şey oldı? O senesi Qırım hanlığında qüretli qırım hanları sülâlesiniñ birincisi olğan Hacı Geray akimiyetke keldi. Onıñ idaresi, devletimizniñ tarihına Qırımnıñ Ordadan mustaqilligi içün küreş ve Ulu Litva knâzlığı ile ittifaq olaraq kirdi, XV asır tarihçıları Hacı Geraynı mبالağasız "Ukraina qalqanı" dep adlandırğanlar. Belki de, Mamay bu kibi "qalqan" ola bilirdi. Eñ azından onıñ torunları oldı, — çünki tek 110 yıl soñra ukrain qazaqlığını yarattılar.