Çeşit ve yer mahsulü

Büyük şarapçı Lev Golitsınnıñ ömürinden saifeler.

← Ana saifege qaytmaq

Oleksandr Yaroşevskiy. «Qırım yarığı» («Krımska svitlitsâ») gazetası, 2016 senesi, 39-uncı sanı

İnsanlıq - acayip bir cemaattır, onıñ hayatında – ve bunı bitaqatsız tedqiqatçı meraqnen qayd eter edi – ayat quvançlarını temin etüv, kerçegini aytqanda, cemaatnıñ yaşayışından az emiyetli olmağan bir iştir. Atta o quvançlarnıñ manası aqqında soñra ekinci şeynen, yani, aslında, insannıñ biologik ve içtimaiy mavcudiyeti kibi hayatınen oğraşqanlar çekişip başlasalar da. Em uqquqşınas, em tibbiyetçilerniñ tenqitlerine baqmadan, insanlıq her eki membanı, em ötmekni, em şarapnı ögüp beslemege devam ete.

Qadimiy arbiyler ve memurlar sülâlesinden çıqqan, XIX asırnıñ ekinci yarısında «Avropalarda» uquqşınaslıqqa oquğan ve öz zamanınıñ eñ yahşı aqşunaslarınen beraber olğan, tarihqa soñra «büyük rus şarapçısı knâz Lev Sergeyeviç Golitsın» olaraq kirdi. Bu alanda knâz keniş, imperiyanıñ bütün cenübinde çalıştı, ve şarapçı-knâznıñ irişmeler spektri içinde eñ parlaq sızıq Qırım sızığı oldı.

Hayatı

Qaramanımız ve onıñ aslı aqqında biraz. Radzivillerniñ belli ve zengin asılzadelerinden olğan polâk knâz qızınıñ ve Gediminas sülâlesinden kelgen ve imperiyanıñ paytahtında «Uzun Firs» lağaplı tanılğan eglence sevicisi olğan atanıñ oğlu Levniñ ana tili polâk tili edi. «Qaramaçadan qadın» (Pikovaya dama) prototipiniñ torunı olıp o, frenk tilinden iş tili olaraq qullanğan edi. Saylanğan hünner ve karyera perspektivaları oña daa vatan diplomını talap etken, onıñ içün o Moskva universitetini bitirdi. Şu sebepten o rusça ögrendi, amma bütün ayatında onıñ qattı şivesinen aytıla edi. Ve o, üç tilni degil, daa çoq til bilgen, hususan da qırımtatarca bilgen, - mınavsı soñra knâznıñ eñ belli dostlarından biri – Födor Şalâpinni çoqça qasevetlendirgen eken. Amma o soñra olacaq: em Qırım, em dünya şüreti, knâz karyerasını resmiy olaraq imperiyanıñ İçki İşler Nazirliginde başlağan edi.

Şunıñ kibi de o uquqşınaslarnıñ yarım gizli gruppasına davet etilgen edi, anda - Aleksandr II-niñ gizli emrinen - imperiya içün Konstitutsiya azırlana edi... Lâkin bu, ne imperator, ne de knâz istegen kibi olmadı. Fevqalâde aqılğa saip olğan knâz, şay da qızğın, keniş bir mizaçqa da saip edi, her nasılsa avropañıñ irade perverligini özünde imperiyağa sadıq hızmet etmeknen uydura bile edi... Amma şahsiy hayatında şay qatı dertler yasağan ki, karyerasını da taşlamaq mecburiyetinde qalğan, knâz Qırımğa köçip kelgen ve öz şanına büsbütün başqa basamaqlarnen ketti. Knâz şarapçılıqnen oğraşıp başladı. Lev Golitsınnıñ ömürüniñ ve faaliyetiniñ bu qısmı şay keniş belli ki, bu aqqında atta qısqaca aytıp bermekniñ manası yoqtır. Lâkin şimdi aktual olğan ve diqqatımıznı celp etecek şeyleri aytayıq.

Alan

Knâznıñ diplomı uquqiy edi, şarapçılıqnen ise sanki şahsiy olaraq meraqlana edi. Onıñ bu alanda diplomı yoq edi, amma onıñ öz-özüni tasillendirmesi şay diqqatlı ve keniş edi ki, soñra bu sahada resmiy olmağan «ekspertler qıralı» unvanını aldı. Moldovada doğru şarapçılıqnı qura edi. Puşkinniñ zamanında da şarapları, narin taamğa lâyıq olmağan içimlik olaraq sayılğan şol Moldovada, köylüler olarnı suv kibi içe ediler, ve olarnıñ sertligi tiyşli seviyede edi. Golitsın bu içimlikni şarap spirti içün ham madde olaraq qullanmağa lâyıq olğanını kösterdi...

Belki de, moldovanıñ tedqiqatçıları Golitsınnıñ şimdi Moldova kagorlarınıñ ve konyaklarınıñ şüretine qoşqan issesi aqqında daa çoq şey aytarlar, biz ise öz Qırımımızğa qaytayq. Er bir mürekep işte öz içki sırları bar, başqa közge görünmegen ufak şeyler, olarğa muvaffaqiyet ve esas farqlar bağlıdır. Knâz Golitsın Tavriyada şarapçılıqnı ögrenip ve qurup başlağanda, şarap bazarınıñ eñ çoq satılğanı reynveyn edi. Yufqa, narin, yımşaq quru, ya da doğrusı, masa şarapları.

Qırım derebeyleri Reyn kütügini satıp alıp, olarnı şay da böyle öz «şarap bağçaları»nda uyğunlaştıra ediler ve... reynveynden bütünley başqa bir şey ala ediler. Elbette, bu iş qolay degil, şarapçılar şöyle aytalar: «Küçlü şarap fıçısını azırlağan adam şarapçı degil, quru şarap çeleğini azırlağan şarapçıdır!». Quru ketmey edi. Söz sırası, halq da onı pek sevmey edi, «tatlısını» daa çoq istey edi. Ya da endi - araqnı. Araqnı ise knâz sevmey edi. Yuğ, narin grappanı - üzüminiñ özü de yapa edi - lâkin onsuz sanki sade pravoslavlıq yaramay eken bu kütleviy içimlikni sevmey edi.

Bu, bir taraftan. Başqa taraftan, knâznıñ öz tedqiqatlarınıñ köstergenine köre, Reyn yüzüminiñ dağlıq Qırımnıñ deñiz yalısı bölgesinde pek yaramaz olmağan lafitler çıqa edi. Bu çeşit şarapnı em sade halq seve, em de zenginler de ondan vazgeçmey ediler. Bu şimal bugün çerez şaraplarına kirsetilgen şaraplardı. Ve bu kereden istorik olğan fursat edi, ve knâz onı qaçırmadı!

Golitsın adı ile her şeyden evel Yañı Dünya (Novıy Svit) şampanini bağlaylar. Öyledir, bu bütündünya şüreti, Parijdeki 1899 senesi Bütündünya sergisiniñ ğalebiyesi, Qırım Sudağı yanında Yañı Dünya degilgen kiçik qasabanıñ ayırılmaz markasıdır, bir asır soñra da saqlanıp qalğan kalite. Bu, aytılğanına köre, çoq evel degil, Yañı Yılğa Vindzor qalesinde tat etilgen içimlik, et caetera, et caetera... Lâkin aristokrat Golitsın er şeyden evel devletçi, halqnıñ sağlığını sevdalısı edi, onıñ maqsadı Tavriyanıñ lezzetli içimliklerini demokratiyalılaştırmaq edi. Ve iş başlandı.

Yañı Dünyadaki kollektsion yüzüm bağı - dünyanıñ er yerinden 600 ya da 800 çeşiti bar edi. Massandradaki yalıñız marka şaraplarını tutuv içün çar şarapçılığı içün eñ yahşı yüzüm yerniñ ast mahzenlerini taptı. Soñra, şimdi Küz-Özen ya da Qoz (Solneçnaya Dolina) olaraq adlandırılğan Qoz vadiysinde, yerli tamırnıñ diqqatlı ögrenilmesinden, Qadimiy ellinler ve orta asır ermeniler tarafından ketirilgen çeşitlerden oradaki yeke-yek isalât işi başlatıldı. Bu yarı çöllüniñ saybi olaraq knâz Gorçakov körüne edi. Yuğ, o müteşem «Qara EKim» (Çornıy Doktor) içimligini Golitsın degil, onıñ talebeleri endi XX asırnıñ 30-ncı yıllarında yaptılar, lâkin onıñ qurğan nâdir Arhadirese mağazalarında.

Biziñ zamanımızğa kelgen Golitsın şarapları arasında eñ yahşı qızıl vatan şaraplarından, Rusiye çarlarınıñ soñkileriniñ eñ sevgen şarabı - «Livadiya» bar. Bir 20 yıl evel Qapsıhor şarapçıları - Golitsın talebeleriniñ talebeleri - öz adiy formunda kibar olğan «Yedinici kök»ni («Söme nebo») ğayrıdan tiklediler - 50 ve 50 faiz aq muskat ve yerli sudaqlı kokurnen. Ve kene de hususiy bir şarap: «Aluşta». Aluşta şarapçıları yerli asılnıñ tatlı qızıl masa şarabını knâzğa taqdim etkende, «ekspertler qıralı» onı pek yüksek qıymetlendirdi.

Lâkin aytalar ki, o böyle aytqan: "Üzüm ve şarap - çeşiti ve yerinden asılğan mahsuldır! Bu yeke-yekni çeşiti ve kalitesine köre - «bordo» dep adlandırmañız. Ne «Tavriya bordosu», ne de «Qırım bordosu», bunı erine köre adlandırıñız". İşte şay, «Massandra»nıñ eñ yahşı masa şarapları arasında markalı qızıl masa şarabı «Aluşta» adlı asıl ismini qazandı. Bu bir efsane, çünki bu yeke-yek qırım şarabı ta Ekinci Cian cenkiden evel şekillengen, amma temelleri, Massandra ve Qozda olğanı kibi (meselâ, Abrau-Dürsoda), Golitsın vaqtında qurulğan edi.

Söz sırası, Qırımnıñ dağlıq qısmında masa şaraplarını yasağan daa az yahşı. Bunıñ içün çöl bar – ve emiyetli ki, eñ yahşı şampanşarapları (er alda öz vaqtında) azırlamaq içün knâz hom malnı «Özünüñ (Dnipronıñ) aşağsından» kelgen bağçalardan kete edi, anda Golitsınnıñ kiyevi knâz Trubetskoy olarnı ostüre edi.

Miras

Knâz, şarapçınıñ gür ve intensiv tecribesini ve emegini Devletke qaldırmaq istey edi. O Nikitin (Nikitinskiy) oquv yurtunuñ talebelerinden tam bir yigirmi asır şarapçılar nesliniñ yetiştirdi ve Şarapçılıq Akademiyasını arzu ete edi. Şunıñ içün, o özü sevimli Yañı Dünyasını çarğa bağışladı, amma ... cenk, knâz ölüp ketkence bitmey qaldı Birinci Cian cenki, ve 20-nci yıllar fırtınalı yelleri Golitsınlarnıñ meyyitleri Paradiz (Cennet) vadiysiniñ ortasındaki muvazenesizden çıqarılıp atıldı, atta olar içün İtaliyadan mermer mücessemelerni ketirmege de yetişemediler: ulu bir arslannıñ yelkesine elinen dayalğan hüzünli bir melek...

30-ncı yıllarnıñ ortasında Qırımda şarapçılıqnıñ yañı quruvı başlandı, Lev Golitsınnıñ talebeleri yañıdan devlet seviyesinde emirler aldılar ve çoqusını yapmağa da ülgürdiler... Ve Ekinci Cian cenki nevbetteki ğayrı tabiatiy bir facialarğa sebep oldı: Qırımtatarlarnıñ nevbetteki quvğunlığı, ondan soñ ermeni, bulğar, yunanlarnıñ da. Qırım bağçılığı köylü halqnıñ egsersiyetinden marum qaldı. Olarnıñ iş qollarını rus köy adamları tarafından, atta yalıñız qalğan bağşınaslıq kadrlarınıñ ıntıluvlarınen bile deñiştirmege tırışuvlar yetersiz edi, çünki üzüm - boğday degil, qartop degil, kenevir ve keten degil, şunıñ içün tamamınen başqa yanaşuvlarnı talap ete... 1954 senesi bu işni Ukraina aldı.

Bu zenaatnın devlet içün qıymeti aqqında Qırım şarapçılarınıñ qazanğanları içün alınğan orden ve altın yıldızlar bayağı yahşı şaatlıq eteler. Ve Massandra, Altın Saz (Zolote Pole), Yañı Dünyanıñ qazanğan şaraplarınıñ altı ve kümüş medalleri. İnkermanniñ masalıqları emniyetli seviyege irişti. Qoqtebel (Koktebel) avır şarapları öz qıymetkesini taptı, ve Qoqtebel konyagı «konyak» adına lâyıq derecege irişti. Bağçasaray şarapçıları tarafından meraqlı şaraplar peyda oldı. Endi 90-cı yıllarda Qoz (Solneçnaya Dolina) kene de öz klassik tecribelerini qaytardı ve «Qara EKim» markasınıñ inhisarcısı oldı. Kefe de şarap istehsal etti, Kezlev de bir nevi quru şarap çıqarmağa ıntıldı... Fakat, olar "eski" markalarnıñ şüretini alıp olamadılar...

Zaman deñişe, lezzetler ve moda da deñişe, kene de reynveyn modadadır. «Demir perde» yıqıldı, müsteriler Çili ve Cenübiy Afrikanıñ moda şaraplarını tat ettiler, kerçek portugal portveyni ne olğanını añladılar, İspaniya, İtaliya, Frenkistannıñ "eski" şaraplarına irişim peyda oldı... «Massandra», «İnkerman», «Yañı Dünya» markaları astındaki Qırım şarapları da klassik Qırım şaraplarını sevegenlerni quvandırmağa devam etti. Olarnıñ keyfiyeti öyle bir derecede edi ki, atta adiy Massandra ve Solneçnaya Dolina mahsulatları bir nevi ayrı analoglar içün dülber muşteriniñ uydurğan lağaplarnıñ eç birinen lâyıq degildir olaraq baqtırılmaz edi.

Zemaneviylik

Knâz Golitsın aqşunas ve şarapçı edi, ve onıñ iştiraki ile yüz yıldan ziyade evel Rus İmperiyasınıñ "Şarap aqqında"ki Qanunı azırlandı, onı mütehassıslar künümizgece de dünyada eñ mütenasip qanunlardan biri dep tanırlar. Qırımda 2014 yılı suvuq baarı içinde peyda olğan uquqiy çarpışma bu zenaatnı demen-demen yarım qapalı qapı aldında soravlarnıñ alna qoyalar. Bir yandan, "Massandra", "Yañı Dünya", "Solneçnaya Dolina" brandlarını, "İnkerman", "Qoqtebel" ve d. ticaret markalarını Ukraina devleti saiptir. Diger yandan, Ukraina devletiniñ şimdiki zamanda Qırımda yerleşken istesalat quvetleriniñ tehnologiyasını, keyfiyetini, normativlerge boysunuvını kontrol etmek imkânı yoq. Şarapşınaslıqnıñ altın qaidesi - «... çeşitniñ ve yerniñ ürünü» - misal içün "Massandra" şaraplarını istehsal etmege, aytayıq, başqa bir yerge köşürmek içün eç bir imkân bermey.

Veyaatta daa az has olğan "İnkerman"nıñ. Belki, "Qoqtebel" şimdilik - marka degildir, amma «Kök töpeleri ülkesi»nin (Krayina golubih verşın) küneşine ve «hırşutqalı» topraqlarnı talap etken pek tanılışlı ürünlerniñ turğun ticaret markasıdır. "Yañı Dünya" aqqında ihtilâf kötermek mümkündür, çünkü bazı seneleri tam de degustatorlar muvaffaqiyetli "Yañı Dünya"nıñ qayda ve "Artemivske"niñ qayda olğanını zornan tahmin ete ediler... lâkin bu endi mütehassıslar içün iş. Mında "Qara EKimi" markası köstergiçlidir: Moldova ve Massandradan bu adlanğan şaraplar, Solneçnaya Dolinanıñ tadım zalında... yüzünden yasama (sahte) olaraq sergilene ediler, gerçi Qapsıhor şarapçıları "Qara EKim"iniñ keri olmağanını tursalar da... Lâkin markanı Qırımdan teşmek aqqında atta eç kim pışıltı etmedi.

Şöylece bizim tek musibetlenmemiz bar. Açıqça söyleyik: «Massandra» - yoq. Yañız 2014 senesinden evelgi istehsal şarap qollektsiyalarında saqlanğandır. "İnkerman" - yoq. "Qoqtebel" - yoq. 2014 senesi suvuq baarı bar, onıñ aqibetlerini biz - Ukrainağa kene sabaqlıq yaqlaştırmaq kerek olacaqtır. Alışıp kelgenmiz. Çıqaramız. Er şey kene öz yoluna qaytar.