Ecnebi edebiyatı eserlerinde Qırım: Keriç taqvimine köre at künü
Dünya edebiyatında Qırımnıñ ayrı hususiy yeri.
Valeriy Verhovskiy. «Qırım svitlıtsâsı» gazetası, 2017 senesi, № 40 sanı
Tarih öyle qarar berdi ki, avropalılar Qırımnıñ mevcutlığı aqqında tek mücerret (abstrakt) cografiyadan bilmeyler, olar Aqyar ve Balıqlavanıñ (Sevastopol ve Balaklava) qayda yerleşkenini hatırlaylar, yarımada olarnıñ tarih dersliklerine, şeer toponimikasına kirdi, o olarnıñ edebiyatında da qaldı.
Ukrain edebiyatında Qırım ayrı yer ala. Aynen "ayrı", adiy hususiy degil — çünki Qırımda doğğan yazıcılar nesli tek şimdi ukrain tili edebiyatına kire, ve küneşli yarımadağa ukrain baqışı — sanki bir "kelmşşniñ (ecnebiniñ)" baqışıdır. Rus edebiyatında — Qırım ulu imperiyanıñ vucudında ekzotikanıñ bir parçası, "içki Aq deñiz", Cennetke oşağan diyar, şeer tışı rezidentsiya edi ve olıp qala. Ğarp oquyıcısını ise aq deñiz "ekzotikası" ile şaşırtamazsıñ, atta uzaq İndistan ve Afrika da onıñ dünyasınıñ bir qısmı oldılar. Öyle ise olarnıñ noqtai nazarından Qırım nasıl körüne eken?
Yazıcı Maykl Murkok
"Tarih kerçekten de fantastik! Daa soñra ne oldı?"¶
Maykl Murkok "Deli-Tañrınıñ tılsımı"
Britaniyalı yazıcı ve rok-muzıkacısı Maykl Murkok 1939 senesi Londondan uzaq olmağan bir yerde doğdı. Bizde onıñ kitaplarınıñ tercimeleri çıqqan soñ — hususan "Hokmun hronikaları" — oña şaqa etip, ileride aytılacaq sebeplerden dolayı Mıkola Murko dediler.
Maykl Murkoknıñ gertsog Hokmun aqqındaki tsikli (silsilesi) yazılğan janrnı eñ doğrusı "tehnofentezi" olaraq belgilemek — onda tipik fenteziniñ çoqusı atributları bar, faqat areket mücerret keçmişte degil de, nükleer qıyametten soñ yañı "qarañğı asırlar" kelgen (aynen öyle mücerret) kelecekte olıp keçe.
Şöyleliknen, Köln gertsogı Dorian Hokmun, Murkoknıñ yedi romanlı tsikliniñ baş qaramanı, öz isteginen degil, Avropa harabelerinde seyaat ete. O — yesir (esir), onı Granbritaniyalı basqıncılarğa qarşı alman isyanı içün zındanğa attılar. Hokmunğa bir hızmet bedeline — Kamargudan graf Brasnıñ qızı İsoldanı hırsızlamaq şartınen azatlıq teklif eteler. Lâkin bir şeyler yañlış ketti: İsoldanı körgen soñ, Hokmun sevda oldı. Lâkin granbritaniyalılarnı aldatmaq mümkün degil — Hokmunnıñ başsüyegi mañlay kemigine "Qara Taş" — manipülâtsiya vastası saylanğan: Hokmun emirlerge boysunmasa yaki emirlerge qarşı areket etmege başlasa — taş şok ağrısı ile cezalay; bundan ğayrı, Qara Taş sayesinde, basıp alıcılar Hokmunnıñ körgen er şeyni aynen öyle köreler. Amma bir yerden Çarnı ve Altınlı sırlı Şövalye yardımatqa kele ve kene añlaşılmaz bir yerge ğayıp ola.
Ğayıp olğan İsoldanı qıdıruv yollarında Hokmunnıñ yolu tanış yerlerge alıp bara: "Aqmescitte (Simferopolda) olar olcanı sattılar ve alınğan aqçanıñ bir qısmına aş, kerekli şeyler ve atlar satın aldılar, qalğanını ise er kes Qırımda eñ namuslı insan olaraq tavsiye etken tüccarğa saqlamağa berdiler..."
Qaramannar yelkenli kemede Qara deñizni türk Zonguldakından doğrudan liman şeeri Aqmescitke (Simferopolge) keçe, olar zombileşken deñiz qaraqçılarınıñ (piratlarnıñ) ücümine oğraylar, olardan birini esirge alalar ve psixotrop "ot"tan soñ özüne kelgen deñiz qaraqçısı öz adınıñ Koriantum olğanını ve aslen Keriçten olğanını, anda 11 martta, "Keriç taqvimine köre at künü", kemege deñizci (matros) olaraq yallanğanını ve şu künden soñ iç bir şey hatırlamağanını ayta.
"Qara keme, kâh dalğalar üzerinde çıltır-çıltır sekire, kâh ölü tınçlıqqa tüşe, deñizde bir aftadan ziyade keze edi. Hokmunnıñ esaplarına köre, olar Qara ve Azaq deñizlerini birleştirgen boğaz yaqınında, Keriç yanında bulundılar..."
Qara deñizde esir alınğan adam qıdıruv kemesiniñ başlığı Şaragov añlattı ki, onı Deli-Tañrı mezebinden fanatikler yallağan. Deli-Tañrı kultı (inancı) Ukrainada üküm süre, ve şimdi qaramannar anda yol alalar.
Maykl Murkoknıñ kitaplarından biriniñ muqavası
"Çarnı ve Altınlı Şövalye ğarpqa kösterdi.¶
— Anda biz yarın sabanen yollanacaqmız. Anda, Uruvçı köpür artında, — Ukrania, qıtanıñ terenliginde ise — Deli-Tañrınıñ qalesi.
Eki künden soñ olar eki qıyalı yalı arasında bir qaç milge uzanğan Uruvçı köpürge yalılaştılar. Köpür tesirli körüne edi: o qattı maddeden degil de, bir-birinen kesişken ve atta örülgen altın, yeşil, qızıl ve sarı renkli çoqtan-çoq yarıq şavlelerinden yaratılğan edi. Aşağıda, keskin qayalar arasında, suv qaynaşaq ve köpüklene, köpür ise canlı bir barlıq kibi daim uruvlı (pulsatsiyalı) edi.
— Bu nedir? — dep soradı gertsog Hokmun. — Bu köpürniñ tabiat tarafından yaratılğanına oşamay. — Ebet, o, qadim-qadim zamanlarda yoqluqqa ketken adamlar tarafından qurulğan edi, olar özünen beraber bu mucizeni yaratmaq içün qullanılğan bilgini de alıp kettiler. Bu halq yer yüzünde Ölüm Yağmurından soñ, lâkin Knyazlıqlar peyda oluvından evel yaşay edi".
Soñra malüm ola ki, Deli-Tañrı aslında Stalinkov soyadlı bir insandır (stalinizmge işare). O, raiyetini (qullarnı) psixotrop maddeler ve psixotron vastalar yardımı ile biyorobot-qoqucıqlarğa (kuklalarğa) çevirip idare ete... Qaramanğa ise kene de onıñ pençesinden İsoldanı qurtarmaq qısmet ola ve şimdi onıñ yolu Ğarpqa qayta. Ögde keçmişke o qadar oşağan kelecekteki merqlı maceralarnıñ daa beş cıltı bar...
Tehnofentezi kibi janr sızımtısında eñ meraqlısı — varvarlıq ve tehnologiyalarnıñ birleşüvini, maşna medeniyeti vastasınen insan tabiatınıñ eñ qarañğı qısımlarınıñ quvetleşüvini köstermek imkânıdır, bu ise ilmiy yaki büs-bütün ilmiy olmağan fantastika kibi öz temelinde felsefiy janrnıñ vazifesine tolusınen uyğundur.
Yazıcı tarafından tasvirlengen Qırım aqıqiy Qırımnen pek az ufaqtaştı. Lâkin gertsog Hokmun aqqındaki yedi kitap tsiklini müellif başta pek de ciddiy olmağan bir eser olaraq yazdı, tsiklniñ soñuna taba ise bazı müneqqidler (retsenzentler) bunıñ bir müellif özü-özüni parodiya (samoparodiya) etkenini qayd ettiler.