Mağa yaramayan – saña qalsın...

Qırım vilâyetiniñ Ukrainağa berilmesi arfesinde köy hocalığı saasınıñ alı

← Ana saifege qaytmaq

Petro Volvaç, NTŞ (Şevçenko adına İlim cemiyeti) aqiqiy azası, NSPU (Ukraina yazıcıları milliy birligi) azası, Qırım MR-niñ namlı ilim ve tehnika erbabı, 60 yıllıq stajı olğan qırımlı. «Krımska svıtlitsâ» gazetası, 2017 senesi, № 5 – 6 neşirleri

Şuralar devrinde söz statistika aqqında ketkende, balaban yalan ve statistika bar dep aytalar edi. Kertçekten de, şuralar statistikası er vaqıt kommunist ideologiyasınıñ bir qısmı olğan edi. O, Siyasiy Büro (Politbüro) ve NKVD-KGB hızmetkârları tarafında qattı nezaret astında tutula edi. Kreml yolbaşçıları içün qolaysız malümat bergen statistika hadimleriniñ kütleviy şekilde yoq etilmesi adiy şey olğanı malüm. Şunıñ içün memlekette statistika esabatınıñ bir qaç şekli bar edi – biri keniş «halk kütleleri» ve ecnebiy devletler içün, digeri ise boyamasız, aqiqiy - Siyasiy Büro ve KGB içün.

Bunıñ içün şuralar memleketinde ve er angi ittifaq cumhuriyetindeki iqtisadiyat alı aqqında resmiy statistika malümatlarınıñ dürüstligine inanmaq kerekmez. Yerli matbuatqa ideologik boyamasız tüşken iqtisadiy zorluqlar aqqındaki kündelik malümatlar daa ziyade işanç doğura. Olarnıñ ögrenilmesi inandıra ki, cenkten soñki ilk on yıllıq devamında Qırım iqtisadiyatı bayağı tüşkün alda bulunğan ve kerçek iqtisadiy ve gumanitar felâketke taba kete edi.

Tam da bu sebepler kene şol vaqıttaki Kreml yolbaşçılarını, eñ evelâ, ŞSCB Nazirler Şurasınıñ başlığı Georgiy Malenkovnı ve SBKP MK-nıñ Birinci kâtibi Mıkıta Hruşçovnı daa 1953 senesiniñ soñunda aldaştırıcı adım yapmaqqa – rusiye tarafından viran etilgen ve cenkten zarar körgen Qırımnı Ukrainağa tañmaqqa mecbur etti, çünki Ukraina onı tiklep, yarımadanı ruslarnıñ beceriksiz hocalığından qurtarmaq kerek edi. Bu qurnaz areketni Kreml ideologları «Pereyaslav Radası»nıñ 300 yıllığını ve «Ulu Rusiye ile meyli ile birleşüv»ni bayram etüv arfesinde «ulu rus halqınıñ» qardaşlıq yardımseverligi kibi kösterdiler.

Közden gizlengen Ukraina ŞSC yolbaşçıları ile muzakerelerni Kreml başları SBKP MK-nıñ 1953 senesi sentâbr ayında, Şuralar Birligi iqtisadiyatınıñ eñ irişilmez saalarından biri olğan köy hocalığına bağışlanğan plenumından soñ birden başladılar. Tam da şu MK plenumında Qırım vilâyetini RSFSC-den Ukrainağa tañmaq fikri peyda oldı.

Mezkür versiyanı ögde ketken ittifaq gazetası olğan «İzvestiya»nıñ baş muarriri, Mıkıta Hruşçovnıñ kiyevi Aleksey Acubey de tasdıqlay. O, SBKP MK-nıñ Birinci kâtibini 1953 senesi küz soñunda çöl Qırımına etken gizli teftiş seferinde musaabe etken. Şol vaqıttaki Qırım matbuatında bu vaqia aqqında iç malümat tapamadıq. Şübesiz, Mıkıta Hruşçovnı çöl Qırımında bu qısqa müddetli seferge itken şey yarımadada köy hocalığınıñ felâketli alı ve Qırım fırqa yolbaşçılarınıñ Qırımda, Yaltada iqtisadiyatnı tiklep olamağanı edi. SBKP MK-nıñ sentâbr ayındakı, özü içün ağır keçken plenumından soñ Mıkıta Hruşçov çöl Qırımında yaşağan köçmenlerniñ ayatı ile şahsen tanış olmaq qararına keldi.

Olar merkeziy organlarğa ve gazetağa şikâyetlerni sel kibi yollay ediler. Aleksey Acubeynıñ hatıraları Qırım vilâyetini Ukrainağa bermek aqqında Kreml yolbaşçılarınıñ kütilmegen qararınıñ sebeplerini añlamaqqa imkân bere. Bu malümatlar o qadar qıymetli ki, Mıkıta Hruşçovnıñ çoq vaqıt Ukrainada çalışqan fırqa hadimi olaraq 1954 senesinde onıñ Ukrainağa sevgisi yüzünden Qırımnı ukrainalılarğa «bağışlağanı»nı isbat etmege tırışqanlarğa qata-qata hatırlatmaq kerek. Bu bayağı provokativ uydurma ve moskva sahtekârlığı iç tenqitke dayanamay ve iç bir vesiqa ile tasdıqlanmay.

Böylece, Aleksey Acubey öz hatıralarında şahitlik ete: «Mında, platoda er şey aman daa deşetli cenknen nefes ala edi. Yollar boyu parçalanğan tanklar, artilleriya toplanları ve er yerde, ufqqa qadar ordı qurucıları tarafından elâk olğan arqadaşlarınıñ hatırasına yapılğan çal daş abideleri körene. Topraq da qurup, qattı otlarman qaplanğan. Köyler, tatar avulları boş qaldı, Stalinniñ yaman iradesi ile uzaq ve suvuq ülkelerni sürgün etilgen saipleri qaytmaq ümütini coydılar... Hruşçov Aqmescitke asıqmay edi, er ne qadar ev saipleri yoldan soñ raatlanmağa rica etseler de.

O, yoldan burulıp, yanğan ot üstüne brezent töşeyip, asılında aman cenkteki kibi, ayaq üstü aş ayşay edi. Mıkıta Sergeyeviçni eñ çoq taaciplendirgen ve tasıqlandıran şey, onıñ seferi aqqında nasıl sa anlağan köçmenlerniñ top-top bolıp toplanuvı oldı.

İnsannıñ susqun çal kütlesi yolnı qapata ve maşinalar toqtamağance, aynı öyle susqun alda, keri çekilmeyip bekley ediler. Adamlar uzun vaqıt lafqqa başlamay, Hruşçovnıñ ilk sözni aytqanını bekley ediler. Soñra kütleden bir sual, ekinci, üçünci sual yañğıray edi. Aş-suv, mesken, yardım aqqında. Köçmenlerniñ çoqusı Rusiyeden, İdilden (Volga), şimal rusiye vilâyetlerinden kelgen ediler» (Acubey A. Hruşçov Qırımnı Ukrainağa nasıl berdi//Novoye vremâ. – 1992. - № 6. – S. 21).

«Bunı men endi «keldiler» dep yazam, - devam ete Acubey, - olar ise «bizni aydap ketirdiler» dep qıçırışa ediler, - ayatta ümütini coyğan insanlarnıñ adetiy iñlevleri. Topluluqtan ep isterik sesler de çıqa edi: «Kartöp mında ösmey, qapusta sola». Yaki birden böyle kederli: «Qandalalalar aşadı». «Nege keldiñiz ya?» - dep soray Hruşçov, - ve topluluq birden qıçıra: «Aldattılar» (mında da öyle. – S. 21).

SBKP MK Birinci kâtibi, ŞSCB Nazirler Şurası başlığı Mıkıta Sergeyeviç Hruşçov ukrain Qırımında

Çöl Qırımında keçken bu eralde qolaysız seferden soñ SBKP MK Birinci kâtibi Mıkıta Hruşçov ve ŞSCB Nazirler Şurası başlığı, kene de Qırımda raatlanğan Georgiy Malenkov asılında Kiyevge uçtılar. Aytılğanına köre, olar UKP MK-nıñ olıp keçken birinci kâtibi Oleksiy Kırıçenkonı ve Ukraina ŞSC Nazirler Şurası başlığı Nıkıfor Kolçenkonı Qırım vilâyetini yaqınlaşqan iqtisadiy ve gumanitar felâketten qurtarmağa yalvarıp sorağanlar. Şübesiz ki, Qırım vilâyetini RSFSC terkibinden UŞSC terkibine bermek qararı yalıñız bir kişi tarafından alınmağan edi, bu qarar zamanındaki ŞSCB erñ yüksek siyasiy ve devlet reberliginiñ kollektiv fikri edi. O, devlet ve fırqa başlarınıñ Ukrainadan Moskvağa qaytqanından çoq keçmeden peyda oldı.

Endi 1953 senesi soñuna taba faal azırlıq işleri başladı. Bunı 1954 senesi yanvar 4 künü UKP MK-nıñ birinci kâtibi Oleksiy Kırıçenko içün azırlanğan Qırım vilâyetinde köy hocalığınıñ alı aqqında malümatname de tasdıqlay. O, cumhuriyet fırqa yolbaşçısını Ukrainağa berilmezden evel Qırım vilâyetinde köy hocalığınıñ alı ile tanıştırmaq içün yazılğan edi. Qayd etmeli ki, bu malümatname pek ihtisaslı sürette azırlanğan ve Qırım vilâyetini Ukrainağa bermezden evel onıñ köy hocalığı aqındaki statistika malümatları bizde işanç uyandıra.

Değerli şey şu ki, cenkten evelki devir ile müqayese etmek içün mında 1940 senesi içün köstergiçler berilgen. Şöylelikle, bütin cenkten soñki devir içün statistika köstergiçleriniñ dinamikasını izlemek imkânı bar.

Böylelikle, 1953 senesi soñuna Qırım vilâyetiniñ topraq kölemi 2562,1 biñ gektar olıp, şu cümleden 1270,6 biñ gektarı işlene edi. 1940 senesine nisbeten, 1950 senesi Qırımda ekilgen topraq meydanlığı aman-aman 135 biñ gektarğa eksildi, 1953 senesi ise – 35 biñ gektarğa. 1954 senesine planlaştırılğan ekin meydanlığı vilâyette 1940 senesine köre 80 biñ gektarğa qısqardı. Yalıñız däne ösümlikleriniñ ekilgen meydanları deñil, olarnıñ arğacı (bereketligi) da pek tüşti. 1913 senesi däne arğacı qırım toprağında 11,2 sentner/gektar olğan bolsa, 1940 senesi – 10,7 olğan ve 1950 senesi er bir gektardan sadece 3,9 s/ga alınğan.

Qırım ükümeti içün eñ muvafaqiyetsiz yıl olğan 1950 senesi malümatnamenini tizgenler tarafından çıqartılğanı meraqlıdır. Ve tam da bu senesi Qırım vilâyetinde köy hocalığınıñ tüşkünligini yansıtıp, Qırım tarlalarınıñ bereketligi ava şartlarına doğrudan bağlı olğanını inandırıcı sürette isbatlay. Çünki Allah qısmet etken, 1952 senesi daa yüksek arğac (15,2 s/ga) malümatname azırlağanlar tarafından fırqa reberliginiñ ulu muvafaqiyeti kibi kösterilgen. Vilâyette tiñli baş aş ösümligi – küzlük boğday (biday) istisalınen de neticeler bayağı yaman edi.

1940 senesi Qırımda küzlük boğday aman-aman 370 biñ ga meydanda österile edi. 1950 senesi onıñ meydanı ekin qat qısqartılıp, 195 biñ ga oldı. Faqat 1953 senesi küzlük boğday meydanları cenkten evelki seviyege yetti, şol baqadan da kelesi 1954 senesi toqtamaq belgilendi.

Vilâyette küzlük boğdaynıñ bereketi de bayağı alçaq edi ve 1913, 1940 seneleriniñ seviyesine yetmedi. Eger 1913 senesi Qırımda küzlük boğdaynıñ er gektarından 13,1 sentner alınğan bolsa, 1940 senesi – 11,5 sentner, 1950 senesi ise – sade 4,4 sentner. Uğurlı 1952 senesi küzlük boğdaynıñ arğacı 15,3 s/ga köterildi. 1954 senesi küzlük boğdaynıñ er gektarından 12,4 sentner almaq közde tutula edi, yani aman-aman 1913 senesi seviyesinde.

Zevzevat bereketi aman ekin qatqa kemeydi (1940 senesi 118,2 s/ga), 1952 senesi 51 s/ga ve 1953 senesi 55 s/ga. Sebzeler asıl etilgen topraq meydanında pıç kenişletüv de olmadı. 1940 senesine nisbeten sebzeler astındaki meydanlar da aman ekin qat azaldı (1940 senesi 118 biñ ga, 1952 ve 1953 seneleri ise 51-55 biñ ga).

Qırım halqı küzlük boğdaydan soñ ekincisi olğan esas aşaraq ösümligi – kartöp yetersizliginden zorluq çeke edi. Eger 1940 senesi kartöp tarlasınıñ er gektarından aman 70 sentner alınğan bolsa, 1950 ve 1953 seneleri kartöp arğacı tüşti: 29,0 – 30 s/ga.

Tamır meyvaları (esas olaraq ayvan buraları) österüv ile kerçek bir felâket peyda oldı. 1940 senesine nisbeten onı österüv üç qatqa azaldı ve 1952 senesi 42 s/ga, 1953 senesi ise 47,0 s/ga-nı teşkil etti.

Piçenniñ arğacı da eki kere eksildi. Böyleliknen, ayvandarlıq içün yem bazası cenkten soñki yıllarda bayağı yamanlaştı. Cenkten soñ on yıl devamında Qırım iqtisadiyatınıñ bir vaqıtları eñ ögde olğan saaları - bağçacılıq ve yüzümcilikte de büyük ilerilev olmadı.

Malümatnameniñ tasdıqlağanına köre, 1940 senesi Qırım kolhozları ve sovhozlarında bağçalarnıñ umumiy meydanlığı 12,3 biñ ga edi. 1952 senesi – 9,8 biñ ga, 1953 senesi – 10 biñ ga. 1954 senesi yañı bağçalar quruluvı közde tutulmay edi. On cenkten soñki yıl içinde Qırım bağçacılığınıñ evelki şüretini tiklemek mümkün olmadı. Eger 1940 senesi er bir gektar qırım bağçasından 55 sentner meyva alsa, 1951 senesi – sade 15,6 s, 1953 senesi – 48,5 s, 1954 senesi ise 29 sentner almaq planlaştırıla edi. 1913 senesi sade bir qırım sinapı terekinden 20 sentnerden ziyade yüksek keyfiyetli alma aşıra ediler.

Yüzümcilikte ise ilk cenkten soñki on yıllıqta allar daa beter oldı. Statistika malümatlarına köre, atta 1954 senesi sanayı yüzüm bağlarınıñ meydanlığı 1940 senesi seviyesine yetmedi ve 7069 ga-ğa qısqardı. Bu cenkten evelki seviyeniñ tek 79,2%-nı teşkil etip, yañı yüzüm bağları oturttıruv planları er vaqıt berbat etile edi, mında ekin materialı pek yetmez edi.

Sanayı yüzüm bağlarınıñ bereketi pek yaman olıp, 19,6-11,9 s/ga arasında deñişe edi ve 1939 senesine köre 1951 senesi 18,5 s/ga ve 1953 senesi ise 24,8% edi.

Şarapçılıq saası içün hammadde yetmey edi. İstisal toqtamasın dep, şarap malzemeleri Ukraina ve Şimaliy Qavqazdan ketirile edi. Yerli matbuat, mahsus dükânlarda bir vaqıtlar belli olğan «Sonaçna dolına», «Kokur», «Kagor», «Taşlı» kibi marqa şaraplarını eñ yüksek fiyatlarnen bile satıp almaq mümkün olmağanını bildire edi.

Qırım ayvandarlığı yıldan-yılğa tek quvvetli yemler degil, qaba yemlerniñ de yetersizliginden azap çeke edi. 1954 senesi Ukraina reberligine taqdim etilgen yanvar esabatnamesinden belli olğanı kibi, qırım fermaları qaba yemlernen yalıñız 81%, piçennen – 3% ve şıralı yemlernen – 40% teminlengen edi.

Kırım dağ aldı bölgelerinde ayvandarlıq fermalarını teminlevnen al hususan berbat edi. Aluşta rayonı hocalıqları qaba yemlernen yalıñız 10%, Balıqlava – 48%, Kuybışevo – 50%, Sudaq – 46%, Bağçasaray – 55%, Qarasuvbazar (Bilogirsk) – 60% teminlengen edi. Eger 1940 senesi ortaca 1 sığırğa 20,2 s qaba yem tüşse, 1953 senesi bu köstergiç 17,4 sentnerge endi, 1953 senesi ise 19,8 sentner oldı. Ayvanlar içün piçen ve silos (saban) afetli derecede yetmey edi. Cenkten evelki devirge nisbeten ayvanlarnı böyle yemnen teminlev 2-2,5 kere azaldı.

Aman-aman episi rayonlarda ayvanlarnı qış aylarında tutmaq içün uyğun binalar yetmey edi. İri şahlı ayvanlar içün binalar 92%, buzavlar – 82%, qoylar – 77%, domuzlar – 87%, quşlar – 82% temin etilgen.

Cenkten soñki ilk on yıllıqta Qırım vilâyeti yıldan-yılğa köy hocalığı mahsulatınıñ devlet satın aluv planlarını yerine ketirmey edi. Atta 1953 senesi de vilâyet aşlıq satın aluvınıñ cenkten evelki kölemine (1940 senesi 407 biñ tonnasına qarşı 393 biñ tonna) irişemedi. Sebze ve kartöp satın aluvı aman-aman 1,5-2 qat qısqardı. Meyva, yüzüm ve tütün azırlav köstergiçleri tüşüp ketti. Köçmenlerniñ qorantalarında olğan ayvanlar esabından et, süt devlet satın aluvları artırıldı, yımırtqa istisalı arttt.

Amma Qırım ealisiniñ esas aşaraq mahsulatlarınen tolu teminlevge öz istisalatı yetmey edi. Bunıñ içün şeer ealisi içün aşaraq mahsulatlarınıñ büyük qısmı yarımadağa Ukrainadan ketirilmeli oldı. Qırım vilâyetiniñ Ukrainağa berilmesi arfesinde sanayı istisalı, qurucılıq saası ve sotsial-gumanitar müitin alı – bu ayrı sübetniñ mevzusıdır.